Қавла , таъолӣ : « вإлҳкми إлаҳи воҳид ( ۱۶۳/олбқраҳ ) . »

قوله، تعالی: «وَإلهُکُمْ إلهٌ واحِدٌ (۱۶۳/البقره).»

Ва қавла , таъолӣ : « қул ҳўи аллоҳи أҳд ( ۱/олохлос ) . . . Илои охир . »

و قوله، تعالی: «قُل هُوَ اللّهُ أحَدٌ (۱/الاخلاص)...الی آخر.»

Вқўлаҳ , таъолӣ : « лоттхзўои إлҳини аснини анмои ҳўи إлаҳи воҳид ( ۵۱/олнҳл ) . »

وقوله، تعالی: «لاتَتَّخِذُوا إلهَیْنِ اثْنَیْنِ اِنَّما هُوَ إلهٌ واحِدٌ (۵۱/النحل).»

Ва қол алнабӣ , алайҳи ассалом : « бинои раҷули Фимни кони қблкми лами иъмли хирои қти إлои алтўҳид . Фқоли лأҳлаҳ : إзои мати Фأҳрқўнии сами асҳқўнии сам зрўнӣ насафӣ фии албр ва насафӣ фии албҳри фии явми роӣҳ , ФФълўо . Фқоли аллоҳи ъзу ҷли ллриҳ : аҷнии мо أхзт . Фозои ҳўи байни идиаҳ , Фқоли ?ла : мо ҳмлки алии моснът ? Фқол : астҳёءи мнк . ФғФри ?ла . »

و قال النبی، علیه السّلام: «بَیْنا رجلٌ فیمَنْ کانَ قَبْلَکُم لَمْ یَعْمَلْ خیراً قطُّ إلّا التوحیدَ. فقال لِأهْلِه: إذا مُتُّ فأحْرِقُونی ثُمَّ اسْحَقُونی ثُمَّ ذَرُّونی نِصْفی فِی الْبَرِّ و نِصْفی فی الْبَحْرِ فی یوم رائحٍ، ففعلوا. فقالَ اللّهُ عزّ و جلّ لِلرّیح: اجْنی ما أخَذْتِ. فاذا هو بینَ یَدَیْهِ، فقال له: ما حَمَلَکَ عَلی ماصَنَعْتَ؟ فقالَ: اسْتِحْیاءً منک. فَغَفَرَ لَهُ.»

: « мардӣ буд пеш аз шумо ки ҳеҷ кирдор некӯ надошт алои тавҳиди вФотш қариб шуд . Мари аҳли худро гуфт : чун ман бимирам маро бисӯзеду хокистари ман гирд кунед вондри рӯзи бодноки нимӣ ба дарё андозед ва нимӣ ба бод бар диҳед дар биёбон , то аз ман асарӣ намонад . Ҳамчунон карданд . Худои ъзу ҷли мари боду обро фармуд : нигоҳ доред он чаҳ бстдид ; яъне хокистарро . То қиёмати онро нигоҳ медоранд онгоҳ ки худои ъзу ҷли вайро зинда кунад гуяд : туро чаҳ чиз бар он дошт то худро бсухтӣ ? гуяд : борхдоё , май шарми доштам аз ту , сахт ҷоФӣ бидам . Онгоҳи худованд таъолӣ гуяд : бёмрзидмт . »

:«مردی بود پیش از شما که هیچ کردار نیکو نداشت الا توحید وفاتش قریب شد. مر اهل خود را گفت: چون من بمیرم مرا بسوزید و خاکستر من گرد کنید واندر روز بادناک نیمی به دریا اندازید و نیمی به باد بر دهید در بیابان، تا از من اثری نماند. همچنان کردند. خدای عزّ و جلّ مر باد و آب را فرمود: نگاه دارید آن‌چه بستدید؛ یعنی خاکستر را. تا قیامت آن را نگاه می‌دارند آنگاه که خدای عزّ و جلّ وی را زنده کند گوید: تو را چه چیز بر آن داشت تا خود را بسوختی؟ گوید: بارخدایا، می‌شرم داشتم از تو، سخت جافی بُدَم. آنگاه خداوند تعالی گوید: بیامرزیدمت.»

