Аз ҷунайди разии аллоҳ анҳу меояд ки гуфт : « алтўҳиди إФроди алқдми ани алҳдс . »

از جنید رضی اللّه عنه می‌آید که گفت: «التّوحیدُ إفرادُ القِدَمِ عَنِ الْحَدَثِ.»

Тавҳид донистани қадам буд аз ҳдс ; яъне он ки қадимро маҳал ҳаводис ндонӣу ҳаводисро маҳал қадим ндонӣу маълуми гирдоне ки ҳақи таъолӣ қадимаст ва ту зрўртои муҳаддисӣ , аз ҷинси ту ҳеҷ чизи бадви нпиўндд ва аз сифоти ваии ҳеҷ чизи андар ту наёмизад , ки қадимро бо муҳаддис мҷонст набӯд ; аз он чаҳ қадими пеш аз вуҷӯди ҳаводис буд ва чун қабл вуҷӯди алҳўодси қадим ба муҳаддис муҳтоҷ набӯд то бӯда гаштӣ , баъди вуҷӯди алҳўодси бадв низ муҳтоҷ нагардад воин хилоф , он касони рост ки ба қадам арвоҳ бигӯянду зикри эшон гузашт ва чун касе қадимро андари муҳаддис нозил гуяд ва ё муҳаддисро ба қадам таъаллуқ донад бар ҳдси олам далел намонад ва ин ба мазҳаб даҳрён гуфтанд . Фнъўзи биллоҳи ман эътиқоди алсўء .

توحید دانستن قِدم بود از حدث؛ یعنی آن که قدیم را محل حوادث ندانی و حوادث را محل قدیم ندانی و معلوم گردانی که حق تعالی قدیم است و تو ضرورتاً محدثی، از جنس تو هیچ چیز بدو نپیوندد و از صفات وی هیچ چیز اندر تو نیامیزد، که قدیم را با محدَث مجانست نبود؛ از آن‌چه قدیم پیش از وجود حوادث بود و چون قبل وجود الحوادث قدیم به محدث محتاج نبود تا بوده گشتی، بعد وجود الحوادث بدو نیز محتاج نگردد واین خلاف، آن کسان راست که به قِدَم ارواح بگویند و ذکر ایشان گذشت و چون کسی قدیم را اندر محدث نازل گوید و یا محدث را به قدم تعلق داند بر حدث عالم دلیل نماند و این به مذهب دهریان گفتند. فنعوذ باللّه من اعتقاد السّوءِ.

Ва дар ҳамаи ҳаракоти муҳаддисот тавҳидасту гувоҳ бар қудрати худованди ъзу ҷлу исботи қадами вай .

و در همه حرکات محدثات توحید است و گواه بر قدرت خداوند عزّ و جلّ و اثبات قدم وی.

Аммо банда аз он ҷумла ғофиласт ; ки муроди ҷуз аз ӯ хоҳад ва ё ҷуз бо зикрови оромад чун дар нест кардан ва ҳаст кардани варо шарик набояд , маҳол бошад ки андари тарбияти шарик бояд .

اما بنده از آن جمله غافل است؛ که مراد جز از او خواهد و یا جز با ذکراو آرامد چون در نیست کردن و هست کردن ورا شریک نباید، محال باشد که اندر تربیت شریک باید.

Ҳусайни бен Мансур гуяд , раҳмаи аллоҳ : « أўли қадами алтўҳиди Фноءи алтФрид . »

حسین بن منصور گوید، رحمة اللّه: «أوّلُ قدمٍ التّوحیدِ فناءُ التَّفْریدِ.»

Аввали қадами андари тавҳиди фаноӣ тФридаст ; аз он чаҳ тФриди ҳукм кардан буд ба ҷудои гаштан касе аз офоту тавҳиди ҳукм кардан буд ба ваҳдонияти чизеи пас андари Фрдонити исботи ғайри раво буд ва ба ҷузи вайро нишоед бад-ӣн сифат кард ,у брўҳдонити исботи ғайр раво набошад ва ба ҷузи ҳақро бад-ӣн сифат нишоед кард . Пас тФриди иборатӣ муштарак омаду тавҳиди нафйкунанда ширкат . Аввали қадами тавҳиди нафй кардан шарик бошаду рафъи мизоҷ аз минҳоҷ ; ки мизоҷи андари минҳоҷ чун талаб минҳоҷ бошад ба Сироҷ .

