Дарин китоб ки баён карда омад дар кашфи ҳақиқати наврӯз ки бнздики мулӯки аҷами кадом рӯз бӯдаасту кадоми подшоҳ ниҳодааст ва чаро бузург доштаанд онроу дигари ойини подшоҳону сирати эшон дар ҳар корӣ мухтасар карда ояд ани шоءи аллоҳи таъолӣ , аммо сабаб ниҳодани наврӯз он бӯдааст ки чун бдонстнд ки офтобро ду давр буд яке онк ҳар сесад ва шаст ва панҷ рӯзу рубъӣ аз шбонрўзи бовели дақиқаи ҳамл боз ояд баҳмони вақту рӯз ки рафта буд бад-ӣни дақиқаи натавонад омадан , чаҳ ҳар сол аз муддати ҳаме кам шавад , ва чун ҷамшеди он рӯзро дарёфт наврӯзи номи ниҳоду ҷашн ойин оварад , ва пас аз он подшоҳону дигари мардумони бадв иқтидо карданд ,у қисса он чунонаст ки чун гиўмрти аввал аз мулӯки аҷам бподшоҳӣ бинишаст хост ки айёми солу моҳро ном наад ва таърих созад то мардумони онро бидонанд , бнгрист ки он рӯзи бомдоди офтоби бовели дақиқа ҳамл омад , мӯбадони аҷамро гирд кард ва бифармуд ки таърихи азинҷо оғоз кунанд , мӯбадон ҷамъ омаданд ва таърих ниҳоданд , ва чунин гуфтанд мӯбадони аҷам ки донои он рӯзгор бӯдаанд ки эзади табораку таъолии дўонздаҳи Фриштаҳ офарӣдааст , аз он чаҳор фиришта бар осмонҳо гумоштааст то осмонро баҳр чаҳ андрўст аз аҳриманон нигоҳ доранд , ва чаҳор Фриштаҳро бар чаҳор гӯша ҷаҳон гумоштааст то аҳриманонро гузар ндиҳанд ки аз кӯҳи қоф бар гузаранд , ва чунин гӯйанд ки чаҳор фиришта дар осмонҳо ва заминҳо мигрднду аҳриманонро давр медоранд аз хилоиқ , ва чунин мигўинд ки ин ҷаҳони андари миёни он ҷаҳон чун хонаи ӣисти нави андари сарои куҳани бароварда ,у эзади таъолии офтобро аз нури бёФрид ва осмонҳо ва заминҳоро бадв парвариш дод ,у ҷаҳонён чашм биравӣ доранд ки нурӣаст аз нурҳои эзади таъолӣ ,у андари вай бо ҷалол ва таъзим нигаранд ки дар офариниши ваии эзади таъолиро аноят беш аз дигарон бӯдааст , ва гӯйанд мисол ин чунонаст ки мулкии бузург ишорат кунад бхлиФтӣ аз хлФоءи хеш ки ӯро бузург доранду ҳақи ҳунар вай бидонанд ки ҳар ки вайро бузург доштааст маликро бузург дошта бошад , ва гӯйанд чун эзади таборак ва таъолӣ бидон ҳангом ки фармон фиристод ки сабот бар гирад то тобишу манфиат ӯ баҳама чизҳо бирасад офтоб аз сар ҳамл бирафту осмон ӯро бгрдониду торикӣ аз равшанои ҷудои гашту шабу рӯз падедор шуд ва он оғозӣ шуд мари таърихи ин ҷаҳонро , ва пас аз он бҳзор ва чаҳорсад ва шаст ва як соли баҳмони дақиқа ва ҳамон рӯз боз расед , ва он муддати ҳафтод ( ва се бори қуръон ) кайвон ва аўрмзд бошад ки онро қуръон Асғар хонанд , ва ин қирон ҳар бист сол бошад , ва ҳар гоҳ ки офтоби даври хештан сипарӣ кунаду бад-ӣн ҷой бирасаду Зуҳалу муштариро баҳамин бурҷ ки ҳубути Зуҳали андрўсти қуръон буд бо муқобилаи ин бурҷи мизон ки Зуҳали андрўсти як даври ӣнҷо ва як даври онҷои барин тартиб ки ёд карда омад ,у ҷойгоҳ кавокиб намӯда шуд , чунонк офтоб аз сари ҳамл равон шуд ,у Зуҳалу муштарӣ бо дигари кавокиб онҷо буданд , бФрмони эзади таъолии ҳолҳои олами дигргўни гашт , ва чизҳо , нав бидид омад , монанди онк дар хӯрд оламу гардиш буд , чун он вақтро дарёфтанд маликони аҷам , аз баҳр бузург дошт офтобро ва аз баҳри онкӣ ҳар каси ин рӯзро дар нтўонстндӣ ёфт нишон карданд , ва ин рӯзро ҷашн сохтанд ,у оламёнро хабар доданд то ҳамгинони онро бидонанд ва он таърихро нигоҳ доранд , ва чунин гӯйанд ки чун гиўмрти ин рӯзро оғоз торхӣ кард ҳар соли офтобро ( ва чун як даври офтоби бгшт дар муддати сесад ) ва ) шаст ва панҷ рӯз ) бдўонздаҳ қисмат кард ҳар бахшеи сӣ рӯз , ва ҳар якеро аз он номии ниҳоду бФриштаҳ эй бози баст аз он дўонздаҳи фиришта ки эзади табораку таъолии эшонро бар олам гумоштааст , пас онгоҳи даври бузургро ки сесад ва шаст ва панҷ рӯзу рубъӣ аз шбонрўзисти соли бузург ном карду бчҳор қисм кард , чун чаҳор қисми азин сол бузург бугзарад наврӯзи бузургу нўгштни аҳвол олам бошад , ва бар подшоҳон воҷибаст ойину расми мулӯки биҷой овардан аз баҳри муборакӣ ва аз баҳри таърихроу хуррамӣ кардани бовели сол , ҳар ки рӯзи наврӯз ҷашн кунаду бхрмии пайвандад то наврӯзи дигари умр дар шодӣ ва хуррамӣ гузорад , ва ин тҷрбти ҳукамо аз барои подшоҳон кардаанд ,

