Бидон ки ин ду лафз мустаъмаласт андари миёни ин тайифау ҷории андари ибороташон ,у мутадовили андари улӯму баёни муҳаққиқону мари толибро аз илми ин чора нест . Ва ин боб на ҷои исботи ин ҳадҳо буд ; аммо чора набӯд аз маълуми гардонӣдани ин андари ин маҳалу аллоҳи аълам .
بدان که این دو لفظ مستعمل است اندر میان این طایفه و جاری اندر عباراتشان، و متداول اندر علوم و بیان محققان و مر طالب را از علم این چاره نیست. و این باب نه جای اثبات این حدها بود؛ اما چاره نبود از معلوم گردانیدن این اندر این محل و اللّه اعلم.
Бидон ки мақом ба рафъ мем иқомат буд ва ба насб мем маҳали иқомат банда бошад андари роҳи ҳақ ва ҳақ гузордану риоят кардани ваии мари он мақомро то камоли онро идрок кунад , чандон ки сӯрати бибандад бар одамӣ . Ва раво набошад ки аз мақоми худ андар гузарад бе аз он ки ҳақи он бгзорд ; чунон ки ибтидои мақомот тавба бошад , онгоҳи инобат , онгоҳи зуҳд , онгоҳи таваккул ва монанди ин . Ва раво набошад ки бе тавбаи даъвӣ инобат кунад ва бе инобати даъвӣ зуҳд кунад ва бе зуҳди даъвӣ таваккул кунад .
بدان که مقام به رفع میم اقامت بود و به نصب میم محل اقامت بنده باشد اندر راه حق و حق گزاردن و رعایت کردن وی مر آن مقام را تا کمال آن را ادراک کند، چندان که صورت ببندد بر آدمی. و روا نباشد که از مقام خود اندر گذرد بی از آن که حق آن بگزارد؛ چنان‌که ابتدای مقامات توبه باشد، آنگاه انابت، آنگاه زهد، آنگاه توکل و مانند این. و روا نباشد که بی توبه دعوی انابت کند و بی انابت دعوی زهد کند و بی زهد دعوی توکل کند.
Ва худои таъолии моро хабар дод аз Ҷабраили алайҳи ассалом ки вай гуфт : « вмои мнои إлои ?лаи мақоми маълум ( ۱۶۴/олсоФот ) . Ҳеҷ кас нест аз мо ало ки варои мақомӣ маълумаст . »
و خدای تعالی ما را خبر داد از جبرئیل علیه السّلام که وی گفت: «وَما مِنّا إلّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ (۱۶۴/الصّافّات). هیچ کس نیست از ما الا که ورا مقامی معلوم است.»
Ва бози ҳол маънӣӣ бошад ки азҳқ ба дили пайвандад , беонкӣ аз худ онро ба касби дафъ тавон кард чун бияёд , ва ё бтклФи ҷалб тавон кард чун баравад .
و باز حال معنیی باشد که ازحق به دل پیوندد، بی آنکه از خود آن را به کسب دفع توان کرد چون بیاید، و یا بتکلف جلب توان کرد چون برود.
Пас мақоми иборат буд аз роҳи толиб ,у қадамгоҳи ваии андари маҳали иҷтиҳоди вдрҷти вай ба миқдори иктисобаши андари ҳазрати ҳақ , таъолӣ . Ва ҳоли иборат буд аз фазли худованди таъолӣу лутфи вай ба дили банда бе таъаллуқи муҷоҳидат вай бидон ; аз он чаҳ мақом аз ҷумлаи аъмол буду ҳол аз ҷумлаи аФзол ,у мақом аз ҷумлаи макосибу ҳол аз ҷмлҳмўоҳб . Пас соҳиби мақом ба муҷоҳидати худ қоим буду соҳиби ҳол аз худ фонӣ буд , қиёми вай ба ҳоле буд ки ҳақи таъолии андари ваии офаринад .
پس مقام عبارت بود از راه طالب، و قدمگاه وی اندر محل اجتهاد ودرجت وی به مقدار اکتسابش اندر حضرت حق، تعالی. و حال عبارت بود از فضل خداوند تعالی و لطف وی به دل بنده بی تعلق مجاهدت وی بدان؛ از آن‌چه مقام از جملهٔ اعمال بود و حال از جملهٔ افضال، و مقام از جملهٔ مکاسب و حال از جملهٔمواهب. پس صاحب مقام به مجاهدت خود قایم بود و صاحب حال از خود فانی بود، قیام وی به حالی بود که حق تعالی اندر وی آفریند.
Ва машойихи разии аллоҳи анҳуам ин ҷо мухталифанд :
و مشایخ رضی اللّه عنهم این‌جا مختلف‌اند:
Гуруҳеи давоми ҳол раво доранду гуруҳе раво надоранду ҳориси муҳосибии разии аллоҳи анҳу давоми ҳол раво дорад ва гуяд : муҳаббату шавқу қабзу басти ҷумла аҳволанд . Агар давоми он раво набошадӣ , на муҳиб муҳиб бошадӣ ва на муштоқи муштоқ , ва то ин ҳоли бандаро сифат нагардад , исми он бар банда воқеъ нашавад ва аз онаст ки ваии ризоро аз ҷумла аҳвол гуяд . Ва ишорати он чаҳ АбуУсмон гуфтааст бар инаст : « мнзи أрбъини санаи мо أқомнии аллоҳи алии ҳоли Фкрҳтаҳ . »
گروهی دوام حال روا دارند و گروهی روا ندارند و حارث محاسبی رضی اللّه عنه دوام حال روا دارد و گوید: محبت و شوق و قبض و بسط جمله احوال‌اند. اگر دوام آن روا نباشدی، نه مُحبّ مُحب باشدی و نه مشتاق مشتاق، و تا این حال بنده را صفت نگردد، اسم آن بر بنده واقع نشود و از آن است که وی رضا را از جملهٔ احوال گوید. و اشارت آن‌چه ابوعثمان گفته است بر این است: «مُنْذُ أربعینَ سَنةً ما أَقامَنِیَ اللّهُ عَلی حالٍ فکَرِهتُه.»
Ва гуруҳеи дигари ҳолро бақоу давом раво надоранд ; чунон ки ҷунайди разии аллоҳ анҳу гуяд : « алأҳўоли колбрўқи Фإни бақиятаи Фҳдиси алнФс . Аҳвол чун барқ бошад ки бинмоед ва напояд ва он чаҳ боқӣ шавад на ҳол буд ; ки ҳадиси нафасу ҳавас табъ бошад . »
و گروهی دیگر حال را بقا و دوام روا ندارند؛ چنان‌که جنید رضی اللّه عنه گوید: «الأحوالُ کَالبُروقِ فإنْ بَقِیَتْ فحدیثُ النَّفْسِ. احوال چون برق باشد که بنماید و نپاید و آن‌چه باقی شود نه حال بود؛ که حدیث نفس و هوس طبع باشد.»
Ва гуруҳе гуфтанд андари ин маънӣ : « алأҳўоли космҳо , яъне إнҳои комаи тҳли болқлби тзўл . Ҳол чун ном вайаст ; яъне андари ҳоли ҳулӯл , ба дили муттасил буду андари сонии ҳоли зоил . » ва ҳарчӣ боқӣ шавад сифат гардаду қиёми сифат бар мавсуф буд ва бояд ки мавсуфи комилтар аз сифат вай бошад ва ин маҳол бошад .
و گروهی گفتند اندر این معنی: «الأحْوالُ کَآسْمِها، یعنی إنَّها کما تَحُلُّ بِالقَلْبِ تَزُولُ. حال چون نام وی است؛ یعنی اندر حال حلول، به دل متصل بود و اندر ثانی حال زایل.» و هرچه باقی شود صفت گردد و قیام صفت بر موصوف بود و باید که موصوف کامل‌تر از صفت وی باشد و این محال باشد.