اول قدم اندر توحید فنای تفرید است؛ از آن‌چه تفرید حکم کردن بود به جدا گشتن کسی از آفات و توحید حکم کردن بود به وحدانیت چیزی پس اندر فردانیت اثبات غیر روا بود و به‌جز وی را نشاید بدین صفت کرد، و بروحدانیت اثبات غیر روا نباشد و به‌جز حق را بدین صفت نشاید کرد. پس تفرید عبارتی مشترک آمد و توحید نفی کنندهٔ شرکت. اول قدم توحید نفی کردن شریک باشد و رفع مزاج از منهاج؛ که مزاج اندر منهاج چون طلب منهاج باشد به سراج.

Ҳасрӣ гуяд , раҳмаи аллоҳи алайҳ : « асўлнои фии алтўҳиди хумсаи أшёء : рафъи алҳдс ,у إсботи алқдму ҳиҷри алоўтону мФорқаҳи алохўону нисёни моълму ҷаҳл . »

حُصری گوید، رحمة اللّه علیه: «اُصولُنا فی التّوحید خمسةُ أشیاءَ: رفعُ الحَدَثِ، و إثباتُ القِدَمِ و هَجرُ الاوطانِ و مفارقةُ الاخوانِ و نسیانُ ماعُلِمَ و جُهلَ.»

Усӯли мо андари тавҳиди панҷ чизаст : аввал бардоштан ҳдсу исбот кардани қадам ,у ҳиҷри ватану мФорқти бародарону фаромӯшии он чаҳ донад ва надонад . Аммо рафъи ҳдси нафй муҳаддисот бошад аз муқоринаи тавҳиду астҳолти ҳаводис аз зоти муқаддари вай , ҷли ҷалола . Ва исботи қадами эътиқод ба ҳамеша бӯдани худованд , разии аллоҳи анҳу . Ва аз ҳиҷри аўтони мурод баридан буд аз кули мأлўФоти нафасу оромгоҳҳои дилу қароргоҳҳои табъу ҳиҷрат кардан аз русумоти дунёи мари мурӣдонро ва аз мақомоти суннӣу ҳолот баӣу каромоти рафеъи мари муродро ва аз мФорқти бародарон , мурод эърозаст аз суҳбати халқу иқбол ба суҳбати ҳақ ; ки ҳар хотир ки андешаи ғайр бар ӯ бргзрд ҳиҷобӣ бошаду офатӣ ва бидон миқдор ки хотирро бо сари муваҳҳиди гузар буд вай аз тавҳид маҳҷӯб монад ; аз он чаҳ ботФоқамам тавҳиди ҷамъ ҳамм бошад ,у ором бо ғайри нишонаи тафриқаи ҳиммат буд ва аз фаромӯшии илму ҷаҳл аз тавҳид , мурод онаст ки илми халқ ба чуну чигунагӣ буд ё ба ҷинсӣ ё ба табъӣ ва ҳарчӣ илми халқи андари тавҳиди ҳақ исбот кунад тавҳиди онро нафй кунад ва ҳарчӣ ҷаҳлашон исбот кунад бар хилофи илмашон буд ; аз он чаҳ ҷаҳл тавҳид несту илм ба таҳқиқи тавҳиди ҷуз ба нафии тасарруф дуруст наёяду андари илму ҷаҳли ҷуз тасарруф нест яке бар басирату дигар бар ғифлат .

