Бидон асъдки аллоҳ ки мари аҳл ҳар санъатироу арбоб ҳар мъомлтиро бо як дигари андари ҷараёни асрори худ иборотасту калимот ки ба ҷузи эшон маънӣ он ндонанду муроди вазъи ибороти ду чиз бошад : яке ҳасани тафҳиму тасҳили ғўомзро то ба фаҳми мурӣди наздик тар бошаду дигари китмони сарро аз касоне ки аҳли он илм набошанду далоили он возеҳаст . Чунон ки аҳли луғат махсӯсанд ба ибороти мавзӯи худ , чун : феъли мозӣу мстқблу саҳеҳу мътлу аҷўФу лФиФу ноқису мслҳму аҳли наҳв махсӯсанд ба ибороти мавзӯи худ , чун : рафъу зму насбу фатҳу хФзу ҷиру касру мунсарифу лоинсрФу ғайрау аҳли арӯз махсӯсанд ба ибороти мавзӯи худ , чун : бҳўру давоиру втду фосила ва он чаҳ бад-ӣн монаду муҳосибон махсӯсанд ба ибороти мавзӯи худ , чун : фарду завҷу зарбу ҷазру азоФту тазъифу тнсиФу ҷамъу тафреқ ва он чаҳ бад-ӣн монад ,у фуқаҳо махсӯсанд ба ибороти мавзӯи худ , чун : иллату маълулу қиёсу иҷтиҳоду дафъу илзом ва он чаҳ бад-ӣн монаду муҳаддисон ҳамчунон , чун : маснаду мурсалу оҳоду мутавотиру ҷарҳу таъдили вончаҳ бад-ӣн монаду мутакаллимон низ ба ибороти мавзӯи худ махсӯсанд чун арзу ҷавҳару кулу ҷузъу ҷисму ҷинсу тҳизу тўлӣ , ва он чаҳ бад-ӣн монад . Пас ин тайифаро низ алфоз мавзӯаст мари коммуну зуҳӯри сухани худро ; то андари тариқат худ бидон тасарруф кунанд ва онро ки хоҳанд бози намоянд ва аз он ки хоҳанд бпушонанд . Пас ман баъзе аз он калимотро беонемшрҳ биорам ва фарқ кунам миён ҳар ду калима ки муродашон аз он чаҳ чизаст то туу хонандагони ин китобро фоида тамом шавад , ани шоءи аллоҳ .

بدان اسعدک اللّه که مر اهل هر صنعتی را و ارباب هر معاملتی را با یک‌دیگر اندر جریان اسرار خود عبارات است و کلمات که به‌جز ایشان معنی آن ندانند و مراد وضع عبارات دو چیز باشد: یکی حسن تفهیم و تسهیل غوامض را تا به فهم مرید نزدیک‌تر باشد و دیگر کتمان سر را از کسانی که اهل آن علم نباشند و دلایل آن واضح است. چنان‌که اهل لغت مخصوص‌اند به عباراتِ موضوع خود، چون: فعل ماضی و مستقبل و صحیح و معتل و اجوف و لفیف و ناقص و مثلهم و اهل نحو مخصوص‌اند به عباراتِ موضوع خود، چون: رفع و ضم و نصب و فتح و خفض و جر و کسر و منصرف و لاینصرف و غیره و اهل عروض مخصوص‌اند به عبارات موضوع خود،چون: بحور و دوایر و وتد و فاصله و آن‌چه بدین ماند و محاسبان مخصوص‌اند به عبارات موضوع خود، چون:فرد و زوج و ضرب و جذر و اضافت و تضعیف و تنصیف و جمع و تفریق و آن‌چه بدین ماند، و فقها مخصوص‌اند به عبارات موضوع خود، چون: علت و معلول و قیاس و اجتهاد و دفع و الزام و آن‌چه بدین ماند و محدثان همچنان، چون: مسند و مرسل و آحاد و متواتر و جرح و تعدیل وآنچه بدین ماند و متکلمان نیز به عبارات موضوع خود مخصوص‌اند چون عرض و جوهر و کل و جزء و جسم و جنس و تحیز و تولی، و آن‌چه بدین ماند. پس این طایفه را نیز الفاظ موضوع است مر کُمون و ظهور سخن خود را؛ تا اندر طریقت خود بدان تصرف کنند و آن را که خواهند باز نمایند و از آن که خواهند بپوشانند. پس من بعضی از آن کلمات را بیانی مشرح بیارم و فرق کنم میان هر دو کلمه که مرادشان از آن چه چیز است تا تو و خوانندگان این کتاب را فایده تمام شود، ان شاء اللّه.

Фмни злк : улҳолу алўқт ,у алФрқи бинҳмо

فمن ذلک: الحال و الوقت، و الفرق بینهما

Вақти андари миёни ин тайифа маърӯфасту машойихро андари ин , сухан бисёраст ,у муроди ман исбот таҳқиқаст на ттўили баён .

وقت اندر میان این طایفه معروف است و مشایخ را اندر این، سخن بسیار است، و مراد من اثبات تحقیق است نه تطویل بیان.

Пас вақти он буд ки банда бидон азмозӣу мстқбл фориғ шавад ; чунон ки воридӣ аз ҳақ ба дили ваии пайвандаду сари вайро дар он муҷтамаъ гирданд ; чунон ки андари кашфи он на аз мозӣ ёд ояд на аз мстқбл . Пас ҳамаи халқи роондри ин даст нарасад ванданд ки собиқат бар чаҳ рафту оқибат бар чаҳ хоҳад буд . Худовандон вақт гӯйанд : « илми мо мари оқибату собиқро идрок натавонад кард . Моро андари вақт бо ҳақ хушаст ; ки агар ба фардо машғӯл гирдем ва ё андешаи дай ба дил бигзорем , аз вақт маҳҷӯб шавему ҳиҷоб парокандагӣ бошад . »

پس وقت آن بود که بنده بدان ازماضی و مستقبل فارغ شود؛ چنان‌که واردی از حق به دل وی پیوندد و سر وی را در آن مجتمع گرداند؛ چنان‌که اندر کشف آن نه از ماضی یاد آید نه از مستقبل. پس همه خلق رااندر این دست نرسد ونداند که سابقت بر چه رفت و عاقبت بر چه خواهد بود. خداوندان وقت گویند: «علم ما مر عاقبت و سابق را ادراک نتواند کرد. ما را اندر وقت با حق خوش است؛ که اگر به فردا مشغول گردیم و یا اندیشهٔ دی به دل بگذاریم، از وقت محجوب شویم و حجاب پراکندگی باشد.»

Пас ҳарчӣ даст бидон нарасад андешаи он маҳол бошад ; чунон ки бўсъид хроз гуяд , раҳмаи аллоҳи алайҳ : « вақти азизи худро ҷуз ба азизтарини чизе машғӯл макунед . »у азизтарини чизҳои бандаи шуғл вай бошад байни алмозӣу алмстқбл ; лқўлаҳ , алайҳи ассалом : « лии маъаи аллоҳи вақти лоисънии фӣаи малики муқаррабу лои набии мурсал . » маро бо худои ъзу ҷл вақтеаст ки андари он вақти ҳаждаҳи ҳазор оламро бар дили ман гузар набошад ва дар чашми ман хатар наёрад ва аз он буд ки чун шаби миъроҷи зинати малики замину осмонро бар вай арза карданд , ба ҳеҷ чиз боз нанагирист ; лқўлаҳ , таъолӣ : « мо зоғи албсри вмои тғӣ ( ۱۷/олнҷм ) » ; аз он чаҳ ӯ азиз буду азизро ҷуз ба азиз машғӯл накунад .

پس هرچه دست بدان نرسد اندیشهٔ آن محال باشد؛ چنان‌که بوسعید خراز گوید، رحمة اللّه علیه: «وقت عزیز خود را جز به عزیزترین چیزی مشغول مکنید.» و عزیزترین چیزهای بنده شغل وی باشد بین الماضی و المستقبل؛ لقوله، علیه السّلام: «لی مَعَ اللّهِ وقتٌ لایَسعُنی فیه مَلَکٌ مُقرَّبٌ و لا نبیٌّ مُرسَلٌ.» مرا با خدای عزّ و جلّ وقتی است که اندر آن وقت هژده هزار عالم را بر دل من گذر نباشد و در چشم من خطر نیارد و از آن بود که چون شب معراج زینت مُلک زمین و آسمان را بر وی عرضه کردند، به هیچ چیز باز ننگریست؛ لقوله، تعالی: «ما زاغَ البصرُ وَما طَغی (۱۷/النّجم)»؛ از آن‌چه او عزیز بود و عزیز را جز به عزیز مشغول نکند.

Пас авқоти муваҳҳиди ду вақт бошад : яке андари ҳоли Фқду дигари андари ҳоли ваҷд . Яке дар маҳали висолу дигар дар маҳали фироқу андар ҳар ду вақт ӯ мақҳур бошад ; аз он чаҳ дар васли васлаш ба ҳақ буд ва дар фасли фаслаш ба ҳақи ахтёрўи иктисоби ваии андари он миёнаи саботи наёбад то варои васфӣ тавон кард ва чун дасти ихтиёри банда аз рӯзгори вай бурӣда гардад , он чаҳ кунад ва бинад ҳақ бошад .

پس اوقات موحد دو وقت باشد: یکی اندر حال فقد و دیگر اندر حال وجد. یکی در محل وصال و دیگر در محل فراق و اندر هر دو وقت او مقهور باشد؛ از آن‌چه در وصل وصلش به حق بود و در فصل فصلش به حق اختیارو اکتساب وی اندر آن میانه ثبات نیابد تا ورا وصفی توان کرد و چون دست اختیار بنده از روزگار وی بریده گردد، آن‌چه کند و بیند حق باشد.

Ва аз ҷунайди разии аллоҳ анҳу меояд ки : дарвеширо дидам андари бодия дар зери хор муғелонӣ нишаста , андар ҷое саъб бо машаққати тамом . Гуфтам : « эй бародар , туро чаҳ чизи ин ҷо нишондааст ? » гуфт : « бидон ки маро вақте буд , ин ҷои зойеъ шудааст . Акнӯн бад-ӣн ҷой нишастааму андӯҳ май гузорам . » гуфтам : « чанд соласт ? » гуфт : « дувоздаҳ соласт . Акнӯн шайхи ҳимматӣ дар кор кунад , бошад ки ба муроди худ расм ва вақт бозёбам . »

و از جنید رضی اللّه عنه می‌آید که: درویشی را دیدم اندر بادیه در زیر خار مغیلانی نشسته، اندر جایی صعب با مشقت تمام. گفتم: «ای برادر، تو را چه چیز این‌جا نشانده است؟» گفت: «بدان که مرا وقتی بود، این‌جا ضایع شده است. اکنون بدین جای نشسته‌‌ام و اندوه می‌گزارم.» گفتم: «چند سال است؟» گفت: «دوازده سال است. اکنون شیخ همتی در کار کند، باشد که به مراد خود رسم و وقت بازیابم.»

Ҷунайди раҳмаи аллоҳ алайҳ гуфт : ман бирафтаму ҳаҷи бкрдму вайро дуо кардам иҷобат омаду вай ба мурод худ бозрасед . Чун бози омадами вайро ёфтам , ҳамонҷо нишаста . Гуфтам : « эй ҷавонмард , он вақти бозёфтӣ , чаро аз ӣнҷоӣ фаротар нашӯй ? » гуфт : « аиҳо ашшайх , ҷойгоҳиро мемулозимат кардам ки маҳали ваҳшати ман буду сармояи ин ҷо гум карда будам ; раво бошад ки ҷоеро ки сармояи он ҷои бозёфтаму маҳали инс манаст , бигзорам ? шайх бсломт баравад ки ман хоки хеш бо хоки ин мавзе бархоҳам омехт то ба қиёмати сар аз ин хок барорам , ки маҳали инсу сарвар манаст . »

جنید رحمة اللّه علیه گفت: من برفتم و حج بکردم و وی را دعا کردم اجابت آمد و وی به مراد خود بازرسید. چون باز آمدم وی را یافتم، همانجا نشسته. گفتم: «ای جوانمرد، آن وقت بازیافتی، چرا از اینجای فراتر نشوی؟» گفت: «ایّها الشیخ، جایگاهی را می ملازمت کردم که محل وحشت من بود و سرمایه این‌جا گم کرده بودم؛ روا باشد که جایی را که سرمایه آن‌جا بازیافتم و محل انس من است، بگذارم؟ شیخ بسلامت برود که من خاک خویش با خاک این موضع برخواهم آمیخت تا به قیامت سر از این خاک برآرم، که محل انس و سرور من است.»

Мтнбӣ гуяд :

متنبی گوید:

Ва вақти андари таҳти касб банда наёяд то ба такаллуф ҳосил кунад ва ба бозор низ нафурӯшанд то ҷон ба иваз он бидиҳад ,у вайро андари ҷалбу дафъи он иродат набӯд ва ҳар ду тарафи он андари риояти ваии мутасовӣ буду ихтиёри бандаи азтҳқиқи он ботил .

و وقت اندر تحت کسب بنده نیاید تا به تکلف حاصل کند و به بازار نیز نفروشند تا جان به عوض آن بدهد، و وی را اندر جلب و دفع آن ارادت نبود و هر دو طرف آن اندر رعایت وی متساوی بود و اختیار بنده ازتحقیق آن باطل.

Ва машойих гуфтаанд : « алўқти сайфи қотеъ » ; аз он ки сифати шамшер бариданасту сифати вақт баридан ; ки вақти моҳии мстқблу мозӣ буду андӯҳи дайу фардо аз дил маҳв кунад . Пас суҳбат бо шамшер бо хатар буд إмои малику إмои ҳлк . ё малик гирданд ё ҳалок кунад . Агар касе ҳазор шамшериро хизмат кунаду китфи худро ҳмол вай созад , андари ҳол баридан тмииз накунад миёни қатъи соҳиби худ ва он ғайриӣ , чаро ? аз он чаҳ сифати вай қаҳраст ба ихтиёри соҳиби ваии қаҳри вай зоил нашавад , валлоҳи аълам .

و مشایخ گفته‌اند: «الوقتُ سیفُ قاطعٌ»؛ از آن که صفت شمشیر بریدن است و صفت وقت بریدن؛ که وقت ماحی مستقبل و ماضی بود و اندوه دی و فردا از دل محو کند. پس صحبت با شمشیر با خطر بود إما مُلک و إما هُلک. یا مَلِک گرداند یا هلاک کند. اگر کسی هزار شمشیری را خدمت کند و کتف خود را حمال وی سازد، اندر حال بریدن تمییز نکند میان قطع صاحب خود و آنِ غیری، چرا؟ از آن‌چه صفت وی قهر است به اختیار صاحب وی قهر وی زایل نشود، واللّه اعلم.

Ва ҳоли воридӣ буд бар вақт ки варо музайян кунад ; чунон ки рӯҳи мари ҷасадро . Вломҳолаҳи вақт ба ҳол муҳтоҷ бошад ки сафои вақт ба ҳол бошад ва қиёмаш бидон . Пас чун соҳиби вақти соҳиб ҳол шавад , тағайюр аз вай мунқатиъ шаваду андари рӯзгори худ мустақӣм гардад ; ки бо вақт бе ҳоли заволи раво буд , чун ҳоли бадви пайвасти ҷумлаи рӯзгораш вақт гардаду завол бар он раво набӯд ва он чаҳ омад ва шуд намояд аз коммуну зуҳӯр буд ва чунон ки пеш аз ин соҳиби вақти нозили вақт буду мутамаккини ғифлат , кунун нозил ҳол бошаду мутамаккини вақт , аз он чаҳ бар соҳиби вақти ғифлати раво буд ва бар соҳиби ҳол раво набошад .