درین کتاب که بیان کرده آمد در کشف حقیقت نوروز که به نزدیک ملوک عجم کدام روز بوده است و کدام پادشاه نهاده است و چرا بزرگ داشته‌اند آن را و دیگر آیین پادشاهان و سیرت ایشان در هر کاری مختصر کرده آید، ان شاء الله تعالی. اما سبب نهادن نوروز آن بوده است که چون بدانستند که آفتاب را دو دور بود: یکی آنک هر سیصد و شصت و پنج روز و ربعی از شبانه‌روز به اول دقیقه حمل باز آید به همان وقت و روز که رفته بود بدین دقیقه نتواند آمدن؛ چه هر سال از مدت همی کم شود. و چون جمشید آن روز را دریافت «نوروز» نام نهاد و جشن آیین آورد. و پس از آن پادشاهان و دیگر مردمان بدو اقتدا کردند. و قصه آن چنان‌ست که چون گیومرت اول از ملوک عجم به پادشاهی بنشست خواست که ایام سال و ماه را نام نهد و تاریخ سازد تا مردمان آن را بدانند. بنگریست که آن روز بامداد آفتاب به اول دقیقه حمل آمد. موبدان عجم را گرد کرد و بفرمود که تاریخ ازین جا آغاز کنند. موبدان جمع آمدند و تاریخ نهادند. و چنین گفتند موبدان عجم -که دانایان روزگار بوده‌اند- که «ایزد تبارک و تعالی دوانزده فریشته آفریده است. از آن، چهار فرشته بر آسمان‌ها گماشته است تا آسمان را به هر چه اندروست از اهرمنان نگاه دارند. و چهار فریشته را بر چهار گوشهٔ جهان گماشته است تا اهرمنان را گذر ندهند که از کوه قاف بر گذرند». و چنین گویند که «چهار فرشته در آسمان‌ها و زمین‌ها می‌گردند و اهرمنان را دور می‌دارند از خلایق». و چنین می‌گویند که «این جهان اندر میان آن جهان چون خانه‌ای‌ست نو اندر سرای کهن برآورده. و ایزد تعالی آفتاب را از نور بیافرید و آسمان‌ها و زمین‌ها را بدو پرورش داد. و جهانیان چشم به روی دارند که نوری‌ست از نورهای ایزد تعالی. و اندر وی با جلال و تعظیم نگرند که در آفرینش وی ایزد تعالی را عنایت بیش از دیگران بوده است». و گویند مثال این چنان‌ست که ملکی بزرگ اشارت کند به خلیفتی از خلفای خویش که او را بزرگ دارند و حق هنر وی بدانند که هر که وی را بزرگ داشته است ملک را بزرگ داشته باشد. و گویند «چون ایزد تبارک و تعالی بدان هنگام که فرمان فرستاد که ثبات بر گیرد تا تابش و منفعت او به همه چیزها برسد، آفتاب از سر حمل برفت و آسمان او را بگردانید و تاریکی از روشنایی جدا گشت و شب و روز پدیدار شد و آن آغازی شد مر تاریخ این جهان را. و پس از آن به هزار و چهارصد و شصت و یک سال به همان دقیقه و همان روز باز رسید، و آن مدت هفتاد (و سه بار قران) کیوان و اورمزد باشد که آن را قران اصغر خوانند. و این قران هر بیست سال باشد. و هر گاه که آفتاب دور خویشتن سپری کند و بدین جای برسد و زحل و مشتری را به همین برج که هبوط زحل اندر اوست قران بود با مقابله این برج میزان که زحل اندر اوست یک دور این جا و یک دور آن جا برین ترتیب که یاد کرده آمد. و جایگاه کواکب نموده شد، چنانک آفتاب از سر حمل روان شد. و زحل و مشتری با دیگر کواکب آن جا بودند. به فرمان ایزد تعالی حال‌های عالم دیگرگون گشت، و چیزها، نو بدید آمد؛ مانند آنک در خورد عالم و گردش بود. چون آن وقت را دریافتند ملکان عجم، از بهر بزرگ داشت آفتاب را و از بهر آنکه هر کس این روز را در نتوانستندی یافت نشان کردند. و این روز را جشن ساختند. و عالمیان را خبر دادند تا همگنان آن را بدانند و آن تاریخ را نگاه دارند. و چنین گویند که «چون گیومرت این روز را آغاز تاریخ کرد، هر سال آفتاب را (و چون یک دور آفتاب بگشت در مدت سیصد و شصت و پنج روز) به دوانزده قسمت کرد هر بخشی سی روز، و هر یکی را از آن نامی نهاد و به فریشته‌ای باز بست از آن دوانزده فرشته که ایزد تبارک و تعالی ایشان را بر عالم گماشته است». پس آنگاه دور بزرگ را که سیصد و شصت و پنج روز و ربعی از شبانه‌روزی‌ست سال بزرگ نام کرد و به چهار قسم کرد. چون چهار قسم ازین سال بزرگ بگذرد نوروز بزرگ و نوگشتن احوال عالم باشد. و بر پادشاهان واجب‌ست آیین و رسم ملوک به جای آوردن از بهر مبارکی و از بهر تاریخ را و خرمی کردن به اولِ سال. هر که روز نوروز جشن کند و به خرمی پیوندد تا نوروز دیگر عمر در شادی و خرمی گذارد. و این تجربت حکما از برای پادشاهان کرده‌اند،