اصول ما اندر توحید پنج چیز است: اول برداشتن حَدث و اثبات کردن قِدم، و هجر وطن و مفارقت برادران و فراموشی آن‌چه داند و نداند. اما رفع حدث نفی محدَثات باشد از مقارنهٔ توحید و استحالت حوادث از ذات مقدر وی، جل جلاله. و اثبات قدم اعتقاد به همیشه بودن خداوند، رضی اللّه عنه. و از هجر اَوْطان مراد بریدن بود از کل مألوفات نفس و آرامگاه‌های دل و قرارگاه‌های طبع و هجرت کردن از رسومات دنیا مر مریدان را و از مقامات سنی و حالات بهی و کرامات رفیع مر مراد را و از مفارقت برادران، مراد اعراض است از صحبت خلق و اقبال به صحبت حق؛ که هر خاطر که اندیشه غیر بر او برگذرد حجابی باشد و آفتی و بدان مقدار که خاطر را با سر موحد گذر بود وی از توحید محجوب ماند؛ از آن‌چه باتفاق امم توحید جمع همم باشد، و آرام با غیر نشانهٔ تفرقهٔ همت بود و از فراموشی علم و جهل از توحید، مراد آن است که علم خلق به چون و چگونگی بود یا به جنسی یا به طبعی و هرچه علم خلق اندر توحید حق اثبات کند توحید آن را نفی کند و هرچه جهلشان اثبات کند بر خلاف علمشان بود؛ از آن‌چه جهل توحید نیست و علم به تحقیق توحید جز به نفی تصرف درست نیاید و اندر علم و جهل جز تصرف نیست یکی بر بصیرت و دیگر بر غفلت.

Яке аз машойих гуяд раҳмаи аллоҳи алайҳ ки : андари маҷлис ҳасрӣ будам . Андар хоб шудам ду Фристаҳ дидам ки аз осмон ба замин омаданду замонии сухан вай бишуниданд . Яке гуфт мари дайгариро ки : « инчаи ин мард мегуяд илмаст аз тавҳид на айни тавҳид . » чун бедор шудам ваии иборат азтўҳид мекард . Рӯй ба ман кард ва гуфт : « ё бофалон , аз тавҳид ба ҷузи илм он натавон гуфт . »

یکی از مشایخ گوید رحمة اللّه علیه که: اندر مجلس حُصری بودم. اندر خواب شدم دو فریسته دیدم که از آسمان به زمین آمدند و زمانی سخن وی بشنیدند. یکی گفت مر دیگری را که: «اینچه این مرد می‌گوید علم است از توحید نه عین توحید.» چون بیدار شدم وی عبارت ازتوحید می‌کرد. روی به من کرد و گفت: «یا بافلان، از توحید به‌جز علم آن نتوان گفت.»

Аз ҷунайд меояд , разии аллоҳи анҳу : « алтўҳиди ани икўни алъбди шбҳои байни ядии аллоҳ , тҷрии алайҳи тсориФи тадбираи фии маҷории أҳкоми қудратаи фии лҷҷи баҳори тавҳида , болФноءи ан нафсау ани дъўаҳи алхлқи ?лау ани истиҷобатаи ?лаам , бҳқоӣқи вуҷӯди ваҳдониятаи фии ҳқиқаҳи қурба , бзҳоби ҳисау ҳаракатаи лқём алҳақ ?лаи Фимо أрод манеҳ ,у ҳўи أни ирҷъи охири алъбди إлии أўлаҳи Фикўни комаи кон қабл أни икўн . »

از جنید می‌آید، رضی اللّه عنه: «التّوحیدُ انْ یَکونَ العبدُ شبحاً بینَ یدیِ اللّهِ، تجری عَلیه تصاریفُ تَدْبیرِه فی مجاری أحکام قُدْرته فی لُجَجِ بحارِ توحیدِه، بالفَناءِ عَنْ نَفْسِه و عَنْ دَعْوَةِ الخلقِ لَه و عنِ استجابَتِه لَهم، بحقائقِ وجود وحدانیتهِ فی حقیقَةِ قُرْبه، بذهاب حسِّه و حرکتِه لِقیام الحقِّ لَه فیما أرادَ مِنهُ، وَ هُوَ أنْ یَرْجِعَ آخِرُ العَبْدِ إلی أَوَّلِه فیکونَ کما کانَ قبلَ أنْ یکونَ.»