و حال واردی بود بر وقت که ورا مزین کند؛ چنان‌که روح مر جسد را. ولامحاله وقت به حال محتاج باشد که صفای وقت به حال باشد و قیامش بدان. پس چون صاحب وقت صاحب حال شود، تغیر از وی منقطع شود و اندر روزگار خود مستقیم گردد؛ که با وقت بی حال زوال روا بود، چون حال بدو پیوست جمله روزگارش وقت گردد و زوال بر آن روا نبود و آن‌چه آمد و شد نماید از کمون و ظهور بود و چنان‌که پیش از این صاحب وقت نازل وقت بود و متمکن غفلت، کنون نازل حال باشد و متمکن وقت، از آن‌چه بر صاحب وقت غفلت روا بود و بر صاحب حال روا نباشد.

Ва гуфтаанд : « улҳоли сукути аллсони фии фунуни албён » , забонаши андари баёни ҳолаши сокиту мъомлтш ба таҳқиқи ҳолаши нотиқ ва аз он буд ки он пер гуфт , разии аллоҳи анҳу : « алсؤоли ани улҳоли маҳол . » ки иборат аз ҳоли маҳол буд ; аз он чаҳ ҳоли фанои мақол буд .

و گفته‌اند: «الحالُ سکوتُ اللّسانِ فی فنونِ البیان»، زبانش اندر بیان حالش ساکت و معاملتش به تحقیق حالش ناطق و از آن بود که آن پیر گفت، رضی اللّه عنه: «السُّؤالُ عَنِ الحالِ محالٌ.» که عبارت از حال محال بود؛ از آن‌چه حال فنایِ مقال بود.

Устоди Абӯали дқоқ гуяд раҳмаи аллоҳи алайҳ ки : « андари дунё ё уқбо , сбўр ё сарвар , вақтати он буд ки андари онӣ . »у бози ҳол чунин набошад ки он воридӣаст аз ҳақ ба банда , чун биёмад он ҷумларо аз дил нафй кунад ; чунон ки ёқӯби алайҳи ассаломи соҳиби вақт буд , гоҳ аз фироқи андари фироқи чашм сифед мекарду гоҳ аз висоли андари висол бино мешуд . Гоҳ аз мӯя чун мӯӣ буд ,у гоҳ аз нола чун на?ил . Ва гоҳ аз рӯҳ чун рӯҳ буду гоҳ аз сарвар чун сарву иброҳӣми алайҳи ассаломи соҳиби ҳол буд на фироқ медид то маҳзуни бадӣ ва на висол то масрур шудӣ ситорау моҳу офтоби ҷумлаи мадади ҳол вай мекарданду вай аз руяти ҷумлаи фориғ ; то ба ҳарчӣ нагиристӣ ҳақ дид ва мегуфтӣ : « лои أҳби алоФлин ( ۷۶/олأнъом ) . » пас гоҳи олам , ҷҳими соҳиб вақт шавад ; ки андари мшоҳдти ғайбат буд . Аз Фқди ҳабиби дилаши маҳали ваҳшат буду гоҳ ба хуррамии дилаш чун ҷинон буд андари Наими мшоҳдт ; ки ҳар замон аз ҳақ ба вақти бадви тӯҳфае буду бишоратӣ ;у бози соҳиби ҳолро агар ҳиҷоби билет ё кашфи неъмат буд , ҷумла бар ваии яксон буд ; ки ваии пайвастаи андари маҳали ҳол буд . Пас ҳоли сифат мурод бошад ,у вақти дараҷаи мурӣд . Яке дар роҳати вақт бо худ буд ва яке дар фараҳи ҳол бо ҳақ ; Фштони мо байни алмнзлтин !

استاد ابوعلی دقاق گوید رحمة اللّه علیه که: «اندر دنیا یا عقبی، ثُبور یا سرور، وقتت آن بود که اندر آنی.» و باز حال چنین نباشد که آن واردی است از حق به بنده، چون بیامد آن جمله را از دل نفی کند؛ چنان‌که یعقوب علیه السّلام صاحب وقت بود، گاه از فراق اندر فراق چشم سفید می‌کرد و گاه از وصال اندر وصال بینا می‌شد. گاه از مویه چون موی بود، و گاه از ناله چون نال. و گاه از رَوْح چون رُوح بود و گاه از سرور چون سرو و ابراهیم علیه السّلام صاحب حال بود نه فراق می‌دید تا محزون بدی و نه وصال تا مسرور شدی ستاره و ماه و آفتاب جمله مددِ حال وی می‌کردند و وی از رؤیت جمله فارغ؛ تا به هرچه نگریستی حق دید و می‌گفتی: «لا أُحِبُّ الافلینَ (۷۶/الأنعام).» پس گاه عالم، جحیمِ صاحب وقت شود؛ که اندر مشاهدت غیبت بود. از فقدِ حبیب دلش محل وحشت بود و گاه به خرمی دلش چون جنان بود اندر نعیم مشاهدت؛ که هر زمان از حق به وقت بدو تحفه‌ای بود و بشارتی؛ و باز صاحب حال را اگر حجاب بلیت یا کشف نعمت بود، جمله بر وی یکسان بود؛ که وی پیوسته اندر محل حال بود. پس حال صفت مراد باشد، و وقت درجهٔ مرید. یکی در راحت وقت با خود بود و یکی در فرح حال با حق؛ فشتّان ما بینَ المنزلَتَیْنِ!

Ва ман злк : алмқому алтмкин ,у алФрқи бинҳмо

و من ذلک: المقام و التّمکین، و الفرق بینهما

Мақом иборатӣаст аз иқомати толиб бар адои ҳуқуқи матлӯб ба шиддати иҷтиҳоду сиҳҳати нияти вай . Ва ҳар якеро аз мурӣдони ҳақ мақомӣаст ки андари ибтидои даргоҳи талабашонро сабаб он бӯдааст ва ҳар чанд ки толиб аз ҳар мақом баҳра меёбад ва бар ҳар яке гузарӣ мекунад , қарораш бар яке бошад аз он ; аз он чаҳ мақоми иродат аз таркиб ҷабалат бошад на равиши мъомлт , чунон ки худованди моро хабар дод аз қавли муқаддас ; ъзи ман қоил : « вмои мнои алои ?лаи мақоми маълум ( ۱۶۴/и алсоФот ) . » пас мақоми одами тавба буд ва аз он Нӯҳи зуҳд ва аз он иброҳӣми таслим ва аз он Мӯсои инобат ва аз он Довӯди ҳузн ва аз он исои раҷо ва аз он яҳёи хавф ва аз он Муҳамади салавоти аллоҳи алайҳими аҷмъини зикр ва ҳар чанд ки ҳар якро андар ҳар маҳали шурбӣ буд , охири руҷӯъашони бози он мақоми аслии худ буд .

مقام عبارتی است از اقامت طالب بر ادای حقوق مطلوب به شدت اجتهاد و صحت نیت وی. و هر یکی را از مریدان حق مقامی است که اندر ابتدا درگاه طلبشان را سبب آن بوده است و هر چند که طالب از هر مقام بهره می‌یابد و بر هر یکی گذری می‌کند، قرارش بر یکی باشد از آن؛ از آن‌چه مقام ارادت از ترکیب جبلت باشد نه روش معاملت، چنان‌که خداوند ما را خبر داد از قول مقدس؛ عزّ مِن قائلٍ: «وَما مِنّا الّا له مقامٌ معلومٌ (۱۶۴/ الصّافّات).» پس مقام آدم توبه بود و از آنِ نوح زهد و از آنِ ابراهیم تسلیم و از آنِ موسی انابت و از آنِ داود حزن و از آنِ عیسی رجا و از آنِ یحیی خوف و از آنِ محمد صلوات اللّه علیهم اجمعین ذکر و هر چند که هر یک را اندر هر محل شربی بود، آخر رجوعشان باز آن مقام اصلی خود بود.

Ва ман андари мазҳаби ҳорисёни тарафӣ аз мақомот баён кардааму миёни ҳолу мақом фарқӣ карда аммо ин ҷо аз ин чора нест .

و من اندر مذهب حارثیان طرفی از مقامات بیان کرده‌‌ام و میان حال و مقام فرقی کرده اما این‌جا از این چاره نیست.

Бидон ки роҳи худоӣ бар се қисматаст : яке мақом ,у дигари ҳолу сдигри тамкину худои ъзу ҷли ҳамаи анбиёро аз барои баён кардани роҳ худфиристодааст то ҳукми мақомотро баён кунанду тамомати анбиёу русул ки омаданд бо сад ва бист ва чаҳор мақом ва ба омадани Муҳамади алайҳи ассаломи аҳл ҳар мақомиро ҳоле падедор омад ва бидон пайваст ки касби халқ аз он мунқатиъ буд ; то дайн тамом шуд бар халқу неъмат ба ғоят расед ; лқўлаҳ , таъолӣ : « алиўми أкмлти лаками динкму أтммти алайкуми неъматӣ ( ۳/олмоӣдаҳ ) . » онгоҳи тамкини мутамаккинон падедор омад ва агар хоҳам ки аҳволи ҷумлаи баршумураму мақомоти шарҳи даҳум аз муроди бози монам .

بدان که راه خدای بر سه قسمت است: یکی مقام، و دیگر حال و سدیگر تمکین و خدای عزّ و جلّ همه انبیا را از برای بیان کردن راه خودفرستاده است تا حکم مقامات را بیان کنند و تمامت انبیا و رسل که آمدند با صد و بیست و چهار مقام و به آمدن محمد علیه السّلام اهل هر مقامی را حالی پدیدار آمد و بدان پیوست که کسب خلق از آن منقطع بود؛ تا دین تمام شد بر خلق و نعمت به غایت رسید؛ لقوله، تعالی: «الیومَ أکملتُ لکُم دینَکُم و أتممتُ علیکُم نعمتی (۳/المائده).» آنگاه تمکین متمکنان پدیدار آمد و اگر خواهم که احوال جمله برشمرم و مقامات شرح دهم از مراد باز مانم.

Аммо тамкин иборатӣаст аз иқомати муҳаққиқони андари маҳали камолу дарҷати аъло . Пас аҳли мақомотро аз мақомоти гузари мумкин буд , ва аз тамкини гузари маҳол ; аз он чаҳ ин дарҷат мубтадӣонаст ва он қароргоҳи мунтаҳӣон . Аз бдоит ба ниҳоят гузар бошад аз ниҳояти гзшн рӯй набошад ; аз он чаҳ мақомоти манозил роҳ бошаду тамкини қарори пешгоҳу дӯстони ҳақи андари роҳ орият бошанду андари манозили бегонаи сари эшон аз ҳазрат буд ваад ри ҳазрат , олати офат буд ,у адавоти ғайбату иллат буд .

اما تمکین عبارتی است از اقامت محققان اندر محل کمال و درجت اعلی. پس اهل مقامات را از مقامات گذر ممکن بود، و از تمکین گذر محال؛ از آن‌چه این درجت مبتدیان است و آن قرارگاه منتهیان. از بدایت به نهایت گذر باشد از نهایت گذشن روی نباشد؛ از آن‌چه مقامات منازلِ راه باشد و تمکین قرار پیشگاه و دوستان حق اندر راه عاریت باشند و اندر منازل بیگانه سر ایشان از حضرت بود ود ر حضرت، آلت آفت بود، و ادوات غیبت و علت بود.

Ва андари ҷоҳилияти шуъарои мамдуҳи худ ромдҳ ба мъомлт кардандӣ ва то чанд гоҳ барнаёмадӣ шеър адо накардандӣ ; чунон ки чун шоирӣ ба ҳазрат мамдуҳӣ раседӣ шамшери бкшидӣу пои сутури биндохтӣ ва шамшер бишикастӣу мурод аз он , он будӣ ки марои сутур аз он мебоист то масофати ҳазрат ту бидон бнўрдм , ва шамшер бидон ки то ҳасудони худро бидон аз хизмати ту боздорм . Акнӯн ки расидам , олати масофат ба чаҳ кор оядам ? сутур бикуштам ; ки руҷӯъ аз ту раво надорам ва шамшер бишикастам ; ки қатъ аз даргоҳи ту бар дили нгзронм ва чун чанд рӯзи баромадии онгоҳи шеър адо кардандӣ .

و اندر جاهلیت شعرا ممدوح خود رامدح به معاملت کردندی و تا چند گاه برنیامدی شعر ادا نکردندی؛ چنان‌که چون شاعری به حضرت ممدوحی رسیدی شمشیر بکشیدی و پای ستور بینداختی و شمشیر بشکستی و مراد از آن، آن بودی که مرا ستور از آن می‌بایست تا مسافت حضرت تو بدان بنوردم، و شمشیر بدان که تا حسودان خود را بدان از خدمت تو بازدارم. اکنون که رسیدم، آلت مسافت به چه کار آیدم؟ ستور بکشتم؛ که رجوع از تو روا ندارم و شمشیر بشکستم؛ که قطع از درگاه تو بر دل نگذرانم و چون چند روز برآمدی آنگاه شعر ادا کردندی.

Ва ҳақи таъолии Мӯсоро салавоти аллоҳи алайҳи ҳам бад-ӣн фармуд ки : чун ба қатъи манозилу гузоштани мақомот ба маҳал тамкин раседӣ , асбоби тлўин аз ту соқит шуд « Фохлъ наалейк ( ۱۲/таҳ ) » ва « أлқи ъсок ( ۱۰/олнмл ) . » наълин берун кун ва Асо бияфкан ; ки он олат масофатасту андари ҳазрати васлати ваҳшати масофат маҳол бошад .

و حق تعالی موسی را صلوات اللّه علیه هم بدین فرمود که: چون به قطع منازل و گذاشتن مقامات به محل تمکین رسیدی، اسباب تلوین از تو ساقط شد «فَاخْلَعْ نَعْلَیک (۱۲/طه)» و «أَلْقِ عصاک(۱۰/النّمل).» نعلین بیرون کن و عصا بیفکن؛ که آن آلت مسافت است و اندر حضرت وصلت وحشتِ مسافت محال باشد.

Пас ибтидои дӯстии талаб карданаст ва интиҳои он қарор гирифтан . Об то андар равад бошад равон буд , чун ба дарё расед қарор гирад ва чун қарор гирифт таъм бигардонад то ҳаркиро об бояд ба вай майл накунад , ба суҳбати вай касе майл кунад ки варои ҷавоҳир бояд ; тотрк ҷон бигӯеду мсқлаҳи талаб бар пои бандад ва срнгўнсор бидон дарё фурӯ шавад ё ҷавоҳири азизи макнун ба дасти орад ё ҷон дар талаби он ба шаст фано диҳад .

پس ابتدای دوستی طلب کردن است و انتهای آن قرار گرفتن. آب تا اندر رود باشد روان بود، چون به دریا رسید قرار گیرد و چون قرار گرفت طعم بگرداند تا هرکه را آب باید به وی میل نکند، به صحبت وی کسی میل کند که ورا جواهر باید؛ تاترک جان بگوید و مِثْقلهٔ طلب بر پای بندد و سرنگونسار بدان دریا فرو شود یا جواهر عزیز مکنون به دست آرد یا جان در طلب آن به شست فنا دهد.

Ва яке аз машойихи разӣ анҳуам гуяд : « алтмкини рафъи алтлўин . Тамкини рафъ тлўинаст . »

و یکی از مشایخ رُضِیَ عنهم گوید: «التمکینُ رفعُ التّلوین. تمکین رفع تلوین است.»

Ва тлўини ҳам аз ибороти ин тайифааст , чун ҳолу мақом , ба маънӣ наздик аст бидону мурод аз он тағйиру гаштан аз ҳол ба ҳол хоҳанду мурод аз он , онаст ки мутамаккин мтрдд набошаду рахти яксара ба ҳазрат барда бошаду андешаи ғайр аз дили ситурда на мъомлтӣ равад бар ӯ ки ҳукми зоҳираш бадал кунад ва на ҳоле бошад ки ҳукми ботинаш мутағаййир гирданд ; чунон ки Мӯсои салавоти аллоҳи алайҳи мтлўн буд , ҳқтъолии як назар ба тавр таҷаллӣ кард ҳуш аз вай бишуд ; комаи қоли аллоҳ , таъолӣ : « вхри Мӯсои съқо ( ۱۴۳/олأъроФ ) . »у расӯли слии аллоҳи алайҳи мутамаккин буд аз Макка то ба қоби қавсин дар айни таҷаллӣ буд аз ҳоли бнгшт ва тағайюр наёвард ва ин дарҷати аъло буд валлоҳи аълам .