Ва ҳақиқати тавҳиди ҳукм кардан буд бар ягонагии чизе ба сиҳҳати илм ба ягонагии он ва чун ҳақи таъолӣ якеаст бе қасими андари зоту сифоти худ ва бебадӣлу шарики андари афъоли худ ,у муваҳҳидони вайро бад-ӣн сифат донанд дониши эшонро ба ягонагӣ тавҳид хонанд .

و حقیقت توحید حکم کردن بود بر یگانگی چیزی به صحت علم به یگانگی آن و چون حق تعالی یکی است بی قسیم اندر ذات و صفات خود و بی بدیل و شریک اندر افعال خود، و موحدان وی را بدین صفت دانند دانش ایشان را به یگانگی توحید خوانند.

Ва тавҳид сеаст : яке тавҳиди ҳақи мари ҳақро , ва он илм ӯ буд ба ягонагии худу дигари тавҳиди ҳақи мари халқро ва он ҳукми вай буд ба тавҳиди бандау офариниши тавҳиди андари дили вайу сдигри тавҳид халқ бошад мари ҳақро ва он илми эшон буд ба ваҳдонияти худоӣ , ъзу ҷл .

و توحید سه است: یکی توحید حق مر حق را، و آن علم او بود به یگانگی خود و دیگر توحید حق مر خلق را و آن حکم وی بود به توحید بنده و آفرینش توحید اندر دل وی و سدیگر توحید خلق باشد مر حق را و آن علم ایشان بود به وحدانیت خدای، عزّ و جلّ.

Пас чун банда ба ҳақи ориф буд бар ваҳдонияти вай ҳукм тавонад кард ; бдонкаҳи ваии таъолӣ якеаст ки васл ва фасл напазирад ва дуӣ бар вай раво набошад ,у ягонагии вай ададӣ нест то ба исботи ададии дигар ду гардад ё ваҳдонияташи ададӣ буд ва маҳдӯд нест то вайро сетаи ҷаҳот буд ва ҳар ҷиҳатиро дигари сетаи ҷаҳот бояд ва ин исботи аъдод бениҳоят бошад вайро макон несту андар макон нест то ба исботи макони мутамаккин буду маконро низ маконе бояду ҳукми феълу фоилу қадиму муҳаддис ботил шавад , ва арзӣ нест то муҳтоҷ ҷавҳарӣ бошаду андари ду ҳоли андари маҳали худ боқӣ намонад ва ҷавҳарӣ нест ки вуҷӯдаши ҷуз бо чун худӣ дуруст наёяд , табъӣ нест то мабдаи сукӯн ва ҳаракат бошад ва рӯҳӣ нест то ҳоҷатманд бнитӣ бошад , ва ҷисмӣ нест то аҷзои муаллиф буду андари чизҳо қӯт ва ҳол нест то ҷинси чизҳо буд , ва ба ҳеҷ чизи вайро пайванд нест то он чизи ҷузи ваии вайро раво буд . Барӣаст аз ҳамаи нуқсону нақоис . Пок аз ҳамаи офот . Мутаъолӣ аз ҳамаи уюб . Варо монанд нест то ӯ бо монанди худ ду чиз бошанд . Фарзанд надорад то насли ваии иқтизои васли восил вай кунад . Ва тағайюр бар зоту сифоти вай раво нест то вуҷӯд вай бидон мутағаййир шаваду андари ҳукми мутағаййир чун тағайюр бошад . Мавсуфаст ба сифоти камол , он сифотӣ ки муваҳҳидони мар ӯро ба ҳукми басирату ҳидоят меисбот кунанд ки ваии худро бидон сифат кардааст барӣаст аз он сифотӣ ки мулҳидони вайро ба ҳавои худ сифат кунанд ки ваии худро бидон сифат накардааст . Таъолии аллоҳи ъмои иқўли алзолмўн .