Ҳақиқати тавҳиди он буд ки банда чун ҳайкалӣ шавад андари ҷараёни тасарруфи тақдири ҳақи андари маҷории қудраташ , холӣ аз ихтиёру иродати худ , андари дарёии тавҳиди вай ба фанои нафаси худу инқитоъи даъвати халқ аз вайу маҳви истиҷобати ваии мари даъвати халқро ба ҳақиқати маърифати ваҳдонияти андари маҳали қурб ба зҳоби ҳаракату ҳис ӯу қиёми ҳақи бадви андари он чаҳ иродат ӯст аз ӯ , то охири бандаи андари ин маҳал чун аввал шавад ва чунон гардад ки аз аввал бӯдааст пеш аз он ки бӯдааст .

حقیقت توحید آن بود که بنده چون هیکلی شود اندر جریان تصرف تقدیر حق اندر مجاری قدرتش، خالی از اختیار و ارادت خود، اندر دریای توحید وی به فنای نفس خود و انقطاع دعوت خلق از وی و محو استجابت وی مر دعوت خلق را به حقیقت معرفتِ وحدانیت اندر محل قرب به ذهاب حرکت و حس او و قیام حق بدو اندر آن‌چه ارادت اوست از او، تا آخر بنده اندر این محل چون اول شود و چنان گردد که از اول بوده است پیش از آن که بوده است.

Ва мурод аз ин ҷумла онаст ки муваҳҳидро андари ихтиёри ҳақ ихтиёрӣ намонаду андари ваҳдонияти ҳақ ба худаш назорае на ; аз он чаҳ андари маҳали қурб , нафаси ваии фонӣ буду ҳисаши мзҳўб . Аҳкоми ҳақ бар вай меравад чунон ки ҳақ хоҳад ба фанои тасарруфи банда ; то чунон гардад ки заррае буд андари азали андари ҳақи аҳди тавҳид ки гӯяндаи ҳақ буду ҷавобдиҳанда ҳақ , нишонаи он зарра буд ва он ки чунин буд халқро бо вай ором намонад то вайро ба чизе даъват кунанду вайро бо кас инс намонад то даъвати эшонро иҷобат кунаду ишорати ин ба фаноӣ сифатасту сиҳҳати таслими андари ҳоли қаҳри кашфи ҷалол ки бандаро аз авсофи худ фонӣ гирданд то олатӣ гардаду ҷавҳарии латифи чунон ки агар бар ҷигар Ҳамза зананд бугзарад бетасарруф ва агар бар пушт мсилмаҳ расад бабрад бетамиз . Ва дар ҷумла аз ҷумла фонӣ бошад шахси ваии таъбияи гоҳи асрори ҳақ буд ; то нутқашро ҳаволаи бадв буду феълашро азоФти бадву васфашро қиёми бадву мари исботи ҳуҷҷатро ҳукм шариъат биравӣ боқӣ ,у вай аз руяти кули фонӣ .

و مراد از این جمله آن است که موحد را اندر اختیار حق اختیاری نماند و اندر وحدانیت حق به خودش نظاره‌ای نه؛ از آن‌چه اندر محل قرب، نفس وی فانی بود و حسش مذهوب. احکام حق بر وی می‌رود چنان‌که حق خواهد به فنای تصرف بنده؛ تا چنان گردد که ذره‌ای بود اندر ازل اندر حق عهد توحید که گوینده حق بود و جواب دهنده حق، نشانه آن ذره بود و آن که چنین بود خلق را با وی آرام نماند تا وی را به چیزی دعوت کنند و وی را با کس انس نماند تا دعوت ایشان را اجابت کند و اشارت این به فنای صفت است و صحت تسلیم اندر حال قهر کشف جلال که بنده را از اوصاف خود فانی گرداند تا آلتی گردد و جوهری لطیف چنان‌که اگر بر جگر حمزه زنند بگذرد بی تصرف و اگر بر پشت مُسَیلمه رسد ببرد بی تمیز. و در جمله از جمله فانی باشد شخص وی تعبیه گاه اسرار حق بود؛ تا نطقش را حواله بدو بود و فعلش را اضافت بدو و وصفش را قیام بدو و مر اثبات حجت را حکم شریعت بروی باقی، و وی از رؤیت کل فانی.