و تلوین هم از عبارات این طایفه است، چون حال و مقام، به معنی نزدیک است بدان و مراد از آن تغییر و گشتن از حال به حال خواهند و مراد از آن، آن است که متمکن متردد نباشد و رخت یکسره به حضرت برده باشد و اندیشهٔ غیر از دل سترده نه معاملتی رود بر او که حکم ظاهرش بَدَل کند و نه حالی باشد که حکم باطنش متغیر گرداند؛ چنان‌که موسی صلوات اللّه علیه متلون بود، حقتعالی یک نظر به طور تجلی کرد هوش از وی بشد؛ کما قال اللّه، تعالی: «وَخَرَّ موسی صَعِقاً (۱۴۳/الأعراف).» و رسول صلّی اللّه علیه متمکن بود از مکه تا به قاب قوسین در عین تجلی بود از حال بنگشت و تغیر نیاورد و این درجت اعلی بود واللّه اعلم.

Пас тамкин бар ду гӯна бошад : яке он ки нисбати он ба шоҳид худ бошад ва яке он ки азоФт ба шавоҳиди ҳақ . Онро ки нисбат ба шоҳид худ бошад боқӣ алсФаҳ бошад ва онро ки ҳавола ба шоҳиди ҳақ буд фонӣ алсФаҳ бошаду мари фонии алсФаҳро маҳву сҳўсҳўу лҳқу муҳиқу фаноу бақоу вуҷӯду адам дуруст наёяд ; ки иқомати ин авсофро мавсуф бояд ва чун мавсуф мустағриқ бошад ҳукми иқомати васфи азуии соқит буд .

پس تمکین بر دو گونه باشد: یکی آن که نسبت آن به شاهد خود باشد و یکی آن که اضافت به شواهد حق. آن را که نسبت به شاهد خود باشد باقی الصّفه باشد و آن را که حواله به شاهد حق بود فانی الصفه باشد و مر فانی الصفه را محو و صَحْوصَحْو و لَحْق و محق و فنا و بقا و وجود و عدم درست نیاید؛ که اقامت این اوصاف را موصوف باید و چون موصوف مستغرق باشد حکم اقامت وصف ازوی ساقط بود.

Ва андари ин маънии сухан бисёред ва ман бар ин ихтисор кардам тарки ттўилро . Валлоҳи аълам .

و اندر این معنی سخن بسیار اید و من بر این اختصار کردم ترک تطویل را. واللّه اعلم.

Ва ман злк : алмҳозраҳу алмкошФаҳ ,у алФрқи бинҳмо

و من ذلک: المحاضرة و المکاشفة، و الفرق بینهما

Бидон ки мҳозраҳ бар ҳузур дил уфтад андари латоифи баён ,у мукошифа бар ҳузури таҳайюр сар уфтад андари ҳзираҳи аён . Пас мҳозраҳи андари шавоҳид оёт бошад ,у мукошифаи андари шавоҳиди мушоҳидоту аломати мҳозраҳи давом тафаккур бошад андари руяти ояту аломати мукошифаи давоми таҳайюри андари канаи азимат . Фарқи миёни он ки андари афъоли мутафаккир буд , ва аз он он ки андари ҷалоли мутаҳайир буд бисёр буд аз ин ду яке радифи хулат буду дайгарии қарини муҳаббат .

بدان که محاضره بر حضور دل افتد اندر لطایف بیان، و مکاشفه بر حضور تحیر سر افتد اندر حظیرهٔ عیان. پس محاضره اندر شواهد آیات باشد، و مکاشفه اندر شواهد مشاهدات و علامت محاضره دوام تفکر باشد اندر رؤیت آیت و علامت مکاشفه دوام تحیر اندر کُنه عظمت. فرق میان آن که اندر افعال متفکر بود، و از آنِ آن که اندر جلال متحیر بود بسیار بود از این دو یکی ردیف خُلّت بود و دیگری قرین محبت.

Надидӣ ки чун халили салавоти аллоҳи алайҳи андари малакӯти осмонҳо нигоҳ карду андари ҳақиқати вуҷӯди он таъаммул ва тафаккур намӯд , дилаш бидон ҳозир шуд . Ба руяти феъли толиби фоили гашт ; то ҳузури ваии феълро далел фоил гардониду андари камол маърифат гуфт : « إнии ваҷҳати ваҷҳеи ллзии Фитри алсмўоту алأрзи ҳниФо ( ۷۹/олأнъом ) » ;у ҳабибро чун ба малакӯти бурданд , чашм аз руяти кул фаро кард феъл надид ва халқ надид ва худро надид то ба фоил мкошФ шуд андари кашф , шавқ бар шавқаши биФзўду қалақ бар қалақаш зиёдат шуду талаб руят кард . Руят рӯй набӯд рой қурбат кард қурбат мумкин нагашт , қасд васлат кард васлат сӯрат набаст . Ҳарчанд ки бар дили ҳукми тнзиаҳи дӯст зоҳиртар шуд , шавқи дӯсти зиёдаттар гашт . На рӯй эъроз буд ва на имкони иқбол . Мутаҳайир шуд . Он ҷо ки хулат буд ҳайрат куфр намӯд ва ин ҷо ки муҳаббат буд васлат ширк омаду ҳайрат сармоя шуд ; аз он чаҳ он ҷои ҳайрат андар ҳастӣ буд ва он ширк бошад ва ин ҷо дар чигунагӣ ва ин тавҳид бошад .

ندیدی که چون خلیل صلوات اللّه علیه اندر ملکوت آسمان‌ها نگاه کرد و اندر حقیقت وجود آن تأمل و تفکر نمود، دلش بدان حاضر شد. به رؤیت فعل طالب فاعل گشت؛ تا حضور وی فعل را دلیل فاعل گردانید و اندر کمال معرفت گفت: «إنّی وجَّهْتُ وَجْهِیَ للّذی فَطَرَ السّمواتِ و الأرضَ حَنیفاً (۷۹/الأنعام)»؛ و حبیب را چون به ملکوت بردند، چشم از رؤیت کل فرا کرد فعل ندید و خلق ندید و خود را ندید تا به فاعل مکاشف شد اندر کشف، شوق بر شوقش بیفزود و قَلَقْ بر قلقش زیادت شد و طلب رؤیت کرد. رؤیت روی نبود رای قربت کرد قربت ممکن نگشت، قصد وصلت کرد وصلت صورت نبست. هرچند که بر دل حکم تنزیه دوست ظاهرتر شد، شوق دوست زیادت‌تر گشت. نه روی اعراض بود و نه امکان اقبال. متحیر شد. آن‌جا که خُلّت بود حیرت کفر نمود و این‌جا که محبت بود وصلت شرک آمد و حیرت سرمایه شد؛ از آن‌چه آن‌جا حیرت اندر هستی بود و آن شرک باشد و این‌جا در چگونگی و این توحید باشد.

Ва аз ин буд ки шблии раҳмаи аллоҳ алайҳ гуфт : « ё далели алмтҳирини заданеи тҳиро » ; аз он чаҳ зиёдати таҳайюри андари мшоҳдт , зиёдат дараҷа бошад .

و از این بود که شبلی رحمة اللّه علیه گفت: «یا دلیلَ المُتحیّرینَ زِدْنی تحیّراً»؛ از آن‌چه زیادت تحیر اندر مشاهدت، زیادت درجه باشد.

Ва андари ин маънӣ дар ҳикоёт машҳураст ки чун бўсъиди хрози разии аллоҳи анҳу бо иброҳӣми саъди алавии разии аллоҳи анҳу бар лаби дарё , он дӯсти худоиро бидиданд . Пурседанд аз вай ки : « роҳи ҳақ чаҳ чизаст ? » гуфт : « роҳ ба ҳақ дуаст : яке роҳи ому дигари роҳи хос . » гуфтанд : « шарҳ кун . » гуфт : « роҳи авом онаст ки ту бар онӣ ба иллатӣ қабул кун ва ба иллатии раду роҳи хавоси он ки эшон мълли иллати бенанд на иллат . »

و اندر این معنی در حکایات مشهور است که چون بوسعید خراز رضی اللّه عنه با ابراهیم سعد علوی رضی اللّه عنه بر لب دریا، آن دوست خدای را بدیدند. پرسیدند از وی که: «راه حق چه چیز است؟» گفت: «راه به حق دو است: یکی راه عام و دیگر راه خاص.» گفتند: «شرح کن.» گفت: «راه عوام آن است که تو بر آنی به علتی قبول کن و به علتی رد و راه خواص آن که ایشان معلل علت بینند نه علت.»

Ва ҳақиқати ин ҳикояти бшрҳ гузаштаасту муроди ҷуз инаст . Валлоҳи аълами болсўобу илайҳи алмрҷъу алмоб .

و حقیقت این حکایت بشرح گذشته است و مراد جز این است. واللّه اعلم بالصّواب و الیه المرجع و المآب.

Ва ман злк : алқбзу албст ,у алФрқи бинҳмо

و من ذلک: القبض و البسط، و الفرق بینهما

Бидон ки қабзу басти ду ҳолатанд аз он аҳволӣ ки такаллуфи банда аз он соқитаст ; чунон ки омаданаш ба касбӣ набошад ва рафтан ба ҷаҳдӣ на ; қавла , таъолӣ : «у аллоҳи иқбзу ибст ( ۲۴۵/олбқраҳ ) . » пас қабзи иборатӣ буд аз қабзи қулӯби андари ҳолати ҳиҷобу баст иборатӣаст аз басти қулӯби андари ҳолати кашф ва ин ҳар ду аз ҳақаст бе такаллуфи бандау қабзи андари рӯзгори орифон , чун хавф бошад андари рӯзгори мурӣдону басти андари рӯзгори орифон чун раҷо бошад андари рӯзгори мурӣдон ба қавли ин гуруҳ ки қабзу бастро бар ин маънӣ ҳамл кунанд .

بدان که قبض و بسط دو حالت‌اند از آن احوالی که تکلف بنده از آن ساقط است؛ چنان‌که آمدنش به کسبی نباشد و رفتن به جهدی نه؛ قوله، تعالی: «و اللّهُ یقبِضُ و یبسُطُ (۲۴۵/البقره).» پس قبض عبارتی بود از قبض قلوب اندر حالت حجاب و بسط عبارتی است از بسط قلوب اندر حالت کشف و این هر دو از حق است بی تکلف بنده و قبض اندر روزگار عارفان، چون خوف باشد اندر روزگار مریدان و بسط اندر روزگار عارفان چون رجا باشد اندر روزگار مریدان به قول این گروه که قبض و بسط را بر این معنی حمل کنند.

Ва аз машойихи гуруҳе бар онанд ки ртбти қабзи рафеъ тараст аз ртбти басти мари ду маъниро : яке он ки зикраш мақдамаст андари китобу дигари он ки андари қабзи гудозаш ва қаҳрасту андари басти навозишу лутфу ломҳолаҳи гудозаши башарияту қаҳри нафаси фозил тар бошад аз парвариши он ; аз ҷиҳати он ки он ҳиҷоб аъзамасту гуруҳе бар онанд ки ртбти басти рафеъ тараст аз ртбти қабз ; аз он ки тақдими зикри он андари китоби аломати тақдими фазл мؤхраст бар он ; аз он чаҳ андари урфи араб онаст ки андари зикр мақдам доранд мари чизеро ки андари фазли мؤхр буд ; комаи қоли аллоҳ , таъолӣ : « Фмнҳми золими лнФсаҳ ва манеҳам муқтасид ва манеҳам собиқи болхироти бإзни аллоҳ ( ۳۲/Фотр ) » , ва низ гуфт : « إни аллоҳи иҳби алтўобину иҳби алмттҳрин ( ۲۲۲/олбқраҳ ) ,у қавлаи таъолӣ : « ё Марями ақнтии лрбку асҷдӣу аркъии маъаи алрокъин ( ۴۳/оли умрон ) . » ва низ андари баст сарварасту андари қабзи сбўру сарвари орифони ҷуз дар васл маърӯф набошаду сбўршони ҷуз дар фасли мақсӯд на . Пас қарори андари маҳали васли беҳтар аз қарори андари маҳали фироқ .

و از مشایخ گروهی بر آنند که رتبت قبض رفیع‌تر است از رتبت بسط مر دو معنی را: یکی آن که ذکرش مقدم است اندر کتاب و دیگر آن که اندر قبض گدازش و قهر است و اندر بسط نوازش و لطف و لامحاله گدازش بشریت و قهر نفس فاضل‌تر باشد از پرورش آن؛ از جهت آن که آن حجاب اعظم است و گروهی بر آنند که رتبت بسط رفیع تر است از رتبت قبض؛ از آن که تقدیم ذکر آن اندر کتاب علامت تقدیم فضل مؤخّر است بر آن؛ از آن‌چه اندر عرف عرب آن است که اندر ذکر مقدم دارند مر چیزی را که اندر فضل مؤخر بود؛ کما قال اللّه، تعالی: «فَمِنْهُم ظالمٌ لِنَفْسِه و منهم مُقْتَصِدٌ و منهم سابقٌ بالخَیْراتِ بإذنِ اللّه (۳۲/فاطر)»، و نیز گفت: «إنّ اللّهَ یُحِبّ التّوّابینَ و یُحبُّ المتطهّرین (۲۲۲/البقره)، و قوله تعالی: «یا مریمُ اقْنُتی لربّکِ و اسْجُدی و ارکَعی مَعَ الرّاکعین (۴۳/آل عمران).» و نیز اندر بسط سرور است و اندر قبض ثُبور و سرور عارفان جز در وصل معروف نباشد و ثُبورشان جز در فصل مقصود نه. پس قرار اندر محل وصل بهتر از قرار اندر محل فراق.

Ва шайх ман гуфтӣ раҳмаи аллоҳи алайҳ : ки қабзу баст ҳар ду як маънӣаст ки аз ҳақ ба бандаи пайвандад . Ки чун он бар дил нишон кунад , ё сар бидон масрур шавад ва нафас бидон мақҳур ё сар мақҳур шаваду нафаси масруру андари қабзи сари яке басти нафас вай бошаду андари басти сари дайгарии қабзи нафаси вай ; ва он ки аз он ҷузи ин иборат кунад тазйиъ анфос бошад ва аз он гуфт боязид , раҳмаи аллоҳи алайҳ : « қабзи улқулуби фии басти алнФўсу басти улқулуби фии қабзи алнФўс . » пас нафаси мқбўз аз халал маҳфӯз бошаду сари мабсут аз злли мзбўт ; аз он чаҳ андари дӯстии ғайрат мазҳабасту қабзи аломати ғайрат ҳақ бошаду мари дӯстро бо дӯсти мъотбт шартасту басти аломат мъотбт бошад .

و شیخ من گفتی رحمة اللّه علیه: که قبض و بسط هر دو یک معنی است که از حق به بنده پیوندد. که چون آن بر دل نشان کند، یا سر بدان مسرور شود و نفس بدان مقهور یا سر مقهور شود و نفس مسرور و اندر قبض سر یکی بسط نفس وی باشد و اندر بسط سر دیگری قبض نفس وی؛ و آن که از آن جز این عبارت کند تضییع انفاس باشد و از آن گفت بایزید، رحمة اللّه علیه: «قبضُ القلوبِ فی بَسْطِ النّفوسِ و بَسْطُ القلوبِ فی قبضِ النُّفوسِ.» پس نفسِ مقبوض از خلل محفوظ باشد و سر مبسوط از زَلل مضبوط؛ از آن‌چه اندر دوستی غیرت مذهب است و قبض علامت غیرت حق باشد و مر دوست را با دوست معاتبت شرط است و بسط علامت معاتبت باشد.