Фарвардини моҳ , бзбон паҳлавӣаст , мъниш чунон бошад ки ин он моҳаст ки оғози растани набот дар вай бошад , ва ин моҳи мари бурҷи ҳамли рост ки сар то сари ваии офтоби андарин бурҷ бошад

فروردین ماه: به زبان پهلوی است. معنی‌اش چنان باشد که این آن ماه‌ست که آغاز رستن نبات در وی باشد. و این ماه مر برج حمل راست که سر تا سر وی آفتاب اندرین برج باشد.

Урдӣбиҳишти моҳ , ин моҳро дар Урдӣбиҳишт ном карданд яъне ин моҳ он моҳаст ки ҷаҳони андари вай ббҳшт монад аз хуррамӣ , вориди бзбони паҳлавӣ монанди буд ,у офтоби андарин моҳ бар даври рост дар бурҷ савр бошаду миёнаи баҳор буд ,

اردبهشت ماه: این ماه را در اردبهشت نام کردند یعنی این ماه آن ماه‌ست که جهان اندر وی به بهشت ماند از خرمی. و «ارد» به زبان پهلوی «مانند» بود. و آفتاب اندرین ماه بر دور راست در برج ثور باشد و میانهٔ بهار بوَد.

Хурдодмоҳ , яъне он моҳаст ки хӯриш диҳад мардумонро аз гандум ваҷуу мива ,у офтоби дарин моҳ дар бурҷ ҷавзо бошад ,

خرداد ماه: یعنی آن ماه‌ست که خورش دهد مردمان را از گندم و جو و میوه. و آفتاب درین ماه در برج جوزا باشد.

Тирмоҳ , ин моҳро бидон тирмоҳ хонанд ки андрўи ҷӯу гандуму дигари чизҳоро қисмат кунанд ,у тири офтоб аз ғояти баландии фурӯд омадан гирад , ва андарин моҳи офтоб дар бурҷ саратон бошад ,у аввали моҳ аз фасли тобистон буд ,

تیر ماه: این ماه را بدان تیر ماه خوانند که اندرو جو و گندم و دیگر چیزها را قسمت کنند. و تیر آفتاب از غایت بلندی فرود آمدن گیرد. و اندرین ماه آفتاب در برج سرطان باشد. و اول‌ماه از فصل تابستان بوَد.

Мурдодмоҳ , яъне хок дод хеш бидод аз барҳоу миўҳои пухта ки дар вай бкмол расад , ва низ ҳаво дар вай монанди ғубор хок бошад ва ин моҳи миёнаи тобистон буду қисмат ӯ аз офтоби мари бурҷи асад (ро ) бошад .

مرداد ماه: یعنی خاک «داد» خویش بداد از برها و میوهای پخته که در وی به کمال رسد. و نیز هوا در وی مانند غبار خاک باشد و این ماه میانهٔ تابستان بوَد و قسمت او از آفتاب مر برج اسد (را) باشد.

Шаҳривармоҳ , ин моҳро аз баҳри он шаҳривар хонанд ки риюи дахл буд яъне дахли подшоҳони дарин моҳ бошад , ва дарин моҳи барзигаронро додани хароҷи осон тар бошад ,у офтоби дарин моҳ дар сунбула бошаду охири тобистон буд ,

شهریور ماه: این ماه را از بهر آن شهریور خوانند که ریو دخل بوَد یعنی دخل پادشاهان درین ماه باشد. و درین ماه برزگران را دادن خراج آسان‌تر باشد. و آفتاب درین ماه در سنبله باشد و آخر تابستان بوَد.

Меҳрмоҳ , ин моҳро аз он меҳрмоҳ гӯйанд ки меҳрбонӣ буд мардумонро бар якдигар , аз ҳар чаҳ расида бошад аз ғаллау мива насиб бошад бидиҳанд , ва бихӯранд баҳам ,у офтоби дарин моҳ дар мизон бошад ,у оғози хриФ буд ,

مهر ماه: این ماه را از آن مهر ماه گویند که مهربانی بود مردمان را بر یکدیگر. از هر چه رسیده باشد -از غله و میوه- نصیب باشد، بدهند، و بخورند بهم. و آفتاب درین ماه در میزان باشد. و آغاز خریف بوَد.

Обони моҳ , яъне обҳо дарин моҳ зиёдат гардад аз боронҳо ки оғоз кунад ,у мардумон об гиранд аз баҳри кишт ,у офтоби дарин моҳ дар бурҷ ақраб бошад ,

آبان ماه: یعنی آب‌ها درین ماه زیادت گردد از باران‌ها که آغاز کند. و مردمان آب گیرند از بهر کشت. و آفتاب درین ماه در برج عقرب باشد.