Ва ин сифат пайғамбараст слии аллоҳи алайҳу силам ки андари шаби миъроҷи варо ба мақоми қурби расониданду мақомро масофат буд , аммо қурб бемасофат буду ҳолаш аз навъи маълуми халқи баъӣди гашт ва аз авҳом мунқатиъ шуд ; то ҳаддӣ ки куни вайро гум карду ваии худро гум кард . Андари фанои сифат бесифат мутаҳайир шуд тартиби табоиъу эътидоли мизоҷ мушавваш шуд . Нафас ба маҳал дил раседу дил ба дараҷаи ҷон ,у ҷон ба мартабаи сару сар ба сифати қурб . Андари ҳама аз ҳама ҷудо шуд . Хост то бенят хароб шаваду шахси бигузорад . Муроди ҳақ аз он иқомати ҳуҷҷат буд фармон омад ки : « бар ҳол бош . » бидон қӯт ёфт ва он қӯти қӯт вай шуд аз нестӣ аз худ , ҳастӣ ба ҳақ падедор омад то боз омад ва гуфт : « إнии лсти кأҳдкм , إнӣ أбит ъанд рабии Фитъмнӣу исқинӣ . Ман чун яке аз шумо нестам ; ки маро аз ҳақи таомӣ ва шаробӣаст ки зиндагӣ ман бидонаст ва пояндагӣ бидон » ; комаи қол , алайҳи ассалом : « лии маъаи аллоҳи вақти лоисъи маъаии фӣаи малики муқарраби влонбии мурсал . Маро бо худованди таъолӣ вақтеаст ки андар нагунҷад андари он ҳеҷ малики муқарраб ва на пайғомбари мурсал . »

و این صفت پیغمبر است صلّی اللّه علیه و سلم که اندر شب معراج ورا به مقام قرب رسانیدند و مقام را مسافت بود، اما قرب بی مسافت بود و حالش از نوع معلوم خلق بعید گشت و از اوهام منقطع شد؛ تا حدی که کون وی را گم کرد و وی خود را گم کرد. اندر فنای صفت بی صفت متحیر شد ترتیب طبایع و اعتدال مزاج مشوش شد. نفس به محل دل رسید و دل به درجهٔ جان، و جان به مرتبهٔ سر و سرّ به صفت قرب. اندر همه از همه جدا شد. خواست تا بنیت خراب شود و شخص بگذارد. مراد حق از آن اقامت حجت بود فرمان آمد که: «بر حال باش.» بدان قوت یافت و آن قوت قوتِ وی شد از نیستی از خود، هستی به حق پدیدار آمد تا باز آمد و گفت: «إنّی لَستُ کأحدِکم، إنّی أبیتُ عندَ ربّی فَیُطْعِمُنی و یَسْقینی. من چون یکی از شما نیستم؛ که مرا از حق طعامی و شرابی است که زندگی من بدان است و پایندگی بدان»؛ کما قال، علیه السّلام: «لی مَعَ اللّهِ وقتٌ لایَسَعُ معی فیه ملکٌ مقرّبٌ ولانبیٌّ مُرْسَل. مرا با خداوند تعالی وقتی است که اندر نگنجد اندر آن هیچ ملک مقرب و نه پیغامبر مرسل.»