Ва андари осор маърӯфаст ки то яҳё буд нахандида буд ва то исо буд нагирист , салавоти аллоҳи алайҳим ; аз он чаҳ яке мунқабиз буд ва он дайгарии мунбасит . Чун фарои як дигари расиданд , яҳё гуфт : « ё исо , эмин шудӣ аз қтиът ? » исо гуфт : « ё яҳё навмед шудӣ аз раҳмат ? » пас на гиристан ту ҳукми азалиро бигардонад ва на хандаи ман қазоӣ кардаро рад гирданд . Пас « лоқбзу лобсту лотмсу лоأнсу лои маҳву ломҳқу лоъҷзу лоҷҳд . » ҷуз он набошад ки тақдир бӯдаасту ҳукми рафтау аллоҳи аълам .

و اندر آثار معروف است که تا یحیی بود نخندیده بود و تا عیسی بود نگریست، صلوات اللّه علیهم؛ از آن‌چه یکی منقبض بود و آن دیگری منبسط. چون فرا یک‌دیگر رسیدند، یحیی گفت: «یا عیسی، ایمن شدی از قطیعت؟» عیسی گفت: «یا یحیی نومید شدی از رحمت؟» پس نه گریستن تو حکم ازلی را بگرداند و نه خندهٔ من قضای کرده را رد گرداند. پس «لاقبضَ و لابسطَ و لاطمسَ و لاأنسَ و لا محوَ و لامَحْقَ و لاعجزَ و لاجهدَ.» جز آن نباشد که تقدیر بوده است و حکم رفته و اللّه اعلم.

Ва ман злк : алأнсу алҳибаҳу алФрқи бинҳмо

و من ذلک: الأنس و الهیبة و الفرق بینهما

Бидон асъдки аллоҳ ки инсу ҳайбати ду ҳолатаст аз аҳволи съолики тариқи ҳақ ва он онаст ки чун ҳақи таъолӣ ба дили банда таҷаллӣ кунад ба шоҳиди ҷалоли насиби ваии андари он ҳайбат буд ; боз чун ба дили банда таҷаллӣ кунад ба шоҳиди ҷамол , насиби ваии андари он инс бошад ; то аҳли ҳайбат аз ҷалолаш бар тъб бошанду аҳли инс аз ҷамолаш бар тараб . Фарқаст миёни дилӣ ки азҷлолши андари оташи дӯстии сӯзон буд ва аз он дилӣ ки андари ҷамолаш дар нури мшоҳдти фурӯзон .

بدان اَسْعَدَکَ اللّه که انس و هیبت دو حالت است از احوال صعالیک طریق حق و آن آن است که چون حق تعالی به دل بنده تجلی کند به شاهد جلال نصیب وی اندر آن هیبت بود؛ باز چون به دل بنده تجلی کند به شاهد جمال، نصیب وی اندر آن انس باشد؛ تا اهل هیبت از جلالش بر تعب باشند و اهل انس از جمالش بر طرب. فرق است میان دلی که ازجلالش اندر آتش دوستی سوزان بود و از آنِ دلی که اندر جمالش در نور مشاهدت فروزان.

Пас гуруҳе аз машойих гуфтаанд ки ҳайбати дараҷа орифонасту инси дараҷаи мурӣдон ; аз он чаҳ ҳаркиро андари ҳазрати ҳақу тнзиаҳи авсофаши қадами тамомтар , ҳайбатро бар дилаши султони бештару табъаш аз инси нФўртр ; аз он чаҳ инс бо ҷинс бошад , ва чун мҷонсту мшоклти бандаро бо ҳақ мустаҳил бошад , инс бо вай сӯрат нагирад возўӣ бо халқ низ инс маҳол бошад ва агар инс мумкин шавад бо зикри вай мумкин шаваду зикри вай ғайривай бошад ; аз он чаҳ он сифат банда бошаду ором бо ғайри андари муҳаббати кизбу даъвӣу пиндошт буд ;у бози ҳайбати азмшоҳдт азимат бошаду азимати сифати ҳақ буд ҷли ҷалола . Ва бисёр фарқ бошад миёни бандае ки кораш аз худ ба худ буд ва аз он бандае ки кораш аз фанои худ ба бақои ҳақ буд .

پس گروهی از مشایخ گفته‌اند که هیبت درجهٔ عارفان است و انس درجهٔ مریدان؛ از آن‌چه هرکه را اندر حضرت حق و تنزیه اوصافش قدم تمام‌تر، هیبت را بر دلش سلطان بیشتر و طبعش از انس نفورتر؛ از آن‌چه انس با جنس باشد، و چون مجانست و مشاکلت بنده را با حق مستحیل باشد،انس با وی صورت نگیرد وازوی با خلق نیز انس محال باشد و اگر انس ممکن شود با ذکر وی ممکن شود و ذکر وی غیروی باشد؛ از آن‌چه آن صفت بنده باشد و آرام با غیر اندر محبت کذب و دعوی و پنداشت بود؛ و باز هیبت ازمشاهدت عظمت باشد و عظمت صفت حق بود جلّ جلالُه. و بسیار فرق باشد میان بنده‌ای که کارش از خود به خود بود و از آن بنده‌ای که کارش از فنای خود به بقای حق بود.

Ва аз шблии раҳмаи аллоҳи алайҳи ҳикояти оранд ки гуфт : « чандини гоҳ май пиндоштам ки тараби андари муҳаббат ҳақ мекунаму инс бо мшоҳдт вай мекунам . Акнӯн донистам ки إнсро инси ҷуз бо ҷинс набошад . »

و از شبلی رحمة اللّه علیه حکایت آرند که گفت: «چندین گاه می‌پنداشتم که طرب اندر محبت حق می‌کنم و انس با مشاهدت وی می‌کنم. اکنون دانستم که إنس را اُنس جز با جنس نباشد.»

Ва боз гуруҳе гуфтанд ки : ҳайбати қаринаи азобу фироқу уқубат буду инси натиҷаи васлу раҳмат ; то дӯстон аз ахўоти ҳайбат маҳфӯз бошанд ва бо инси қарин ; ки ломҳолаҳи муҳаббати инс иқтизо кунад . Ва чунон ки муҳаббатро мҷонст маҳоласт мари инсро ҳам маҳол бошад .

و باز گروهی گفتند که: هیبت قرینهٔ عذاب و فراق و عقوبت بود و اُنس نتیجهٔ وصل و رحمت؛ تا دوستان از اخوات هیبت محفوظ باشند و با انس قرین؛ که لامحاله محبت انس اقتضا کند. و چنان‌که محبت را مجانست محال است مر انس را هم محال باشد.

Ва шайх ман гуфтӣ , раҳмаи аллоҳи алайҳ : аҷаб дорам аз он ки гуяд ки инс бо ҳақ мумкин нашавад аз пас он ки гуфтааст : «у азои сأлки ибодии ании Фإнии қариб ( ۱۸۶/олбқраҳ ) » , « ани ибодӣ ( ۴۲/олҳҷр ) » , « қул лъбодӣ ( ۳۱/оброҳим ) » , « ё ибоди лохўФи алайкуми алиўму лоأнтми тҳзнўн ( ۶۸/олзхрФ ) . » вломҳолаҳи банда чун ин фазл бинад , варо дӯст гирад ва чун дӯст гирифт инс гирад ; аз он чаҳ аздўсти ҳайбати бегонагӣ буду инси ягонагӣу сифати одамӣ инаст ки бо манъам инс гирад вози ҳақ ба мо чандини неъмат ва моро бадви маърифат , маҳол бошад ки мо ҳадис ҳайбат кунем .

و شیخ من گفتی، رحمة اللّه علیه: عجب دارم از آن که گوید که انس با حق ممکن نشود از پس آن که گفته است: «و اذا سَأَلَکَ عِبادی عَنّی فَإنّی قَریبٌ (۱۸۶/البقره)»، «انّ عبادی (۴۲/الحِجر)»، «قل لعبادی (۳۱/ابراهیم)»، «یا عِبادِ لاخوفٌ علیکم الیوم و لاأنتم تحزنون (۶۸/الزَّخرف).» ولامحاله بنده چون این فضل بیند، ورا دوست گیرد و چون دوست گرفت انس گیرد؛ از آن‌چه ازدوست هیبت بیگانگی بود و انس یگانگی و صفت آدمی این است که با مُنعم انس گیرد واز حق به ما چندین نعمت و ما را بدو معرفت، محال باشد که ما حدیث هیبت کنیم.

Ва ман ки алии бен Усмон алҷлобӣам , мегӯям ки ҳар ду гуруҳи андари ин мсибанд бо ихтилофашон ; аз он чаҳ султони ҳайбат бо нафас бошаду ҳавои ону фанои гардонӣдани башарияту султони инс бо сар буд ва парвардани маърифат . Пас ҳақи таъолӣ ба таҷаллии ҷалоли нафаси дӯстонро фонӣ кунад ва ба таҷаллии ҷамол , сари эшонро боқӣ гирданд . Пас онон ки аҳл фано буданд ҳайбатро мақдам гуфтанду онон ки арбоб бақо буданд инсро тафзил ниҳоданд .

و من که علی بن عثمان الجلابی‌ام، می‌گویم که هر دو گروه اندر این مُصیب‌اند با اختلافشان؛ از آن‌چه سلطان هیبت با نفس باشد و هوای آن و فنا گردانیدن بشریت و سلطان انس با سر بود و پروردن معرفت. پس حق تعالی به تجلی جلال نفس دوستان را فانی کند و به تجلی جمال، سر ایشان را باقی گرداند. پس آنان که اهل فنا بودند هیبت را مقدم گفتند و آنان که ارباب بقا بودند انس را تفضیل نهادند.

Ва пеш аз ин дар боб « фаноу бақо » шарҳ ин дода омадааст . Валлоҳи аълам .

و پیش از این در باب «فنا و بقا» شرح این داده آمده است. واللّه اعلم.

Ва ман злк : алқҳру аллтФ ,у алФрқи бинҳмо

و من ذلک: القهر و اللّطف، و الفرق بینهما

Бдонкаҳи ин ду иборатаст мароин тайифаро ки аз рӯзгори худ баён кунанду муродашон аз қаҳри таъӣд ҳақ бошад ба фано кардан муродҳоу боздоштани нафас аз орзӯҳо бе он ки эшонро андари он мурод бошад . Ва мурод аз лутф , таъӣди ҳақи бошдбаҳи бақои сару давоми мшоҳдту қарори ҳоли андари дарҷати истиқомат ; то ҳаддӣ ки гуруҳе гуфтаанд ки : « каромат аз ҳақи ҳусӯл муродаст » ва ин аҳл лутф бӯдаанд ва гуруҳе гуфтаанд : « каромат онаст ки ҳақи таъолии бандаро ба муроди худ аз мурод вай боздорад ва ба беМуродӣ мақҳур гирданд ; чунон ки агар ба дарё шавад дар ҳоли тишнагии дарё хушк гардад . »

بدانکه این دو عبارت است مراین طایفه را که از روزگار خود بیان کنند و مرادشان از قهر تأیید حق باشد به فنا کردن مرادها و بازداشتن نفس از آرزوها بی آن که ایشان را اندر آن مراد باشد. و مراد از لطف، تأیید حق باشدبه بقای سر و دوام مشاهدت و قرار حال اندر درجت استقامت؛ تا حدی که گروهی گفته‌اند که: «کرامت از حق حصول مراد است» و این اهل لطف بوده‌اند و گروهی گفته‌اند: «کرامت آن است که حق تعالی بنده را به مراد خود از مراد وی بازدارد و به بی مرادی مقهور گرداند؛ چنان‌که اگر به دریا شود در حال تشنگی دریا خشک گردد.»

Гӯйанд дар Бағдоди дарвешӣ ду буданд азмҳтшмони фуқарои яке соҳиби қаҳр буд ва яке соҳиби лутф ;у пайваста бо як дигар ба ниқор будандӣ , ва ҳар яке мари рӯзгори худро мазият май нҳодндӣ . Яке мегуфтӣ : « лутф аз ҳақ ба банда ашраф ашёст ; лқўлаҳ , таъолӣ : « аллоҳи латифи бъбодаҳ ( ۱۹/олшўрӣ ) » , ва дайгарӣ мегуфтӣ : « қаҳр аз ҳақ ба банда акмал ашёст ; лқўлаҳ , таъолӣ : «у ҳўи алқоҳри фавқи ибода ( ۱۸/олأнъом ) . »

گویند در بغداد درویشی دو بودند ازمحتشمان فقرا یکی صاحب قهر بود و یکی صاحب لطف؛ و پیوسته با یک‌دیگر به نقار بودندی، و هر یکی مر روزگار خود را مزیت می‌نهادندی. یکی می‌گفتی: «لطف از حق به بنده اشرف اشیاست؛ لقوله، تعالی: «اللّهُ لطیفٌ بعبادِه (۱۹/الشوری)»، و دیگری می‌گفتی: «قهر از حق به بنده اکمل اشیاست؛ لقوله، تعالی: «و هو القاهرُ فوقَ عِبادِه (۱۸/الأنعام).»

Ин сухани миёни эшон дароз шуд тоўқтии ин соҳиби лутфи қасд Макка кард ва ба бодия фурӯ шуд ва ба Макка нарасед . Солҳо каси хабар вай наёфт . Тоўқтии яке аз Макка ба Бағдод меомад вайро дид бар сари роҳ , гуфт : « эй ахӣ , ба Ироқи шӯии он рафиқ маро бигӯӣ андари крх , агар хоҳӣ то бодияро бо машаққати вай чун крхи Бағдоди бинӣ бо аҷоиби он , биё ва бингар инак бодияи андари ҳақи ман чун крх Бағдодаст . » чун он дарвеш биёмаду мари он рафиқи вайро талаб карду пайғоми бгзордн , рафиқ гуфт : « чун боз гардӣ бигӯӣ ки андари он шарафӣ набошад ки бодия бо машаққатро андари ҳақи ту чун крх Бағдод кардаанд то аз даргоҳи нгризӣ . Аҷаб ин бошад ки крхи Бағдодро бо чандон анъому ъҷўботи андари ҳақи яке бодия гардонанд бо машаққат то вай дар он хуррам бошад . »

این سخن میان ایشان دراز شد تاوقتی این صاحب لطف قصد مکه کرد و به بادیه فرو شد و به مکه نرسید. سال‌ها کس خبر وی نیافت. تاوقتی یکی از مکه به بغداد می‌آمد وی را دید بر سر راه، گفت: «ای اخی، به عراق شوی آن رفیق مرا بگوی اندر کرخ، اگر خواهی تا بادیه را با مشقت وی چون کرخ بغداد بینی با عجایب آن، بیا و بنگر اینک بادیه اندر حق من چون کرخ بغداد است.» چون آن درویش بیامد و مر آن رفیق وی را طلب کرد و پیغام بگزاردن، رفیق گفت: «چون باز گردی بگوی که اندر آن شرفی نباشد که بادیهٔ با مشقت را اندر حق تو چون کرخ بغداد کرده‌اند تا از درگاه نگریزی. عجب این باشد که کرخ بغداد را با چندان انعام و عجوبات اندر حق یکی بادیه گردانند با مشقت تا وی در آن خرم باشد.»

Ва аз шблии разии аллоҳ анҳу меояд ки гуфт андари муноҷоти худ : « эй борхдоӣ , агар осмонро тавқи ман гирдонеу заминро пои банд ман кунӣу оламро ҷумла ба хӯни ман ташна кунӣ , ман аз ту барнагардам . »

و از شبلی رضی اللّه عنه می‌آید که گفت اندر مناجات خود: «ای بارخدای، اگر آسمان را طوق من گردانی و زمین را پای بند من کنی و عالم را جمله به خون من تشنه کنی، من از تو برنگردم.»