پس چون بنده به حق عارف بود بر وحدانیت وی حکم تواند کرد؛ بدانکه وی تعالی یکی است که وصل و فصل نپذیرد و دوی بر وی روا نباشد، و یگانگی وی عددی نیست تا به اثبات عددی دیگر دو گردد یا وحدانیتش عددی بود و محدود نیست تا وی را ستّه جهات بود و هر جهتی را دیگر ستّه جهات باید و این اثبات اعداد بی نهایت باشد وی را مکان نیست و اندر مکان نیست تا به اثبات مکان متمکن بود و مکان را نیز مکانی باید و حکم فعل و فاعل و قدیم و محدث باطل شود، و عرضی نیست تا محتاج جوهری باشد و اندر دو حال اندر محل خود باقی نماند و جوهری نیست که وجودش جز با چون خودی درست نیاید، طبعی نیست تا مبدأ سکون و حرکت باشد و روحی نیست تا حاجتمند بِنیتی باشد، و جسمی نیست تا اجزای مؤلَّف بود و اندر چیزها قوت و حال نیست تا جنس چیزها بود، و به هیچ چیز وی را پیوند نیست تا آن چیزِ جز وی وی را روا بود. بری است از همه نقصان و نقایص. پاک از همه آفات. متعالی از همه عیوب. ورا مانند نیست تا او با مانند خود دو چیز باشند. فرزند ندارد تا نسل وی اقتضای وصل واصل وی کند. و تغیر بر ذات و صفات وی روا نیست تا وجود وی بدان متغیر شود و اندر حکم متغیر چون تغیر باشد. موصوف است به صفات کمال، آن صفاتی که موحدان مر او را به حکم بصیرت و هدایت می اثبات کنند که وی خود را بدان صفت کرده است بری است از آن صفاتی که ملحدان وی را به هوای خود صفت کنند که وی خود را بدان صفت نکرده است. تعالی اللّه عما یقولُ الظّالمون.

Ҳӣ ва алӣамаст . РؤўФ ва раҳимаст . Мурӣд вқдираст . Самиъ ва басираст . Мутакаллим ва боқӣаст . Илмаши андари вай ҳол нест . Қудраташи андари ваии салобати не . Самъу басараши андари ваии мутаҷаддиди не . Каломаши андари ваии табъизу таҳдеди не . Ҳамеша бо сифоти худ қадим . Кули маълӯмот аз илми вай берун нест . Мавҷӯдотро аз иродаташи чораи не . Он кунад ки хостааст . Он хоҳад ки донистааст . Хилоиқро бар асрораши ашрофи не . Ҳукмаши ҳамаи ҳақ , дӯстонашро ба ҷузи таслим рӯй на . Амраши ҷумлаи ҳатм , мурӣдонашро ба ҷуз гузордан фармони чораи не . Муқаддари хайру шар . Умеду бими ҷузи бадви сазовори не . Холиқи нафъу зр . Ҳукмаши бҷмлаҳи ҳикмату ҷузи ризо рӯй на . Касро аз васли ваии буи на ,у бадв расӣдан рӯй на . Дидораши мари биҳиштёнро раво . Ташбеҳи ваҷҳотро носазо . Муқобилау мувоҷиҳаро бар ҳастӣ ваии сӯрат на . Андари дунёи мари авлиёро мшоҳдти ваии ҷоизу инкори шарти не . Он ки варо чунин донад аз аҳли қтиъти не ва ҳар ки ба хилоф ин донад варои диёнати не .

حیّ و علیم است. رؤوف و رحیم است. مرید وقدیر است. سمیع و بصیر است. متکلم و باقی است. علمش اندر وی حال نیست. قدرتش اندر وی صلابت نی. سمع و بصرش اندر وی متجدد نی. کلامش اندر وی تبعیض و تحدید نی. همیشه با صفات خود قدیم. کل معلومات از علم وی بیرون نیست. موجودات را از ارادتش چاره نی. آن کند که خواسته است. آن خواهد که دانسته است. خلایق را بر اسرارش اشراف نی. حکمش همه حق، دوستانش را به‌جز تسلیم روی نه. امرش جمله حتم، مریدانش را به‌جز گزاردن فرمان چاره نی. مقدر خیر و شر. امید و بیم جز بدو سزاوار نی. خالق نفع و ضر. حکمش بجمله حکمت و جز رضا روی نه. کس را از وصل وی بوی نه، و بدو رسیدن روی نه. دیدارش مر بهشتیان را روا. تشبیه وجهات را ناسزا. مقابله و مواجهه را بر هستی وی صورت نه. اندر دنیا مر اولیا را مشاهدت وی جایز و انکار شرط نی. آن که ورا چنین داند از اهل قطیعت نی و هر که به خلاف این داند ورا دیانت نی.

Андари ин маънии сухан бисёред усӯлӣу фусӯлӣ , аммо мари хавфи ттўилро бад-ӣн ақтсор кардам .

اندر این معنی سخن بسیار اید اصولی و فصولی، اما مر خوف تطویل را بدین اقتصار کردم.