Ва аз саҳли бен Абдуллоҳи разии аллоҳ анҳу меояд : « зоти аллоҳи мавсуфаи болълми ғайри мадракаи болإҳотаҳи влои маръӣаи болأбсори фии дори алднё , мавҷӯдаи бҳқоиқи алأимони ман ғайри ҳади влои إҳотаҳи влоҳлўлу туроаи алъиўни фии алъқбӣ зоҳиран фии малакау қудрата . Қади ҳуҷби алхлқи ани муъаррифаи канаи зота ,у длҳми алайҳи боётаҳ ,у улқулуби тарофа ,у алъқўли лои тдркаҳ , инзри إлиаҳи алмؤмнўни болأбсори ман ғайри إҳотаҳи влои إдроки нҳоиаҳ . »

و از سهل بن عبداللّه رضی اللّه عنه می‌آید: «ذاتُ اللّهِ مَوْصُوفَةٌ بِالعِلْم غیرُ مُدرَکةٍ بالإحاطَةِ وَلا مَرْئیّةٌ بالأبصارِ فی دارِ الدُّنیا، مَوْجُودَةٌ بحقایقِ الأیمانِ مِنْ غیرِ حدٍّ ولا إحاطةٍ وَلاحلول و تراهُ العیونُ فی العقبی ظاهراً فی مُلْکِهِ و قدرتِهِ. قد حُجِبَ الْخَلَقُ عَنْ معرفةِ کُنْهِ ذاتِه، و دَلَّهُم عَلَیه بِایاتِه، و القُلوبُ تَعْرِفُه، و العقولُ لا تُدْرِکُه، یَنْظُرُ إلیه المؤمنونَ بالأبصارِ مِنْ غیرِ إحاطَةٍ ولا إدراکِ نهایةٍ.»

Тавҳиди он буд ки бадоне ки зоти худованди таъолӣ мавсуфаст ба илм , бе аз он ки онро дар тавонанд ёфт ба ҳис , ва ё битавонанд дид дар дунё ба чашм , ва ба ҳақиқати имон мавҷӯдаст бе ҳади венҳоят ва андар ёфт ва омад шудан , ва зоҳираст андари малики худ ба сунъу қудрати худ . Халқ аз маърифати канаи зоти вай маҳҷӯбанду вай ба изҳори аҷоибу оёти роҳ намояндааст ,у дил ҳо мешиносанд вайро ба ягонагӣу ақлҳо идроки нкнндш аз рӯй чигунагӣу бибинанди вайро яъне дар уқбо ба чашми сар , бе аз он ки зоти вайро бибинанд ва ё ниҳоятӣ роодрок кунанд .

توحید آن بود که بدانی که ذات خداوند تعالی موصوف است به علم، بی از آن که آن را در توانند یافت به حس، و یا بتوانند دید در دنیا به چشم، و به حقیقت ایمان موجود است بی حد ونهایت و اندر یافت و آمد شدن، و ظاهر است اندر ملک خود به صنع و قدرت خود. خلق از معرفت کنه ذات وی محجوب‌اند و وی به اظهار عجایب و آیات راه نماینده است، و دل‌ها می‌شناسند وی را به یگانگی و عقل‌ها ادراک نکنندش از روی چگونگی و ببینند وی را یعنی در عقبی به چشم سر، بی از آن که ذات وی را ببینند و یا نهایتی راادراک کنند.

Ва ин лафзӣ ҷомеъаст мари кули аҳкоми тавҳиди ров

و این لفظی جامع است مر کل احکام توحید راو

Ва ҷунайди разии аллоҳ анҳу гуфт : « ашрафи калимаи фии алтўҳиди қавли أбии бикр , разии аллоҳи анҳу : субҳони ман иҷъли лхлқаҳи сбилои إлии маърифатаи إлои болъҷзи ани маърифата . Покаст он худоӣ ки халқро ба маърифати худ роҳи надоди ало ба аҷзи эшон андари маърифат ӯ . »

و جنید رضی اللّه عنه گفت: «اَشرفُ کَلِمَةٍ فی التّوحیدِ قولُ أبی بکر، رضی اللّه عنه: سبحانَ مَنْ یَجْعَلْ لِخَلْقِه سَبیلاً إلی مَعْرِفَتِهِ إلّا بِالعَجْزِ عَنْ مَعْرِفتِهِ. پاک است آن خدایی که خلق را به معرفت خود راه نداد الا به عجز ایشان اندر معرفت او.»