Ва шайх ман гуфт : солии мари авлиёро андари миёни бодияи иҷтимо буду пери ман ҳасрии разии аллоҳи анҳу маро бо худ он ҷои барад . Гуруҳеро дидам ҳар як бар наҷибӣ меомаданду гуруҳеро бар Тахтӣ меовараданд , ва гуруҳе мепариданд , ҳарки меомад аз ин ҷинси ҳасрии бадишон илтифот накард то ҷавонӣ дидам меомад наълин гусастау Асои шикастау пой аз кор бишуда сари бараҳна , андоми сӯхта . Ҳасрӣ бар ҷусту пеши вай боз рафт , ваии вайро ба дарҷат баланд бинишонад . Ман мутаъаҷҷиб шудам . Аз баъди он аз шайх бпрсидм гуфт : « ӯ велеаст мари худовандро таъолӣу тақаддус ки мтобъ вилоят нест ; ки вилояти мтобъ вайаст ва ба каромот илтифот накунад . »

و شیخ من گفت: سالی مر اولیا را اندر میان بادیه اجتماع بود و پیر من حُصری رضی اللّه عنه مرا با خود آن‌جا برد. گروهی را دیدم هر یک بر نجیبی می‌آمدند و گروهی را بر تختی می‌آوردند، و گروهی می پریدند، هرکه می‌آمد از این جنس حُصری بدیشان التفات نکرد تا جوانی دیدم می‌آمد نعلین گسسته و عصا شکسته و پای از کار بشده سر برهنه، اندام سوخته. حصری بر جست و پیش وی باز رفت، وی وی را به درجت بلند بنشاند. من متعجب شدم. از بعد آن از شیخ بپرسیدم گفت: «او ولیی است مر خداوند را تعالی و تقدس که متابع ولایت نیست؛ که ولایت متابع وی است و به کرامات التفات نکند.»

Ва дрҷмлаҳи он чаҳ мо худро ихтиёр кунем балои мост ва ман ҷуз он нахоҳам ки ҳақ дар он маро аз офат нигоҳ дорад вози шари нафасам боз раҳанд агар андар қаҳр дорад таманноӣ лутф накунам ва агар андар лутф дорад иродат қаҳрам набошад ; ки маро бар ихтиёри вай ихтиёр нест . Ва биллоҳи алтўФиқу ҳсбнои аллоҳу нъми алрФиқ .

و درجمله آن‌چه ما خود را اختیار کنیم بلای ماست و من جز آن نخواهم که حق در آن مرا از آفت نگاه دارد واز شرّ نفسم باز رهاند اگر اندر قهر دارد تمنای لطف نکنم و اگر اندر لطف دارد ارادت قهرم نباشد؛ که مرا بر اختیار وی اختیار نیست. و باللّهِ التّوفیقُ و حسبُنَا اللّه و نِعمَ الرّفیقُ.

Ва ман злк : алнФӣу алосбот ,у алФрқи бинҳмо

و من ذلک: النّفی و الاثبات، و الفرق بینهما

Машойихи ин тариқати разии аллоҳи анҳуам маҳви сифатро ба исботи таъӣди ҳақ , нафйу исбот хондаанд . Ва ба нафй , нафии сифати башарият хостаанд ва ба исбот , исботи султони ҳақиқат ; аз он чаҳ маҳви зҳоби куллӣ буду нафии кули ҷуз бар сифот науфтад ; аз он чаҳ бар зот дар ҳоли бақои башарияти фано сӯрат нагирад . Пас бояд ки то нафии сифот мазмум бошад ба исботи хисоли Маҳмӯд ; яъне нафии даъвӣ буд андари дӯстии ҳақи таъолӣ ба исботи маънӣ ; аз он чаҳ даъвӣ аз ръўноти нафас буду андари ҷараёни ибороти эшон чун ба ҳукми авсофи мақҳури султон ҳақ гирданд гӯйанд ки : « нафии сифот башариятаст ба исботи бақои ҳақ . »

مشایخ این طریقت رضی اللّه عنهم محو صفت را به اثبات تأیید حق، نفی و اثبات خوانده‌اند. و به نفی، نفی صفت بشریت خواسته‌اند و به اثبات، اثباتِ سلطان حقیقت؛ از آن‌چه محو ذهاب کلی بود و نفی کل جز بر صفات نیفتد؛ از آن‌چه بر ذات در حال بقای بشریت فنا صورت نگیرد. پس باید که تا نفی صفات مذموم باشد به اثبات خصال محمود؛ یعنی نفی دعوی بود اندر دوستی حق تعالی به اثبات معنی؛ از آن‌چه دعوی از رعونات نفس بود و اندر جریان عبارات ایشان چون به حکم اوصاف مقهور سلطان حق گردند گویند که: «نفی صفات بشریت است به اثبات بقای حق.»

Ва андари ин маънии пеш аз ин андари боби фақру сФўту фанови бақои сухан рафтааст ва бар он ихтисор кардам .

و اندر این معنی پیش از این اندر باب فقر و صفوت و فناو بقا سخن رفته است و بر آن اختصار کردم.

Венис гӯйанд ки : муроди бад-ӣн , нафии ихтиёр банда бошад ба исботи ихтиёри ҳақ ва аз он буд ки он муваффақ гуфт : « إхтёр алҳақ лъбдаҳи маъаи илмаи бъбдаҳи хайри ман ихтиёри абдаи лнФсаҳи маъаи ҷаҳлаи брбаҳ » ; аз он чаҳ дӯстии нафии ихтиёр муҳиб бошад ба исботи ихтиёри маҳбӯб .

ونیز گویند که: مراد بدین، نفی اختیار بنده باشد به اثبات اختیار حق و از آن بود که آن موفق گفت: «إختیارُ الحقِّ لعَبْدهِ مع علمِه بعَبْده خیرٌ مِن اختیارِ عَبدِه لِنَفسِه مَعَ جَهلِهِ بِرَبِّه»؛ از آن‌چه دوستی نفی اختیار محب باشد به اثبات اختیار محبوب.

Ва андар ҳикоёт ёфтам ки : дарвешии андари дарё ғарқ мешуд яке гуфт : « эй ахӣ , хоҳӣ то барраӣ ? » гуфт : « на . » гуфт : « хоҳӣ то ғарқи шӯй ? » гуфт : « на . » гуфт : « аҷаби корӣ ! на ҳалок ихтиёр мекунӣ на наҷот май талабӣ ! ? » гуфт : « маро бо ихтиёр чаҳ кор , ки ихтиёр кунам . Ихтиёри ман онаст ки ҳақи маро ихтиёр кунад . »

و اندر حکایات یافتم که: درویشی اندر دریا غرق می‌شد یکی گفت: «ای اخی، خواهی تا برهی؟» گفت: «نه.» گفت: «خواهی تا غرق شوی؟» گفت: «نه.» گفت:«عجب کاری! نه هلاک اختیار می‌کنی نه نجات می‌طلبی!؟» گفت: «مرا با اختیار چه کار، که اختیار کنم. اختیار من آن است که حق مرا اختیار کند.»

Ва машойих гуфтаанд : камтарини дараҷаи андари дӯстии нафии ихтиёр буд . Пас ихтиёри ҳақ азалӣаст нафии он мумкин нагардаду ихтиёри бандаи арзӣ , нафй бар он раво буд . Пас бояд ки ихтиёри арзиро зери пои орад то бо ихтиёри азалӣ бақо ёбад ; чунон ки Мӯсои салавоти аллоҳи алайҳ чун бар кӯҳ мунбасит шуд бо ҳақи таъолии таманноӣ руят кард ва ба исботи ихтиёр худ бигуфт . Ҳақ гуфт : « лнтароне ( ۱۴۳/олأъроФ ) . » гуфт : « борхдоё , дидор , ҳақ ва ман мустаҳаққ , манъ чаро ? » фармон омад ки : « дидор ҳақаст аммо андари дӯстии ихтиёр ботиласт . »

و مشایخ گفته‌اند: کمترین درجه اندر دوستی نفی اختیار بود. پس اختیار حق ازلی است نفی آن ممکن نگردد و اختیار بنده عرضی، نفی بر آن روا بود. پس باید که اختیار عرضی را زیر پای آرد تا با اختیار ازلی بقا یابد؛ چنان‌که موسی صلوات اللّه علیه چون بر کوه منبسط شد با حق تعالی تمنای رؤیت کرد و به اثبات اختیار خود بگفت. حق گفت: «لَنْ تَرانی (۱۴۳/الأعراف).» گفت: «بارخدایا، دیدار، حق و من مستحق، منع چرا؟» فرمان آمد که: «دیدار حق است اما اندر دوستی اختیار باطل است.»

Ва андари ин маънии сухан бисёред , аммо муроди ман беш аз ин нест ки бадоне ки мақсӯди қавм аз ин иборат чаҳ чизаст .

و اندر این معنی سخن بسیار اید، اما مراد من بیش از این نیست که بدانی که مقصود قوم از این عبارت چه چیز است.

Ва аз ин ҷумлаи зикри тафриқау ҷамъу фаноу бақоу ғайбату ҳузур гузаштааст андари мазоҳиби мутасаввифа , он ҷо ки зикри сҳўсҳў ва скраст . Ҳаркиро ашколаст ин маъониро он ҷои талабад ; аз он чаҳ ҷои баёни ин ҷумлаи ин ҷо буд . Аммо ба ҳукми лобуди ин миқдори он ҷо биоварадам то мазҳаб ҳар касе мшрҳ гардад .

و از این جمله ذکر تفرقه و جمع و فنا و بقا و غیبت و حضور گذشته است اندر مذاهب متصوّفه، آن‌جا که ذکر صَحْوصَحْو و سُکْر است. هرکه را اشکال است این معانی را آن‌جا طلبد؛ از آن‌چه جای بیان این جمله این‌جا بود. اما به حکم لابد این مقدار آن‌جا بیاوردم تا مذهب هر کسی مشرح گردد.

Ва ман злк : алмсомраҳу алмҳодсаҳ ,у алФрқи бинҳмо

و من ذلک: المسامرةُ و المحادثة، و الفرق بینهما

Ин ду иборатаст аз ду ҳол аз аҳволи комилони тариқи ҳақу ҳақиқати он ҳадис сиррӣ бошад мақрун ба сукути забон ; яъне мҳодсаҳ ,у ҳақиқати мсомраҳи давоми инбисот ба китмони сару зоҳири маънии ин он буд ки мсомраҳ вақте буд бандаро бо ҳақ ба шабу мҳодсаҳ вақте буд ба рӯз ки андари он саволу ҷавоб буд зоҳирӣу ботинӣ ва аз онаст ки муноҷоти шабро мсомраҳ хонанду даъвоати рӯзи ромҳодсаҳ . Пас ҳоли рӯз мабнӣ бошад бар кашф , ва аз он шаб бар стар . Ва андари дӯстии мсомраҳи комилтар буд аз мҳодсаҳ .

این دو عبارت است از دو حال از احوال کاملان طریق حق و حقیقت آن حدیث سری باشد مقرون به سکوت زبان؛ یعنی محادثه، و حقیقت مسامره دوام انبساط به کتمان سر و ظاهر معنی این آن بود که مسامره وقتی بود بنده را با حق به شب و محادثه وقتی بود به روز که اندر آن سؤال و جواب بود ظاهری و باطنی و از آن است که مناجات شب را مسامره خوانند و دعوات روز رامحادثه. پس حال روز مبنی باشد بر کشف، و از آن شب بر ستر. و اندر دوستی مسامره کامل‌تر بود از محادثه.

Ва таъаллуқи мсомраҳ ба ҳол пайғамбараст , слии аллоҳи алайҳу силам . Чун ҳақи таъолии хост ки вайро вақте бошад бо ваии Ҷабраилро бо барроқи бФрстод то вайро ба шаб аз Макка ба қоби қавсин расонид ва бо ҳақ роз гуфту азуӣ сухан бишунид ва чун ба ниҳоят расед забони андари кашфи ҷалол лол шуду дил аз канаи азимати мутаҳайири гашти илм аз идроки бозмонд , забон аз иборат оҷиз шуд , « лоأҳсии сноءи алейк » гуфтӣ .

و تعلق مسامره به حال پیغمبر است، صلی اللّه علیه و سلم. چون حق تعالی خواست که وی را وقتی باشد با وی جبرئیل را با بُراق بفرستاد تا وی را به شب از مکه به قاب قوسین رسانید و با حق راز گفت و ازوی سخن بشنید و چون به نهایت رسید زبان اندر کشف جلال لال شد و دل از کنه عظمت متحیر گشت علم از ادراک بازماند، زبان از عبارت عاجز شد، «لاأُحصی ثناءً علیک» گفتی.

Ва таъаллуқи мҳодсаҳ ба ҳоли Мӯсои алайҳ ассаломаст ки чун хост ки вайро бо ҳақи таъолӣ вақте бошад , аз пас чиҳил рӯзи ваъдау интизор , ба тавр омаду сухани худованд таъолӣ бишунид то мунбасит шуду савол руят кард ва аз муроди бозмонд ва аз ҳуш бишуд . Чун ба ҳуш боз омад , гуфт : « таббати алик ( ۱۴۳/олأъроФ ) . » то фарқ зоҳир шуд миёни он ки оварда бошанд ; қавла , таъолӣ : « субҳони алзии أсрии бъбдаҳи Лайло ( ۱/олإсроء ) » . Ва миёни он ки омада бошад ; қавлаи таъолӣ : « влмои ҷоءи Мӯсои лмиқотно ( ۱۴۳/олأъроФ ) . »

و تعلق محادثه به حال موسی علیه السّلام است که چون خواست که وی را با حق تعالی وقتی باشد،از پس چهل روز وعده و انتظار، به طور آمد و سخن خداوند تعالی بشنید تا منبسط شد و سؤالِ رؤیت کرد و از مراد بازماند و از هوش بشد. چون به هوش باز آمد، گفت: «تُبْتُ اِلَیْک (۱۴۳/الأعراف).» تا فرق ظاهر شد میان آن که آورده باشند؛ قوله، تعالی: «سبحان الّذی أسری بعبدِه لیلاً (۱/الإسراء)». و میان آن که آمده باشد؛ قوله تعالی: «وَلَمّا جاءَ موسی لِمیقاتِنا (۱۴۳/الأعراف).»

Пас шаби вақти хилвати дӯстон буду рӯзи гоҳи хизмати бандагону ломҳолаҳ чун банда аз ҳади маҳдӯди худ андар гузарад варо заҷр кунанд ; бози дӯстро ҳад набошад то ба аз ҳади дргзштни мустуҷиб маломат шавад ; ки ҳарчӣ дӯст кунад ҷузи писандида дӯст набошад . Валлоҳи аълами болсўоб .

پس شب وقت خلوت دوستان بود و روز گاه خدمت بندگان و لامحاله چون بنده از حد محدود خود اندر گذرد ورا زجر کنند؛ باز دوست را حد نباشد تا به از حد درگذشتن مستوجب ملامت شود؛ که هرچه دوست کند جز پسندیدهٔ دوست نباشد. واللّه اعلم بالصّواب.

Ва ман злк : илми алиқину айни алиқин ,у алФрқи бинҳмо

و من ذلک: علم الیقین و عین الیقین، و الفرق بینهما

Бидон ки ба ҳукми усӯли ин ҷумлаи иборат буд аз илму илм беяқин бар сиҳҳати он маълум , худ илм набошад ва чун илм ба ҳосил омад ғайби андари он чун айн бошад ; аз он чаҳ муъминони фардои мари ҳақи таъолиро бибинанди ҳам бад-ӣни сифати бенанд ки имрӯз медонанд агар бар хилофи ин бенанд ё руят мусаҳҳеҳ набошад фардо ва ё илм дуруст наёяд имрӯз ва ин ҳардуи тарафи хилоф тавҳид бошад ; аз он чаҳ имрӯзи илми халқи бадв дуруст бошаду фардои руяташони дуруст . Пас илми яқин чун айни яқин буду ҳақи яқин чун илми яқину онон ки ба астғроқ илм гуфтаанд андари руят , он маҳоласт ; ки руяти мари ҳусӯли илмро олатӣаст чун самоъ ва монанди ин . Чун астғроқи илми андари самоъи маҳол буд , андари руят низ маҳол буд . Пас муроди ин тайифаи бад-ӣни илми алиқини илми муомилоти дунёст ба аҳкоми овомир ва аз айни алиқини илм ба ҳоли назъу вақти берун рафтан аз дунё ва аз ҳақи алиқини илм ба кашфи руяти андари биҳишту кайфияти аҳли он ба муъоина . Пас илми алиқин дараҷа уламост ба ҳукми истиқоматашон бар аҳкоми умӯр ,у айни алиқини мақоми орифон ба ҳукми истеъдодашони мари маргроу ҳақи алиқини фаногоҳи дӯстон ба ҳукми эърозашон аз кули мавҷӯдот . Пас илми алиқин ба муҷоҳидату айни алиқин ба мؤонсту ҳақи алиқин ба мшоҳдт буд воин яке омасту дигари хосу сдигри хоси алхосу аллоҳи аълами болсўоб .