Озари моҳ , бзбони паҳлавии озари оташ буд ,у ҳавои дарин моҳ сард гашта бошад ,у ботши ҳоҷат буд , яъне моҳи оташ ,у навбати офтоби дарин моҳи мари бурҷи қавсро бошад .

آذر ماه: به زبان پهلوی آذر آتش بوَد. و هوا درین ماه سرد گشته باشد. و به آتش، حاجت بوَد. یعنی ماه آتش. و نوبت آفتاب درین ماه مر برج قوس را باشد.

Даии моҳ , бзбони паҳлавии дай дев бошад , бидон сабаби ин моҳро дай хонанд ки дурушт буду замин аз хрмиҳои даври монда буд ,у офтоб дар ҷаддӣ буд ,у аввал зимистон бошад .

دی ماه: به زبان پهلوی دی، «دیو» باشد. بدان سبب این ماه را دی خوانند که درشت بود و زمین از خرمی‌ها دور مانده بود. و آفتاب در جدی بود. و اول زمستان باشد.

Баҳмани моҳ , яъне ин моҳ баҳмон монад ва монандаи буд бмоаҳи даии бсрдӣу бхшкӣ ,у бкнҷи андари монда ,у тири офтоби андарин моҳи бахона Зуҳал бошад бдлў бо ҷаддӣ пайванд дорад .

بهمن ماه: یعنی این ماه به همان ماند و ماننده بود به ماه دی: به سردی و به خشکی. و به کنج اندر مانده. و تیر آفتاب اندرین ماه به خانهٔ زحل باشد بدلو با جدی پیوند دارد.

АсФндормзмоаҳ , ин моҳро бидон асФндормз хонанд ки Исфанди бзбони паҳлавии мива буд яъне андарин моҳи миўҳо ва гиёҳҳо дамӣдан гирад ,у навбати офтоби бохр бурҷҳо расад ббрҷи ҳут ,

اسفندارمذ ماه: این ماه را بدان اسفندارمذ خوانند که اسفند به زبان پهلوی میوه بود یعنی اندرین ماه میوها و گیاه‌ها دمیدن گیرد. و نوبت آفتاب به آخر برج‌ها رسد، به برج حوت.