Въолмии андари ин калима ба ғалат афтода анд пиндоранд ки аҷз аз маърифат бемаърифатӣ буд ва ин маҳоласт ; аз он ки аҷзи андари ҳолати мавҷӯд сӯрат гирад , бар ҳолати маъдӯми аҷз сӯрат нагирад ; чунон ки мурдаи андари ҳаёт оҷиз набӯд ки андари мӯати оҷиз буд бо астҳолти исми аҷзу қӯту аъамӣ аз басар оҷиз набӯд ки андари нобенаӣ аз нобенаии оҷиз буду змн аз қиём оҷиз набӯд ки андари қууд аз қууди оҷиз буд ; чунон ки ориф аз маърифат оҷиз набӯду маърифати мавҷӯд буд ва ин чун заруратӣ буд ва бар он ҳамл кунем ин қавли садиқи разии аллоҳи анҳу ки Абусаҳли сълўкӣу устоди Абӯалии дқоқи рҳмҳмо аллоҳ гуфтанд : « маърифати ибтидои касбӣ буд ва дар интиҳо зарурӣ гардад . »у илми зарурати он буд ки соҳиби он андари ҳоли вҷўдони музтару оҷиз буд аздФъу ҷалби он . Пас бад-ӣни қавл , тавҳиди феъл ҳақ бошад таъолӣу тақаддуси андрдли банда .

وعالمی اندر این کلمه به غلط افتاده‌اند پندارند که عجز از معرفت بی معرفتی بود و این محال است؛ از آن که عجز اندر حالت موجود صورت گیرد، بر حالت معدوم عجز صورت نگیرد؛ چنان‌که مرده اندر حیات عاجز نبود که اندر موت عاجز بود با استحالت اسم عجز و قوت و اعمی از بصر عاجز نبود که اندر نابینایی از نابینایی عاجز بود و زَمِنْ از قیام عاجز نبود که اندر قعود از قعود عاجز بود؛ چنان‌که عارف از معرفت عاجز نبود و معرفت موجود بود و این چون ضرورتی بود و بر آن حمل کنیم این قول صدیق رضی اللّه عنه که ابوسهل صعلوکی و استاد ابوعلی دقاق رحمهما اللّه گفتند: «معرفت ابتدا کسبی بود و در انتها ضروری گردد.» و علم ضرورت آن بود که صاحب آن اندر حال وجودآن مضطر و عاجز بود ازدفع و جلب آن. پس بدین قول، توحید فعل حق باشد تعالی و تقدس اندردل بنده.

Ва боз шблӣ гуяд , раҳмаи аллоҳи алайҳ : « алтўҳиди ҳиҷоби алмўҳди ани ҷамоли алأҳдиаҳ . » тавҳиди ҳиҷоби муваҳҳид буд аз ҷамоли аҳадяти ҳақ ; аз он чаҳ агар тавҳидро феъл банда гуяд , ломҳолаҳи феъли бандаи мари кашфи ҷалоли ҳақро иллат нагардад андари айни кашф ; аз он чаҳ ҳар чаҳ кашфро иллат нагардад , ҳиҷоб бошаду банда бо кули авсофи худ ғайр бошад чун сифати худро ҳақи шимурд , ломҳолаҳи мавсуфи сифатро ва он вайаст ҳам ҳақ бояд шимурд . Онгоҳи муваҳҳиду тавҳиду аҳад , ҳар се , вуҷӯди як дигарро иллат гирданд ва ин солиси салосаи насоро буд бъин ва то ҳеҷ сифати мари толибро аз фанои худ андари тавҳид монеъаст , ҳануз бидон сифат маҳҷӯбаст ва то маҳҷӯбаст муваҳҳид нест ; « лأни мосўоаҳи ман алмўҷўдоти ботил . » чун дуруст шуд ки ҳарчӣ ҷуз вайаст ботиласту толиби ҷуз вайаст ; сифати ботили андари кашфи ҷамоли ҳақи ботил буд ва ин тафсир « лои илоҳи алои аллоҳ » бошад .