بدان که به حکم اصول این جمله عبارت بود از علم و علم بی یقین بر صحت آن معلوم، خود علم نباشد و چون علم به حاصل آمد غیب اندر آن چون عین باشد؛ از آن‌چه مؤمنان فردا مر حق تعالی را ببینند هم بدین صفت بینند که امروز می‌دانند اگر بر خلاف این بینند یا رؤیت مصحح نباشد فردا و یا علم درست نیاید امروز و این هردو طرف خلاف توحید باشد؛ از آن‌چه امروز علم خلق بدو درست باشد و فردا رؤیتشان درست. پس علم یقین چون عین یقین بود و حق یقین چون علم یقین و آنان که به استغراق علم گفته‌اند اندر رؤیت، آن محال است؛ که رؤیت مر حصول علم را آلتی است چون سماع و مانند این. چون استغراق علم اندر سماع محال بود، اندر رؤیت نیز محال بود. پس مراد این طایفه بدین علم الیقین علم معاملات دنیاست به احکام اوامر و از عین الیقین علم به حال نزع و وقت بیرون رفتن از دنیا و از حق الیقین علم به کشف رؤیت اندر بهشت و کیفیت اهل آن به معاینه. پس علم الیقین درجهٔ علماست به حکم استقامتشان بر احکام امور، و عین الیقین مقام عارفان به حکم استعدادشان مر مرگ را و حق الیقین فناگاه دوستان به حکم اعراضشان از کل موجودات. پس علم الیقین به مجاهدت و عین الیقین به مؤانست و حق الیقین به مشاهدت بود واین یکی عام است و دیگر خاص و سدیگر خاص الخاص و اللّه اعلم بالصواب.

Ва ман злк : алълму алмърФаҳ ,у алФрқи бинҳмо

و من ذلک: العلم و المعرفة، و الفرق بینهما

Уламои усӯл фарқ накардаанд миёни илму маърифату ҳардуро яке гуфтаанд , ба ҷузи он ки гуфтаанд : « шояд ки ҳақи таъолиро олам хонанд ва нишоед ки ориф хонанд мари адами тавқифро . » аммо машойихи ин тариқати разии аллоҳи анҳуам илмиро ки мақруни мъомлт ва ҳол бошаду олами он иборат аз аҳвол худ кунад онро маърифат хонанду мари олами онро орифу илмиро ки аз маънии муҷаррад буд ва аз мъомлти холӣ , онро илм хонанду мари олами онро олам . Пас он ки ба иборати муҷарраду ҳифзи он бе ҳифзи маънии олам буд варо олам хонанд ва он ки ба маънӣу ҳақиқати он чизи олам буд варо ориф хонанд ва аз онаст ки чун ин тайифа хоҳанд ки бар ақрони худ истихфоф кунанд вайро донишманд хонанду мари авомро ин мункир ояду муродашон на накӯҳиши вай буд ба ҳусӯли илм ; ки муродашони накӯҳиши вай буд ба тарки мъомлт ; « лأни Алъолами қоими бнФсаҳу алъорФи қоими брбаҳ . »

علمای اصول فرق نکرده‌اند میان علم و معرفت و هردو را یکی گفته‌اند، به‌جز آن که گفته‌اند: «شاید که حق تعالی را عالم خوانند و نشاید که عارف خوانند مر عدم توقیف را.» اما مشایخ این طریقت رضی اللّه عنهم علمی را که مقرون معاملت و حال باشد و عالم آن عبارت از احوال خود کند آن را معرفت خوانند و مر عالم آن را عارف و علمی را که از معنی مجرد بود و از معاملت خالی، آن را علم خوانند و مر عالم آن را عالم. پس آن که به عبارت مجرد و حفظ آن بی حفظ معنی عالم بود ورا عالم خوانند و آن که به معنی و حقیقت آن چیز عالم بود ورا عارف خوانند و از آن است که چون این طایفه خواهند که بر اقران خود استخفاف کنند وی را دانشمند خوانند و مر عوام را این منکر آید و مرادشان نه نکوهش وی بود به حصول علم؛ که مرادشان نکوهش وی بود به ترک معاملت؛ «لأنَّ العالِمَ قائمٌ بِنَفْسِه و العارِفَ قائمٌ بِرَبِّه.»

Ва андари ин маънии сухан рафтааст андари кашфи ҳиҷоби алмърФаҳ , ва ин ҷои ин миқдор кифоят бошад . Валлоҳи аълам .

و اندر این معنی سخن رفته است اندر کشف حجاب المعرفة، و این‌جا این مقدار کفایت باشد. واللّه اعلم.

Ва ман злк : алшриъаҳу алҳқиқаҳ ,у алФрқи бинҳмо

و من ذلک: الشّریعةُ و الحقیقةُ، و الفرقُ بینهما

Ин ду иборатаст мари ин қавмро ки яке аз сиҳҳати ҳол зоҳир кунанд ва яке аз иқомати ҳоли ботин ва ду гуруҳи андари ин ба ғалатанд : яке уламои зоҳир ки гӯйанд : « фарқ накунем ; ки худ шариъат ҳақиқатасту ҳақиқати шариъат » ва яке гуруҳеи азмлоҳдаҳ ки қиём ҳар як аз ин бо дигар раво надоранд ва гӯйанд ки : « чун ҳоли ҳақиқати кашфи гашт шариъат бархезад . » ва ин сухан қромтаҳасту мшиъаҳу мўсўсони эшон .

این دو عبارت است مر این قوم را که یکی از صحت حال ظاهر کنند و یکی از اقامت حال باطن و دو گروه اندر این به غلط‌اند: یکی علمای ظاهر که گویند: «فرق نکنیم؛ که خود شریعت حقیقت است و حقیقت شریعت» و یکی گروهی ازملاحده که قیام هر یک از این با دیگر روا ندارند و گویند که: «چون حال حقیقت کشف گشت شریعت برخیزد.» و این سخن قرامطه است و مشیعه و موسوسان ایشان.

Ва далел бар он ки шариъати андари ҳукм аз ҳақиқат ҷудост онаст ки тасдиқ аз қавл ҷудост андари имон ;у далел бар он ки андари асли ҷдонисти он ки тасдиқ беқавл имон набошаду қавл бетасдиқ гиравидани не ,у фарқ зоҳираст миёни қавлу тасдиқ .

و دلیل بر آن که شریعت اندر حکم از حقیقت جداست آن است که تصدیق از قول جداست اندر ایمان؛ و دلیل بر آن که اندر اصل جدانیست آن که تصدیق بی قول ایمان نباشد و قول بی تصدیق گرویدن نی، و فرق ظاهر است میان قول و تصدیق.

Пас ҳақиқат иборатӣаст аз маънӣӣ ки насх бар он раво набошад ва аз аҳди одам то фанои олами ҳукми он мутасовӣаст , чун маърифати ҳақу сиҳҳати мъомлти худ ба хулӯси нияту шариъат иборатӣаст аз маънӣӣ ки насху табдил бар он раво буд чун аҳкоми овомир . Пас шариъати феъли банда буд ва ҳақиқат дошт худованду ҳифзу исмати вай , ҷли ҷалола . Пас иқомати шариъат бе вуҷӯди ҳақиқати маҳол буду иқомати ҳақиқат бе ҳифзи шариъати маҳолу мисоли ин чун шахсе бошад зинда ба ҷон чун ҷон аз вай ҷудо шавад , шахс мурдорӣ шаваду ҷони бодӣ . Пас қиматашон ба муқоринаи як дигараст , ҳамчунон шариъат бе ҳақиқати риёе буду ҳақиқат бе шариъати нифоқӣ ; қавлаи таъолӣ : « волзини ҷоҳдўои Финои лнҳдинҳми сблно ( ۶۹/олънкбўт ) . » муҷоҳидати шариъату ҳидояти ҳақиқати он яке ҳифзи бандаи мари аҳкоми зоҳирро бар худ ,у дигари ҳифзи ҳақи мари аҳволи ботинро бар банда . Пас шариъат аз макосиб буду ҳақиқати азмўоҳб ва чун чунин мусаллам буд фарқ бисёр ки миён ҳар ду бошаду аллоҳи аълам .

پس حقیقت عبارتی است از معنیی که نسخ بر آن روا نباشد و از عهد آدم تا فنای عالم حکم آن متساوی است، چون معرفت حق و صحت معاملت خود به خلوص نیت و شریعت عبارتی است از معنیی که نسخ و تبدیل بر آن روا بود چون احکام اوامر. پس شریعت فعل بنده بود و حقیقت داشتِ خداوند و حفظ و عصمت وی، جلّ جلالُه. پس اقامت شریعت بی وجود حقیقت محال بود و اقامت حقیقت بی حفظ شریعت محال و مثال این چون شخصی باشد زنده به جان چون جان از وی جدا شود، شخص مرداری شود و جان بادی. پس قیمتشان به مقارنهٔ یک‌دیگر است، همچنان شریعت بی حقیقت ریایی بود و حقیقت بی شریعت نفاقی؛ قوله تعالی: «والّذینَ جاهَدُوا فینا لَنَهْدِیَنَّهُم سُبُلَنا (۶۹/العنکبوت).» مجاهدت شریعت و هدایت حقیقت آن یکی حفظ بنده مر احکام ظاهر را بر خود، و دیگر حفظ حق مر احوال باطن را بر بنده. پس شریعت از مکاسب بود و حقیقت ازمواهب و چون چنین مسلم بود فرق بسیار که میان هر دو باشد و اللّه اعلم.

Навъи охири ин ҳудӯд иборатӣаст ки истиорати пазиради андари каломи эшон ва ба тафсилу шарҳи мушкил тар шавад ҳукми он ва ман бар сиблати ихтисори баёни ин навъи бикунам , ани шоءи аллоҳи таъолӣ .

نوع آخر این حدود عبارتی است که استعارت پذیرد اندر کلام ایشان و به تفصیل و شرح مشکل‌تر شود حکم آن و من بر سبیل اختصار بیان این نوع بکنم، ان شاء اللّه تعالی.

Алҳақ : муродашон аз ҳақ худованд бошад ; аз он чаҳ ин номӣаст аз асмоءи аллоҳ ; лқўлаҳ , таъолӣ : « злки бأни аллоҳи ҳў алҳақ улмубин ( ۶/олҳҷ ) . »

الحق: مرادشان از حق خداوند باشد؛ از آن‌چه این نامی است از اسماء اللّه؛ لقوله، تعالی: «ذلک بأنّ اللّه هو الحقّ المبین(۶/الحجّ).»

Алҳқиқаҳ : муродашон бидон иқомат банда бошад андари маҳали васли худованду вуқуфи сари вай бар маҳали тнзиаҳ .

الحقیقه: مرادشان بدان اقامت بنده باشد اندر محل وصل خداوند و وقوف سر وی بر محل تنزیه.

Алхтрот : он чаҳ бар дил гузарад аз аҳкоми тариқат .

الخطرات: آن‌چه بر دل گذرد از احکام طریقت.

Алўтнот : он чаҳ андари сари мтўтн буд аз маъонии илоҳӣ .

الوطنات: آن‌چه اندر سرّ متوطن بود از معانی الهی.

Алтмс : нафй Айнӣ бошад ки асар он бимонад .

الطّمس: نفی عینی باشد که اثر آن بماند.

Алрмс : нафй Айнӣ бошад бо асари он аз дил .

الرّمس: نفی عینی باشد با اثر آن از دل.

Алълоиқ : асбобӣ ки толибон , таъаллуқ бидон кунанд ва аз муроди бозмоннд .

العلایق: اسبابی که طالبان، تعلق بدان کنند و از مراد بازمانند.

Алўсоӣт : асбобӣ ки ба таъаллуқ кардан он ба мурод расанд .

الوسائط: اسبابی که به تعلق کردن آن به مراد رسند.

Алзўоӣд : зиёдат анвор бошад ба дил .

الزّوائد: زیادت انوار باشد به دل.

АлФўоӣд : идроки сари мари лобуди худро .

الفوائد: ادراک سرّ مر لابدّ خود را.

Алмлҷأ : эътимоди дил ба ҳусӯли мродотў

الملجأ: اعتماد دل به حصول مراداتو

Алмнҷأ : халос ёфтан дил аз маҳали офат .

المنجأ: خلاص یافتن دل از محل آفت.

Алкулӣа : астғроқи авсофи одамияти бакулят .

الکلّیّه: استغراق اوصاف آدمیّت بکلیت.

Аллўоиҳ : исботи мурод бо зӯдии нафии он .

اللّوایح: اثبات مراد با زودی نفی آن.

Аллўомъ : изҳори нур бар дил бо бақои фавойиди он .

اللوامع: اظهار نور بر دل با بقای فواید آن.

Алтўолъ : тулӯъи анвори маориф бар дил .

الطوالع: طلوع انوار معارف بر دل.

Алтўорқ : воридӣ ба дил ба бишорат ё ба заҷри андари муноҷоти шаб .

الطّوارق: واردی به دل به بشارت یا به زجر اندر مناجات شب.

АллтиФаҳ : ишоратӣ ба дил аз дақоиқи ҳол .

اللطیفه: اشارتی به دل از دقایق حال.

Алср : нуҳуфтани ҳоли дӯстӣ .

السّرّ: نهفتن حال دوستی.

Алнҷўӣ : нуҳуфтани аҳвол аз итилоъи ғайр .

النّجوی: نهفتن احوال از اطلاع غیر.

Алошораҳ : ахбори ғайр аз мурод бе иборати лисон .

الاشاره: اخبار غیر از مراد بی عبارت لسان.

Алоимоء : таъризи хитоб беишорату иборат .

الایماء: تعریض خطاب بی اشارت و عبارت.

Алворад : ҳулӯли маъонӣ ба дил .

الوارد: حلول معانی به دل.

Алонтбоаҳ : заволи ғифлат аз дил .

الانتباه: زوال غفلت از دل.

Алоштбоаҳ : ашколи ҳоли андари ду тарафи ҳукми ҳақу ботил .

الاشتباه: اشکال حال اندر دو طرف حکم حق و باطل.

Алқрор : заволи тараддуд аз ҳақиқати ҳол .

القرار: زوال تردد از حقیقت حال.

Алإнзҷоҷ : таҳарруки дил буд андари ҳоли ваҷд .

الإنزجاج: تحرک دل بود اندر حال وجد.

Инаст маънии баъзе аз алфози эшон бар сиблати ихтисору биллоҳи алъўну алъсмаҳ .

این است معنی بعضی از الفاظ ایشان بر سبیل اختصار و باللّه العون و العصمة.