Ва ин фарқ бидон оварадам то андари ибороти ин тайифау андари ин китоб , ҳар ҷо ки ҳолу мақоми бинӣ , бадоне ки мурод бидон чаҳ чизаст .
و این فرق بدان آوردم تا اندر عبارات این طایفه و اندر این کتاب، هر جا که حال و مقام بینی، بدانی که مراد بدان چه چیز است.
Ва дар ҷумла бидон ки ризои ниҳоят мақомотасту бдоити аҳвол , ва он маҳаллӣаст ки як тарафаш дар касб ва иҷтиҳодаст ва яке андари муҳаббату ғалаёни он ,у фавқи он мақом нест ,у инқитоъи муҷоҳидати андар онаст . Пас ибтидои он азмкосб буд ва интиҳои он азмўоҳб . Кунун эҳтимол кунад ки он ки андари ибтидои ризои худ ба худ дид , гуфт мақомаст ва он ки андари интиҳои ризои худ ба ҳақ дид , гуфт ҳоласт .
و در جمله بدان که رضا نهایت مقامات است و بدایت احوال، و آن محلی است که یک طرفش در کسب و اجتهاد است و یکی اندر محبت و غلیان آن، و فوق آن مقام نیست، و انقطاع مجاهدت اندر آن است. پس ابتدای آن ازمکاسب بود و انتهای آن ازمواهب. کنون احتمال کند که آن که اندر ابتدا رضای خود به خود دید، گفت مقام است و آن که اندر انتها رضای خود به حق دید، گفت حال است.
Инаст ҳукми мазҳаби муҳосибии андари асли тасаввуф ; аммо андари муомилот хилофӣ накардааст , ба ҷузи он ки мурӣдонро заҷрӣ кардӣ аз ибороту муомилотӣ ки мавҳуми хато будӣ , ҳарчанд асли он дуруст будӣ . Чунон ки рӯзии АбуҲамзаи Бағдодӣ ки мурӣди вай буд ба наздики вай андар омад , мардии мустамеъу соҳиби ҳол буд вҳорси шоҳ мурғӣ дошт ки бонг кардӣ . Андари он соъати бонгии бикрад . Бўҳмзаҳи наърае бузад . Ҳорис бархест ва корд барграфт ва гуфт : « куфрат . »у қасди куштан вай кард . Мурӣдон дар пои шайхи афтоданду вайро аз вай ҷудо карданд . Бўҳмзаҳро гуфт : « أслми ёмтрўд . » гуфтанд : « аиҳо ашшайх , мо ҷумлаи вайро аз хавоси авлиё донистаем ; ва аз ҷумла муваҳҳидон донем . Шайхро бо ваии тараддуд аз куҷост ? » ҳорис гуфт : « маро бо вай тараддуд несту андари вай ба ҷузи хӯбии дидор на ,у ботини вайро ба ҷузи мустағриқ тавҳид намедонам . Аммо варо чаро чизе бояд кард ки монанда бошад ба афъоли ҳулӯлён ; то аз мақолати эшон андари мъомлти вай нишоне бошад ? мурғӣ ки ақл надорад ва бар маҷории одату ҳавои худ бонгӣ кунад , чаро вайро бо ҳақ самоъ уфтад ?у ҳақи таъолии мтҷзӣ на ,у дӯстони вайро ҷуз бар каломи ваии ором на ,у ҷуз бо саломи ваии вақту ҳол на . Вайро ба чизҳо нузулу ҳулӯл нау иттиҳоди вомтзоҷ бар қадими раво на . »