و باز شبلی گوید، رحمة اللّه علیه: «التّوحیدُ حِجابُ الموحّدِ عَنْ جَمالِ الْأَحَدیّةِ.» توحید حجاب موحد بود از جمال احدیت حق؛ از آن‌چه اگر توحید را فعل بنده گوید، لامحاله فعل بنده مر کشف جلال حق را علت نگردد اندر عین کشف؛ از آن‌چه هر چه کشف را علت نگردد، حجاب باشد و بنده با کل اوصاف خود غیر باشد چون صفت خود را حق شمرد، لامحاله موصوفِ صفت را و آن وی است هم حق باید شمرد. آنگاه موحد و توحید و احد، هر سه، وجود یک‌دیگر را علت گردند و این ثالث ثلاثهٔ نصاری بود بعین و تا هیچ صفت مر طالب را از فنای خود اندر توحید مانع است، هنوز بدان صفت محجوب است و تا محجوب است موحد نیست؛ «لأنّ ماسِواهُ مِنَ الموجوداتِ باطلٌ.» چون درست شد که هرچه جز وی است باطل است و طالب جز وی است؛ صفت باطل اندر کشف جمال حق باطل بود و این تفسیر «لا اله الّا اللّه» باشد.

Ва андари ҳикоёт маърӯфаст ки : чун иброҳӣми хавоси разии аллоҳи анҳу ба Кӯфа ба зиёрати ҳусайни бен Мансур шуд , вайро гуфт : « ё иброҳӣм , рӯзгори худ андар чаҳ гузоштӣ ? » гуфт : « худро бар таваккул дуруст кардаам . » гуфто : « зиъти ъмрки фии умрони ботнк , Фоини алФноءи фии алтўҳид ? зойеъ кардӣ умри андари ободонии ботин , фанои ту андар тавҳид куҷост ? »

و اندر حکایات معروف است که: چون ابراهیم خواص رضی اللّه عنه به کوفه به زیارت حسین بن منصور شد، وی را گفت: «یا ابراهیم، روزگار خود اندر چه گذاشتی؟» گفت: «خود را بر توکل درست کرده‌ام.» گفتا: «ضَیَّعْتَ عُمْرَکَ فی عُمْرانِ باطنِک، فاینَ الفَناءُ فی التّوحیدِ؟ ضایع کردی عمر اندر آبادانی باطن، فنای تو اندر توحید کجاست؟»

Ва андари иборот аз тавҳиди мари машойихро рҳмҳми аллоҳи сухан бисёраст ки гуруҳеи онро фано гуфтаанд ки ҷуз дар бақои сифат дуруст наёяд ва гуруҳе гуфтаанд ки : ҷузи фанои сифат , худ тавҳид набошаду қиёси ин бар ҷамъу тафриқа бояд кард то маълум шавад .

و اندر عبارات از توحید مر مشایخ را رحمهم اللّه سخن بسیار است که گروهی آن را فنا گفته‌اند که جز در بقای صفت درست نیاید و گروهی گفته‌اند که: جز فنای صفت، خود توحید نباشد و قیاس این بر جمع و تفرقه باید کرد تا معلوم شود.

Ва ман ки алии бен Усмон алҷлобӣ ам мегӯям : тавҳид аз ҳақ ба банда асрораст ва ба иборат ҳувайдо нашавад то касе онро ба иборат музахраф биорояд ; ки иборату маъбар ғайр бошаду исботи ғайри андари тавҳид , исбот шарик бошад . Онгоҳи он лаҳв гардаду муваҳҳиди илоҳӣ буд на лоҳӣ .

و من که علی بن عثمان الجلابی‌‌ام می‌گویم: توحید از حق به بنده اسرار است و به عبارت هویدا نشود تا کسی آنرا به عبارت مزخرف بیاراید؛ که عبارت و معبر غیر باشد و اثبات غیر اندر توحید، اثبات شریک باشد. آنگاه آن لهو گردد و موحد الهی بود نه لاهی.

Инаст аҳкоми тавҳиду маслаки арбоби маърифати андари вай бар сиблати ихтисору биллоҳи алъўну алъсмаҳ .

این است احکام توحید و مسلک ارباب معرفت اندر وی بر سبیل اختصار و باللّه العونُ و العصمةُ.