Навъи охири ин ҳудӯд алфозӣаст ки андари тавҳиди худованди таъолӣ истеъмол кунанду андари баёни эътиқоди эшон андари ҳақоиқ беистиорат мустаъмал доранд ва аз он ҷумлаи яке инаст :

نوع آخر این حدود الفاظی است که اندر توحید خداوند تعالی استعمال کنند و اندر بیان اعتقاد ایشان اندر حقایق بی استعارت مستعمل دارند و از آن جمله یکی این است:

Алъолам : олам иборатӣаст аз махлуқоти худованд . Ва гӯйанд : « ҳаждаҳи ҳазор олам ва панҷоҳ ҳазор олам . » ва фалосифа гӯйанд : « ду олами алавӣу суфло . »у уламоӣ усӯл гӯйанд : « аз арш то срӣ ҳарчӣ ҳаст оламаст . » ва дар ҷумлаи олами иҷтимои мухталифот буду аҳли ин тариқат низ « олами арвоҳу нуфус » гӯйанд . Ва муродашон на он буд ки фалосифаро буд , ки муродашони иҷтимои арвоҳ ва нуфус бошад .

العالَم: عالم عبارتی است از مخلوقات خداوند. و گویند: «هژده هزار عالم و پنجاه هزار عالم.» و فلاسفه گویند: «دو عالم علوی و سفلی.» و علمای اصول گویند: «از عرش تا ثری هرچه هست عالم است.» و در جمله عالم اجتماع مختلفات بود و اهل این طریقت نیز «عالم ارواح و نفوس» گویند. و مرادشان نه آن بود که فلاسفه را بود، که مرادشان اجتماع ارواح و نفوس باشد.

Алмҳдс : мтأхри андари вуҷӯд , яъне набӯда ва пас ббўдаҳ .

المحدَث: متأخّر اندر وجود، یعنی نبوده و پس ببوده.

Алқдим : собиқи андари вуҷӯд ва ҳамеша буд он ки ҳастӣ ваии собиқ буд мар ҳама ҳастиҳоро ва ин ба ҷузи худованд таъолӣ нест .

القدیم: سابق اندر وجود و همیشه بود آن که هستی وی سابق بود مر همه هستی‌ها را و این به‌جز خداوند تعالی نیست.

Алأзл : он чаҳ мари онро аввал нест .

الأزل: آن‌چه مر آن را اول نیست.

Алأбд : он чаҳ мари онро охир нест .

الأبد: آن‌چه مر آن را آخر نیست.

Алзот : ҳастӣ чизу ҳақиқати он .

الذّات: هستی چیز و حقیقت آن.

АлсФаҳ : он чаҳ наът напазирад ; аз он чаҳ ба худ қоим нест .

الصّفة: آن‌چه نعت نپذیرد؛ از آن‌چه به خود قایم نیست.

Алосм : ғайри мсмо .

الاسم: غیر مسما.

Алтсмиаҳ : хабар аз мсмо .

التّسمیة: خبر از مسما.

АлнФӣ : он ки адами манфӣ иқтизо кунад .

النّفی: آن که عدم منفی اقتضا کند.

Алосбот : он ки вуҷӯди мусбат иқтизо кунад .

الاثبات: آن که وجود مثبت اقتضا کند.

Алшиӣон : он ки вуҷӯди яке ба дайгарии раво буд .

الشّیئان: آن که وجود یکی به دیگری روا بود.

Алздон : он ки раво набӯд вуҷӯди якеро бо бақои вуҷӯди дигари андари як ҳол .

الضّدّان: آن که روا نبود وجود یکی را با بقای وجود دیگر اندر یک حال.

Алғирон : он ки вуҷӯд ҳар як бе дайгарии раво буд .

الغیران: آن که وجود هر یک بی دیگری روا بود.

Алҷўҳр : асли чиз , он ки ба худ қоим буд .

الجوهر: اصل چیز، آن که به خود قایم بود.

Алърз : он ки ба ҷавҳари қоим буд .

العرض: آن که به جوهر قایم بود.

Алҷсм : он ки муаллиф буд аз аҷзои пароканда .

الجسم: آن که مؤلَّف بود از اجزای پراکنده.

Алсؤол : талаб кардани ҳақиқатӣ буд .

السّؤال: طلب کردن حقیقتی بود.

Алҷўоб : хабар додан аз мазмуни савол .

الجواب: خبر دادن از مضمون سؤال.

Алҳсн : он ки мувофиқи амр буд .

الحَسَن: آن که موافق امر بود.

Алқбиҳ : он ки мухолифи амр буд .

القبیح: آن که مخالف امر بود.

АлсФ : тарки амр буд .

السَّفَ: ترک امر بود.

Алзлм : ниҳодани чизе ба ҷое ки на ҷои он буду дархури он .

الظّلم: نهادن چیزی به جایی که نه جای آن بود و درخور آن.

Алъдл : ниҳодан ҳар чизе ба ҷои худ .

العدل: نهادن هر چیزی به جای خود.

Алмалик : он ки бар он эътироз натавон кард ки ӯ кунад .

المَلِک: آن که بر آن اعتراض نتوان کرد که او کند.

Инаст ҳудӯди алфоз ки толибонро аз ин чора набошад ; бар сиблати ихтисору биллоҳи алъўну алтўФиқу ҳсбнои аллоҳу нъми алрФиқ .

این است حدود الفاظ که طالبان را از این چاره نباشد؛ بر سبیل اختصار و باللّه العون و التّوفیق و حسبنا اللّه و نعم الرفیق.

* * *

* * *

Навъи охири ин иборотӣаст ки ба шарҳ ҳоҷатманд бошаду андари миёни мутасаввифа мутадовиласту мақсӯдашони бад-ӣни иборот на он бошад ки аҳли лисонро маълум гардад аз зоҳири лафз :

نوع آخر این عباراتی است که به شرح حاجتمند باشد و اندر میان متصوّفه متداول است و مقصودشان بدین عبارات نه آن باشد که اهل لسان را معلوم گردد از ظاهر لفظ:

Алхотр : ба хотири ҳусӯл маънӣӣ хоҳанд андари дил бо суръати заволи он ба хотирии дигару қудрати соҳиби хотир бар дафъ кардан он аз дил . Ва аҳли хотири мтобъи хотир аввал бошанд андари умӯр ; ки он аз ҳақ бошад таъолии втқдс ба банда беиллат .

الخاطر: به خاطر حصول معنیی خواهند اندر دل با سرعت زوال آن به خاطری دیگر و قدرت صاحب خاطر بر دفع کردن آن از دل. و اهل خاطر متابع خاطر اول باشند اندر امور؛ که آن از حق باشد تعالی وتقدس به بنده بی علت.

Ва гӯйанд : хайри алнсоҷро хотирӣ падедор омад ки ҷунайд бар дар вайаст , он хотир аз худ дафъ кард . Хотирии дигар ба мадад он омад ҳам ба дафъи он машғӯл шуд сдигри хотири ббўд . Берун омад , ҷунайдро дид разии аллоҳи ънҳмо бар дар устода . Гуфт : « ё хайр , агар хотири аввалро мтобъ буде вогари суннати машойихро ба ҷой овараде марои чандин бар дар набоистӣ устод . » то машойих гуфтаанд ки : « агар он хотир буд ки хайрро ашроф афтод аз он ҷунайд чаҳ буд ? » гуфтаанд ки : « ҷунайди пери хайр буд , вломҳолаҳи пер бар кули аҳволи мурӣд мушарраф бошад . »

و گویند: خیر النّسّاج را خاطری پدیدار آمد که جنید بر در وی است، آن خاطر از خود دفع کرد. خاطری دیگر به مدد آن آمد هم به دفع آن مشغول شد سدیگر خاطر ببود. بیرون آمد، جنید را دید رضی اللّه عنهما بر در استاده. گفت: «یا خیر، اگر خاطر اول را متابع بودیی واگر سنت مشایخ را به جای آوردیی مرا چندین بر در نبایستی استاد.» تا مشایخ گفته‌اند که: «اگر آن خاطر بود که خیر را اشراف افتاد از آنِ جنید چه بود؟» گفته‌اند که: «جنید پیر خیر بود، ولامحاله پیر بر کل احوال مرید مشرف باشد.»

Алўоқъ : ба воқеъ маънӣӣ хоҳанд ки андари дил падедор ояд ва бақо ёбад ба хилофи хотир ва ба ҳеҷ ҳоли мари толибро олати дафъ кардан он набошад ; чунон ки гӯйанд : « хатари алии қалбӣу вақъи фии қалбӣ . » пас дилҳо ҷумла маҳал хавотиранд , аммо воқеъи ҷуз бар дилӣ сӯрат нагирад ки ҳшўи он ҷумлаи ҳадис ҳақ бошад ва аз онаст ки чун мурӣдро дар роҳи ҳақи бандӣ пайдо ояд онро қайд гӯйанд ва гӯйанд : « варои воқеа Эй афтод . »у аҳли лисон аз воқеа ашкол хоҳанд андари масоил ва чун касе онро ҷавоб гуяд ва ашкол бардорад , гӯйанд : « воқеа ҳал шуд . » аммо аҳл таҳқиқ гӯйанд ки : « воқеаи он буд ки ҳал бар он раво набошад ва он чаҳ ҳал шавад хотирӣ буд на воқеӣ ; ки банди аҳли таҳқиқи андари чизе ҳақир набошад ки ҳар замони ҳукми он бадал шавад ва аз ҳоли бигардад . »

الواقع: به واقع معنیی خواهند که اندر دل پدیدار آید و بقا یابد به خلاف خاطر و به هیچ حال مر طالب را آلت دفع کردن آن نباشد؛ چنان‌که گویند: «خَطَرَ عَلی قَلْبی وَ وَقَعَ فی قَلْبی.» پس دل‌ها جمله محل خواطرند، اما واقع جز بر دلی صورت نگیرد که حشو آن جمله حدیث حق باشد و از آن است که چون مرید را در راه حق بندی پیدا آید آن را قید گویند و گویند: «ورا واقعه‌ای افتاد.» و اهل لسان از واقعه اشکال خواهند اندر مسائل و چون کسی آن را جواب گوید و اشکال بردارد، گویند: «واقعه حل شد.» اما اهل تحقیق گویند که: «واقعه آن بود که حل بر آن روا نباشد و آن‌چه حل شود خاطری بود نه واقعی؛ که بند اهل تحقیق اندر چیزی حقیر نباشد که هر زمان حکم آن بدل شود و از حال بگردد.»

Алохтёр : ба ихтиёр он хоҳанд ки ихтиёр кунад мари ихтиёри ҳақро бар ихтиёри худ ; яъне бидонча ҳақи таъолии мари эшонро ихтиёр кардааст аз хайру шар , басанд кор бошанду ихтиёр кардани бандаи мари ихтиёри ҳақро таъолии ҳам ба ихтиёри ҳақ буд ; ки агар на он бўдкаҳи ҳақи таъолии варо беихтиёр кардӣ ваии ихтиёри худ фурӯ нагузоштӣ .

الاختیار: به اختیار آن خواهند که اختیار کند مر اختیار حق را بر اختیار خود؛ یعنی بدانچه حق تعالی مر ایشان را اختیار کرده است از خیر و شر، بسند کار باشند و اختیار کردن بنده مر اختیار حق را تعالی هم به اختیار حق بود؛ که اگر نه آن بودکه حق تعالی ورا بی اختیار کردی وی اختیار خود فرو نگذاشتی.

Ва аз Абуязиди разӣ анҳу пурседанд ки : « амир ки бошад ? » гуфт : « он ки варо ихтиёр намонда бошаду ихтиёри ҳақи вайро ихтиёр гашта бошад . »

و از ابویزید رُضِیَ عنه پرسیدند که: «امیر که باشد؟» گفت: «آن که ورا اختیار نمانده باشد و اختیار حق وی را اختیار گشته باشد.»

Ва аз ҷунайди разии аллоҳ анҳу меояд ки вақте вай ротб омад гуфт : « бори худоё , марои офияти даҳ . » ба сараш Нидо омад ки : « ту кистӣ ки дар малики ман сухани гӯйӣ ва ихтиёр кунӣ ? ман тадбири малики худ беҳтар азтў донам . Ту ихтиёри ман ихтиёр кун на худро ба ихтиёри худ падедор кун . »

و از جنید رضی اللّه عنه می‌آید که وقتی وی راتب آمد گفت: «بار خدایا، مرا عافیت ده.» به سرش ندا آمد که: «تو کیستی که در ملک من سخن گویی و اختیار کنی؟ من تدبیر ملک خود بهتر ازتو دانم. تو اختیار من اختیار کن نه خود را به اختیار خود پدیدار کن.»

Алохтбор : ба ахтбори имтиҳони дил авлиё хоҳанд ба гӯнаи гӯнаи балоҳо аз ҳақ таъолӣ бидон оидози хавфу ҳузну қабзу ҳайбати вмоннди он ; лқўлаҳи таъолӣ : « аўлӣки аллазӣнаи амтҳни аллоҳи қлўбҳми ллтқўии ?лаами мғФраҳу أҷри азим ( ۳/олҳҷрот ) . »у андари ин дрҷтӣ азим бошад .

الاختبار: به اختبار امتحان دل اولیا خواهند به گونه گونه بلاها از حق تعالی بدان آیداز خوف و حزن و قبض و هیبت ومانند آن؛ لقوله تعالی: «اولئکَ الّذینَ امتَحَنَ اللّهُ قلوبَهم لِلتّقوی لهم مَغْفِرةٌ و أجرٌ عَظیمٌ (۳/الحُجُرات).» و اندر این درجتی عظیم باشد.

Алблоء : ба балои имтиҳони тан дӯстон хоҳанд ба гӯнаи гӯнаи машаққатҳоу бимориҳоўи ранҷҳо ; ки ҳарчанд бало бар бандаи қӯти бештар пайдо мекунад қурбат зиёдат мешавад варо бо ҳқтъолӣ ки бало либос авлиёсту кдўодаҳи асФёу ғизои анбиё , салавоти аллоҳи алайҳим . Надидӣ ки пайғамбари слии аллоҳи алайҳ ва силам гуфт : « أшди алблоءи болأнбёءи сами алأўлёء , сами алأмсли Фолأмсл . Нҳни муошири алأнбёءи أшди анноси блоء . »у фии алҷмлаҳи балои ном ранҷӣ бошад ки бар дилу тани муъмин пайдо шавад ки ҳақиқати он неъмат буд ва ба ҳукми он ки сари он бар банда пӯшида бошад бо эҳтимол кардани оломи он вайро аз он савоб бошад ;у бози он чаҳ бар кофарон бошад он на бало буд ки он шқо буд ,у ҳаргизи мари кофарро аз шқо шифо набӯд пас мартабати балои бузургтар аз имтиҳон буд ; ки таъсири он бар дил буд ва аз он ин бар дилу тани валлоҳи аълам .

البلاء: به بلا امتحان تن دوستان خواهند به گونه گونه مشقت‌ها و بیماریهاو رنجها؛ که هرچند بلا بر بنده قوت بیشتر پیدا می‌کند قربت زیادت می‌شود ورا با حقتعالی که بلا لباس اولیاست و کدوادهٔ اصفیا و غذای انبیا، صلوات اللّه علیهم. ندیدی که پیغمبر صلّی اللّه علیه و سلم گفت: «أشدُّ البَلاءِ بالأَنبیاءِ ثُمَّ الأولیاءِ، ثمّ الأمثلِ فالأمثلِ. نحنُ مَعاشِرَ الأنبیاءِ أشدُّ النّاسِ بلاءَ.» و فی الجمله بلا نام رنجی باشد که بر دل و تن مؤمن پیدا شود که حقیقت آن نعمت بود و به حکم آن که سر آن بر بنده پوشیده باشد با احتمال کردن آلام آن وی را از آن ثواب باشد؛ و باز آن‌چه بر کافران باشد آن نه بلا بود که آن شقا بود، و هرگز مر کافر را از شقا شفا نبود پس مرتبت بلا بزرگتر از امتحان بود؛ که تأثیر آن بر دل بود و از آن این بر دل و تن واللّه اعلم.

Алтҳлӣ : тҳлӣ ташаббуҳ бошад ба қавми сутӯда ба қавлу амал ; қавла , алайҳи ассалом : « лӣси ?илямони болтҳлӣу алтмнӣ , влкни моўқри болқлўбу садақаи алъамал . »

التحلّی: تحلی تشبه باشد به قوم ستوده به قول و عمل؛ قوله، علیه السّلام: «لَیْسَ الیمانُ بالتحلّی و التّمنّی، ولکن ماوُقّرَ بالقلوب و صدّقه العملُ.»