Ва дар ҷумлаи ман ки алии бен Усмон алҷлобӣам , мегӯям ки : андари ибтидои ин фасл бигуфтам ки : тавҳиди ҳукм кардан буд брўҳдонити чизе ,у ҳукми ҷуз ба илм натавон кард . Пас аҳли суннат ҳукм карданд бар ягонагии худованди таъолӣ ба таҳқиқ ; аз он чаҳ сунъии латифи диданду феълии бадеъ бо ӯъҷубау латифа бисёр . Назар карданд , бӯдан он саноеъ ба худ маҳол доштанду андар ҳар чизеи ъломоти ҳдс зоҳир ёфтанд . Ломҳолаҳ фоилӣ боистӣ то мари онро аз адам ба вҷўдорд ; яъне оламро бо замину осмону офтобу моҳ ва бару баҳру кӯҳу саҳро бо чандини сувару ҳаракоту саканоту илму нутқу мӯату ҳаёти эшон . Пас ин ҷумларо аз сонеъӣ чора набӯд ва аз ду се мустағнӣ буданд , як сонеъи комили ҳии алӣами олами қодиру мухтор аз шарикӣ бо шуракои дигар бениёз . Чун феълро аз як фоил чора набошаду вуҷӯди ду фоили мари як феълро эҳтиёҷ на , вломҳолаҳ бояд то яке бошад .

و در جمله من که علی بن عثمان الجلابی‌ام، می‌گویم که: اندر ابتدای این فصل بگفتم که: توحید حکم کردن بود بروحدانیت چیزی، و حکم جز به علم نتوان کرد. پس اهل سنت حکم کردند بر یگانگی خداوند تعالی به تحقیق؛ از آن‌چه صنعی لطیف دیدند و فعلی بدیع با اعجوبه و لطیفهٔ بسیار. نظر کردند، بودنِ آن صنایع به خود محال داشتند و اندر هر چیزی علامات حدَث ظاهر یافتند. لامحاله فاعلی بایستی تا مر آن را از عدم به وجودآرد؛ یعنی عالم را با زمین و آسمان و آفتاب و ماه و بر و بحر و کوه و صحرا با چندین صُوَر و حرکات و سَکِنات و علم و نطق و موت و حیات ایشان. پس این جمله را از صانعی چاره نبود و از دو سه مستغنی بودند، یک صانع کامل حی علیم عالم قادر و مختار از شریکی با شرکای دیگر بی نیاز. چون فعل را از یک فاعل چاره نباشد و وجود دو فاعل مر یک فعل را احتیاج نه، ولامحاله باید تا یکی باشد.

Ва ин хилоф бо мо снўён карданд ба исботи нуру зулмат ,у гбркон ба исботи яздону аҳриману табоиъён ба исботи табъу қӯт ,у афлокён ба исботи ҳафт кавокибу мӯътазилӣон ба исботи холиқону сонеъон бениҳоят ва ман ради ҷумларо далелӣ кӯтоҳ бигуфтам ва ин китоби ҷои исбот кардани тараоти он тавоиф несту толиби ин илмро ин масъала аз китобии мтўлтар бояд талабед ки кардаам ва онро алруъоя лҳқўқи аллоҳ , таъолӣ ном кардаам ва ё андари кутуби мақдамони усӯл , разии аллоҳи анҳуам .

و این خلاف با ما ثَنَویان کردند به اثبات نور و ظلمت، و گبرکان به اثبات یزدان و اهرمن و طبایعیان به اثبات طبع و قوت، و افلاکیان به اثبات هفت کواکب و معتزلیان به اثبات خالقان و صانعان بی نهایت و من رد جمله را دلیلی کوتاه بگفتم و این کتاب جای اثبات کردن تُرَّهات آن طوایف نیست و طالب این علم را این مسأله از کتابی مطول‌تر باید طلبید که کرده‌‌ام و آن را الرّعایة لحقوق اللّه، تعالی نام کرده‌‌ام و یا اندر کتب مقدمان اصول، رضی اللّه عنهم.

Акнӯн бози гирдам ба румузӣ ки машойих гуфтаанд андари тавҳид . БтўФиқи аллоҳ , таъолӣ .

اکنون باز گردم به رموزی که مشایخ گفته‌اند اندر توحید. بتوفیق اللّه، تعالی.