این است حکم مذهب محاسبی اندر اصل تصوّف؛اما اندر معاملات خلافی نکرده است، به‌جز آن که مریدان را زجری کردی از عبارات و معاملاتی که موهوم خطا بودی، هرچند اصل آن درست بودی. چنان‌که روزی ابوحمزهٔ بغدادی که مرید وی بود به نزدیک وی اندر آمد، مردی مستمع و صاحب حال بود وحارث شاه مرغی داشت که بانگ کردی. اندر آن ساعت بانگی بکرد. بوحمزه نعره‌ای بزد. حارث برخاست و کارد برگرفت و گفت: «کَفَرْتَ.» و قصد کشتن وی کرد. مریدان در پای شیخ افتادند و وی را از وی جدا کردند. بوحمزه را گفت: «أسلِمْ یامَطرودُ.» گفتند: «ایُّهَا الشّیخ، ما جمله وی را از خواص اولیا دانسته‌ایم؛ و از جملهٔ موحدان دانیم. شیخ را با وی تردد از کجاست؟» حارث گفت: «مرا با وی تردد نیست و اندر وی به‌جز خوبی دیدار نه، و باطن وی را به‌جز مستغرق توحید نمی‌دانم. اما ورا چرا چیزی باید کرد که ماننده باشد به افعال حلولیان؛ تا از مقالت ایشان اندر معاملت وی نشانی باشد؟ مرغی که عقل ندارد و بر مجاری عادت و هوای خود بانگی کند، چرا وی را با حق سماع افتد؟ و حق تعالی متجزی نه، و دوستان وی را جز بر کلام وی آرام نه، و جز با سلام وی وقت و حال نه. وی را به چیزها نزول و حلول نه و اتحاد وامتزاج بر قدیم روا نه.»
Чун бўҳмзаҳи он диққати назар шайх бидид , гуфт : « аиҳо ашшайх , ҳарчанд ки ман андари асл дуруст будам , аммо чун феълам монандаи буд ба феъли қавмӣ , тавба кардаму бозгашт . »
چون بوحمزه آن دقت نظر شیخ بدید، گفت: «ایها الشیخ، هرچند که من اندر اصل درست بودم، اما چون فعلم ماننده بود به فعل قومی، توبه کردم و بازگشت.»
Ва аз ин ҷинси вайро тараф бисёраст ва ман мухтасар кардам . Ва ин тариқии сахт сутӯдааст роҳи саломатро бе тксири андари сҳў бар камол . Ва пайғамбари алайҳ ассалом гуфт : « ман кони иؤмни биллоҳу алиўми алохри Флои иқФни мўоқФи алтҳм . Ҳар ки ба худоӣ имон дорад ва ба рӯзи қиёмат , бар мўоқФи тӯҳмати маи аистидо . »
و از این جنس وی را طُرف بسیار است و من مختصر کردم. و این طریقی سخت ستوده است راه سلامت را بی تکسیر اندر صَحْو بر کمال. و پیغمبر علیه السّلام گفت: «مَنْ کانَ یُؤْمِنُ بِاللّهِ و الیَوْمِ الآخِر فَلا یَقِفَنَّ مَواقفَ التُّهَمِ. هر که به خدای ایمان دارد و به روز قیامت، بر مواقف تهمت مه ایستیدا.»
Ва ман ки алии бен Усмон алҷлобӣам , пайваста аз худоӣ таъолӣ бихоҳам то марои чунин мъомлтӣ диҳад ва ин бо суҳбат матарсмон замона рост наёяд ; ки агар дар маъсияту риёии эшон мувофиқат накунӣ , душман ту гирданд . Фнъўзи биллоҳи ман алҷҳлу алзлолаҳ .
و من که علی بن عثمان الجلابی‌ام، پیوسته از خدای تعالی بخواهم تا مرا چنین معاملتی دهد و این با صحبت مترسمان زمانه راست نیاید؛ که اگر در معصیت و ریای ایشان موافقت نکنی، دشمن تو گردند. فنعوذُ باللّهِ من الجهلِ و الضَّلالَة.