Пас монандаи кардан худро ба гуруҳе бе ҳақиқати мъомлти эшон , тҳлӣ буду онон ки намоянд ва набошанд зуд Фзиҳт шаванду розашон ошкоро гардад ҳар чанд ки ба наздики аҳли таҳқиқи худ эшон Фзиҳт бошанд врозшони ошкоро .

پس ماننده کردن خود را به گروهی بی حقیقت معاملت ایشان، تحلی بود و آنان که نمایند و نباشند زود فضیحت شوند و رازشان آشکارا گردد هر چند که به نزدیک اهل تحقیق خود ایشان فضیحت باشند ورازشان آشکارا.

Алтҷлӣ : таъсири анвор ҳақ бошад ба ҳукми иқбол бар дили мқблон ки бидон шоиста он шаванд ки ба дили мари ҳақро бибинанду фарқи миёни ин руяту руяти аёни он буд ки мутаҷаллӣ агар хоҳад бибинад ва агар хоҳад набинад , ё вақте бинад ва вақте набинад ; бози аҳли аёни андари биҳишт агар хоҳанд ки набенанд натавонанд ; ки бар таҷаллии стар ҷоиз буд ва бар руяти ҳиҷоб раво набошад .

التّجلّی: تأثیر انوار حق باشد به حکم اقبال بر دل مقبلان که بدان شایستهٔ آن شوند که به دل مر حق را ببینند و فرق میان این رؤیت و رؤیت عیان آن بود که متجلی اگر خواهد ببیند و اگر خواهد نبیند، یا وقتی بیند و وقتی نبیند؛ باز اهل عیان اندر بهشت اگر خواهند که نبینند نتوانند؛ که بر تجلی ستر جایز بود و بر رؤیت حجاب روا نباشد.

Алтхлӣ : эъроз бошад аз ишғоли монеъаи мари бандаро аз худованд , ба ҳукми ташрифи аноят ; чунон ки даст аз дунё холӣ кунаду иродати уқбо аз дил қатъ кунаду мтобъти ҳўӣ аз сар холӣ кунад ва аз суҳбати халқ эъроз кунаду дил аз андеша эшон бипардозад .

التّخلّی: اعراض باشد از اشغال مانعه مر بنده را از خداوند، به حکم تشریف عنایت؛ چنان‌که دست از دنیا خالی کند و ارادت عقبی از دل قطع کند و متابعت هوی از سرّ خالی کند و از صحبت خلق اعراض کند و دل از اندیشهٔ ایشان بپردازد.

Алшрўд : маънии шрўди талаб ҳақ бошад ба халос аз офоту ҳуб ва бе қарории андари он ; ки ҳамаи балои толиб аз ҳиҷоб уфтад . Пас ҳияли толибро андари кашфи ҳиҷобу асфори эшонроу таъаллуқи эшонро ба ҳар чизе шрўд хонанду ҳаркии андари ибтидои талаб бе қарортар буд андари интиҳоу аслтару мумкинтар .

الشُّرود: معنی شُرود طلب حق باشد به خلاص از آفات و حب و بی قراری اندر آن؛ که همه بلای طالب از حجاب افتد. پس حیل طالب را اندر کشف حجاب و اسفار ایشان را و تعلق ایشان را به هر چیزی شرود خوانند و هرکه اندر ابتدای طلب بی قرارتر بود اندر انتها و اصل‌تر و ممکن‌تر.

Алқсўд : муродашон аз қсўди сиҳҳат азимат бошад бар талаби ҳақиқати мақсӯду қасди ин тайифаи андари ҳаракату сукӯн баста нест ; аз он чаҳ дӯсти андари дӯстӣ , агарчӣ сокин буд қосид буд ва ин хилоф одатаст ; аз он чаҳ қасди қосидон ё бар зоҳирашон аз қасди таъсирӣ буд ё дар ботинашони нишоне аз он ки дӯстон бе иллати талабу ҳаракоти худ қосид бошанду ҳамаи сифоти эшон қасди дӯст буд .

القُصود: مرادشان از قصود صحت عزیمت باشد بر طلب حقیقت مقصود و قصد این طایفه اندر حرکت و سکون بسته نیست؛ از آن‌چه دوست اندر دوستی، اگرچه ساکن بود قاصد بود و این خلاف عادت است؛ از آن‌چه قصد قاصدان یا بر ظاهرشان از قصد تأثیری بود یا در باطنشان نشانی از آن که دوستان بی علت طلب و حرکات خود قاصد باشند و همه صفات ایشان قصد دوست بود.

Алостноъ : бад-ӣн он хоҳанд ки худованди таъолии бандаро муҳаззаб гирданд ба фанои ҷумлаи насибҳо азуӣу заволи ҷумлаи ҳаззҳо ,у авсофи нафсонии вайро андари вай мубаддил гирданд то ба заволи нъўту табдили авсоф аз худ бе худ шавад , ва махсӯсанд бад-ӣни дарҷати пайғамбарони алайҳими ассалом бидӯни авлиёу гуруҳе аз машойих бар авлиёи ҳам раво доранд ин сифат .

الاصطناع: بدین آن خواهند که خداوند تعالی بنده را مهذب گرداند به فنای جملهٔ نصیب‌ها ازوی و زوال جملهٔ حظّها، و اوصاف نفسانی وی را اندر وی مبدّل گرداند تا به زوال نعوت و تبدیل اوصاف از خود بی خود شود، و مخصوص‌اند بدین درجت پیغمبران علیهم السّلام بدون اولیا و گروهی از مشایخ بر اولیا هم روا دارند این صفت.

АлостФоء : астФои он буд ки ҳақи таъолии дили бандаро мари маърифати худро фориғ гирданд то маърифати ваии сафои худ андари он бгстронду андари ин дарҷати хосу оми муъминони ҳама якеанд аз осӣу мутӣъ ва валеу набӣ ; лқўлаҳ , таъолӣ : « сами аўрснои алкитоби аллазӣнаи астФинои ман ъбоднои Фмнҳми золими лнФсаҳ ва манеҳам муқтасид ва манеҳам собиқи болхирот ( ۳۲/и фотир ) . »

الاصطفاء: اصطفا آن بود که حق تعالی دل بنده را مر معرفت خود را فارغ گرداند تا معرفت وی صفای خود اندر آن بگستراند و اندر این درجت خاص و عام مؤمنان همه یکی‌اند از عاصی و مطیع و ولی و نبی؛ لقوله، تعالی: «ثمّ اوْرَثْنا الکتابَ الّذینَ اصْطَفَیْنا مِنْ عبادِنا فمنهم ظالمٌ لِنفسِهِ و مِنهم مُقتصِدٌ و منهم سابقٌ بالخَیْراتِ (۳۲/ فاطر).»

Алстлом : астломи ғлботи ҳақ буд ки куллияти бандаро мақҳур худ гирданд ба имтиҳони лутфи андари нафии иродаташу қалби мумтаҳану қалби мстлм ҳар ду ба як маънӣ бошад ; чаҳ онаст ки астломи ахасу арқ имтиҳонаст андари ҷараёни ибороти аҳли ин қисса .

الصطلام: اصطلام غلبات حق بود که کلیت بنده را مقهور خود گرداند به امتحان لطف اندر نفی ارادتش و قلب ممتحن و قلب مصطلم هر دو به یک معنی باشد؛ چه آن است که اصطلام اخص و ارق امتحان است اندر جریان عبارات اهل این قصه.

Алрин : рин ҳиҷобӣ буд бар дил ки кашфи он ҷуз ба имон набӯд ва он ҳиҷоби куфр ва залолатаст ; лқўлаҳ , таъолӣ : « куллан бали рони алии қлўбҳми мо конўои иксбўн ( ۱۴/олмтФФин ) . » ва гуруҳе гуфтанд ки : « рин он буд ки заволи он худ мумкин нашавад ба ҳеҷ сифат ; ки дили кофари ислом пазир набошад ва он чаҳ аз эшон исломи оранди андари илми худои ъзу ҷл муъмин бӯда бошанд . »

الرَّیْن: رین حجابی بود بر دل که کشف آن جز به ایمان نبود و آن حجاب کفر و ضلالت است؛ لقوله، تعالی: «کلّا بَلْ رانَ عَلی قلوبِهم ما کانوا یَکْسِبونَ (۱۴/المطفّفین).» و گروهی گفتند که: «رَین آن بود که زوال آن خود ممکن نشود به هیچ صفت؛ که دل کافر اسلام پذیر نباشد و آن‌چه از ایشان اسلام آرند اندر علم خدای عزّ و جلّ مؤمن بوده باشند.»

Улуғин : ғин ҳиҷобӣ бошад бар дил ки ба истиғфор бархезад ва он бар ду гӯна бошад : яке хафиф ва яке ғализ . Ғализи он буд ки мари аҳли ғифлатро бошаду кбоирроу хафифи мари ҳамаи халқро аз набӣ ва вале ; лқўлаҳи алайҳи ассалом : « إнаҳи лиғони алии қалбӣу إнии лأстғФри аллоҳи фии кули явми моӣаҳи мара . » пас ғини ғализро тавбае бшрт бояду мари хафифро руҷӯъии содиқ ба ҳақу тавба бозгаштан буд аз маъсият ба тоъат ,у руҷӯъ бозгаштан аз худ ба ҳақ . Пас тавба аз ҷурм кунанду ҷурми бандагони мухолифати амр буд ва аз он дӯстони мухолифати иродату ҷурми бандагони маъсият буд ва аз он дӯстони руяти вуҷӯди худ яке аз хато ба савоб бозгардад гӯйанд : тоӣбаст ва яке аз савоб ба асўби бози грддгўинд : оибаст ва ин ҷумлаи андари боби тавба ба тамомӣ гуфтаам . Валлоҳи аълам .

الغَین: غین حجابی باشد بر دل که به استغفار برخیزد و آن بر دو گونه باشد:یکی خفیف و یکی غلیظ. غلیظ آن بود که مر اهل غفلت را باشد و کبایر را و خفیف مر همه خلق را از نبی و ولی؛ لقوله علیه السّلام: «إنّه لَیُغانُ عَلی قلبی و إنّی لَأسْتغفِرُ اللّهَ فی کلِّ یَوْمٍ مائةَ مرَّةٍ.» پس غین غلیظ را توبه‌ای بشرط باید و مر خفیف را رجوعی صادق به حق و توبه بازگشتن بود از معصیت به طاعت، و رجوع بازگشتن از خود به حق. پس توبه از جرم کنند و جرم بندگان مخالفت امر بود و از آنِ دوستان مخالفت ارادت و جرم بندگان معصیت بود و از آنِ دوستان رؤیت وجود خود یکی از خطا به صواب بازگردد گویند: تائب است و یکی از صواب به اصوب باز گرددگویند: آیب است و این جمله اندر باب توبه به‌تمامی گفته‌ام. واللّه اعلم.

Алтлбис : намӯдани чизеро ба хилофи таҳқиқи он ба халқ , талбис хонанд ; лқўлаҳи таъолӣ : «у ллбснои алайҳими моилбсўн ( ۹/олأнъом ) . »у ҷузи ҳақро таъолии ин сифат маҳол бошад ; ки кофарро ба нъми муъмин май намояду муъминро ба нъми кофар то вақти изҳори ҳукм вай бошад андар ҳар касе ва чун яке аз ин тайифаи хисолии Маҳмӯдро бапушанд ба сифотӣ мазмум гӯйанд : « талбис мекунад . »у ҷузи ин маъониро ин иборат истеъмол накунанд , нифоқу риёро талбис нахонанд ҳар чанд ки дар асл талбис бошад ; аз он чаҳ талбиси ҷузи андари иқомати ҳад мустаъмал набошаду аллоҳи аълам .

التّلبیس: نمودن چیزی را به خلاف تحقیق آن به خلق، تلبیس خوانند؛ لقوله تعالی: «و لَلَبَسْنا علیهم مایلبِسُونَ (۹/الأنعام).» و جز حق را تعالی این صفت محال باشد؛ که کافر را به نعم مؤمن می‌نماید و مؤمن را به نعم کافر تا وقت اظهار حکم وی باشد اندر هر کسی و چون یکی از این طایفه خصالی محمود را بپوشاند به صفاتی مذموم گویند: «تلبیس می‌کند.» و جز این معانی را این عبارت استعمال نکنند، نفاق و ریا را تلبیس نخوانند هر چند که در اصل تلبیس باشد؛ از آن‌چه تلبیس جز اندر اقامت حد مستعمل نباشد و اللّه اعلم.

Алшрб : ҳаловати тоъату лиззати каромату роҳати инсро ин тайифа шурб хонанд . Ва ҳеҷ каси кор бешурб натавонад кард , ва чунон ки шурби тан аз об бошад шурби дил аз роҳоту ҳаловат дил бошаду шайхи ман разии аллоҳ анҳу гуфтӣ : « мурӣду ориф бояд ки аз шурби иродату маърифат бегона бошад . » ва яке гуяд ки : « мурӣдро бояд ки аз кирдори худ шурбӣ буд то ҳақи талаби андари иродат ба ҷои ораду орифро набояд ки шурб бошад то бидӯни ҳақ бо шурбу роҳотӣ ки ба нафас боз мегардад бёромд . »

الشُّرب: حلاوت طاعت و لذت کرامت و راحت انس را این طایفه شرب خوانند. و هیچ کس کار بی شرب نتواند کرد، و چنان‌که شرب تن از آب باشد شرب دل از راحات و حلاوت دل باشد و شیخ من رضی اللّه عنه گفتی: «مرید و عارف باید که از شرب ارادت و معرفت بیگانه باشد.» و یکی گوید که: «مرید را باید که از کردار خود شربی بود تا حق طلب اندر ارادت به جای آرد و عارف را نباید که شرب باشد تا بدون حق با شرب و راحاتی که به نفس باز می‌گردد بیارامد.»

Алзўқ : завқ монанди шурб бошад , аммо шурби ҷузи андари роҳот мустаъмал несту завқи мари ранҷу роҳотро некӯед ; чунон ки касе гуяд : « зқти алхлоФу зқти алблоءу зқти алроҳаҳ » ҳама дурустеду бози шурбро гӯйанд : « шарбати бкأси алўслу бкأси алўд » . Ва монанди ин бисёраст ; қавлаи таъолӣ : « клўоу ашрбўои ҳниӣо ( ۴۳/олмрслот ) » , ва чун аз завқ ёд кард гуфт : « зқи إнки анати алъзизи алкрим ( ۴۹/олдхон ) » , ҷой дигар гуфт : « зўқўои миси сқр ( ۴۸/олқмр ) . »

الذّوق: ذوق مانند شرب باشد، اما شرب جز اندر راحات مستعمل نیست و ذوق مر رنج و راحات را نیکو اید؛ چنان‌که کسی گوید: «ذُقْتُ الخلافَ و ذقتُ البلاءَ و ذُقتُ الرّاحةَ» همه درست اید و باز شرب را گویند: «شَرِبتُ بِکَأسِ الوَصْلِ و بِکأسِ الوُدِّ». و مانند این بسیار است؛ قوله تعالی: «کُلُوا و اشْرِبُوا هَنیئاً (۴۳/المرسلات)»، و چون از ذوق یاد کرد گفت: «ذُقْ إنَّک انتَ العزیزُ الکریمُ (۴۹/الدّخان)»، جای دیگر گفت: «ذُوقوا مسَّ سَقَرَ (۴۸/القمر).»

Инаст аҳкоми ҳудӯди алфози мутадовили эшон ки ёд кардам ва агар бҷмлгӣ сабт кунам китоб мтўл гардад . Валлоҳи аълами болсўоб .

این است احکام حدود الفاظ متداول ایشان که یاد کردم و اگر بجملگی ثبت کنم کتاب مطول گردد. واللّه اعلمُ بالصّوابِ.