Пас гиўмрти ин муддатро бад-ӣни гӯнаи бдўонздаҳ бахш кард ,у абтдоء таърих бидид кард , ва пас аз он чиҳил сол бизӣаст , чун аз дунё бирафт Ҳушанги биҷой ӯ нишаст , ва нуҳсад ва ҳафтод сол подшоҳӣ ронад ,у девонро қаҳр кард . Ва оҳангарӣу дурудгарӣу бофандагӣ пеша оварад ,у ангабин аз занбӯру абрешим аз пела берун оварад ,у ҷаҳони бхрмии бгзошт ,у баноми нек аз ҷаҳон берун шуд , ва аз пас ӯ тҳмўрс бинишаст , ва сӣ сол подшоҳӣ кард ,у девонро дар тоъат оварад , ва бозорҳо ва кӯчҳо биниҳод ,у абрешиму пашми ббоФт ,у рҳбони бзсп дар айём ӯ берун омад ,у дайн собён оварад , ва ӯ дайни бпзирФт ,у зуннор бар баст ,у офтобро парастед ,у мардумонро дабирии омухт , ва ӯро тҳмўрси деви банди хондандӣ , ва аз пас ӯ подшоҳии ббродрш ҷамшед расед , ва азин таърихи ҳазор ва чиҳил соли гузашта буд ,у офтоби аввали рӯзи бФрўрдин таҳвил карду ббрҷ нуҳум омад , чун аз малики ҷамшеди чаҳор сдўи бист ва яксол бигузашт ин даври тамом шуда буд ,у офтоби бФрўрдини хеши бовели ҳамл боз омад , ва ҷаҳон биравӣ рости гашт , девонро мутӣъ хеш гардонид , ва бифармуд то гармоба сохтанд ,у деборо ббоФтнд ,у деборо пеш аз мо деви бофти хондандӣ аммо одамиёни бъқлу таҷрибау рӯзгори бдинҷо расонидаанд ки май бинӣ ,у дигари харро бар асб афганд то астар падед омад ,у ҷавоҳир аз маодин берун оварад , ва силаҳҳоу пироиҳои ҳама ӯ сохт ,у зару нуқрау мису арзизу сурби азконҳо берун оварад ,у тахту тоҷу ёрау тавқи ангуштарӣ ӯ кард . Ва машку анбару кофуру заъфарону авду дигари таййибҳо ӯ бадаст оварад , пас дарин рӯз ки ёд кардем ҷашни сохту наврӯзаши номи ниҳод ,у мардумонро фармуд ки ҳар сол чун фарвардин нав шавад он рӯз ҷашн кунанд , ва он рӯз нав донанд то онгоҳ ки давр бузург бошад , ки наврӯзи ҳақиқат буд ,у ҷамшед дар аввали подшоҳии сахти одилу худои тарс буд ,у ҷаҳонён ӯро дӯст дор буданду бадви хуррам ,у эзади таъолӣ ӯро фарӣ ва ақлӣ дода буд ки чандин чизҳо биниҳоду ҷаҳонёнро бзру гавҳару дебо ва атрҳо ва чаҳор поён биёрост , чун аз малик ӯ чҳорсдўанд сол бигузашт деви бадв роҳ ёфт ,у дунё дар дил ӯ ширин гардонид , ва дар дунё дар дил касе ширин мабод , манӣ дар хештан оварад , бузурги муншӣу бедодгарӣ пеша кард , ва аз хостаи мардумони ганҷ ниҳодан гирифт , ҷаҳонёни азуи биринҷи афтоданд ,у шабу рӯз аз эзади таъолии заволи малик ӯ мехостанд , он фари эзадӣ азу бирафт , тдбирҳоши ҳама хато омад , биўросп ки ӯро заҳҳок хонанд аз гӯшае дар омад , ва ӯро битохт ,у мардумон ӯро ёрӣ надоданд аз анки азу ранҷида буданд , базмин Ҳиндӯстон гурехт , биўросп бподшоҳӣ бинишасту оқибат ӯро бадаст оварад ва пора бидӯнием кард ,у биўроспи ҳазор сол подшоҳӣ кард , бовели додгар буду бохр бе дод гашт , ва ҳам бгФтору бикрдори дев аз роҳи биФтод ,у мардумонро ранҷ менамӯд , то аФридўн аз Ҳиндӯстон биёмад ва ӯро бикушт ва бподшоҳӣ бинишаст ,у аФридўн аз тухми ҷамшед буд ва панҷсад сол подшоҳӣ кард , чун сад ва шаст ва чаҳор сол аз малик аФридўн бигузашт даври дувум аз таърихи гиўмрт тамом шуд , ва ӯ дайни иброҳӣми алайҳи ассаломи пазируфта буд ,у пелу шеру юзро мутӣъ гардонид ,у хаймау айвон ӯ сохт ,у тухму дарахтони миваи дору ниҳолу обҳоءи равон дар иморат ва боғҳо ӯ оварад , чун туранҷу норанҷу бодирангу лимуу гулу бунафшау наргису нилӯфар ва монанди ин дар бӯстон оварад ,у меҳргони ҳам ӯ ниҳод ва ҳамон рӯз ки заҳҳокро бигрифтау малик бар ваии рости гашти ҷашн сада биниҳод ,у мардумон ки аз ҷавру ситами заҳҳок брстаҳ буданд писандиданд , ва аз ҷиҳати фоли неки он рӯзро ҷашн кардандӣ , ва ҳар сол то имрӯзи ойини он подшоҳони неки аҳд дар Эрону турон биҷой меоранд , чун офтоби бФрўрдин хеш расед он рӯзи оФридўн бнўҷшн кард , ва аз ҳамаи ҷаҳони мардум гирд оварад ,у аҳдномаи набшат ,у гмоштгонро дод фармуд ,у малик бар писарон қисмат кард туркистон аз оби Ҷайҳун то чину Мочӣни тӯрро дод ,у замини рӯми мурсаламро ,у замини Эрону тахти хешро боирҷ дод ,у маликони тарку рӯму аҷами ҳама аз як гавҳаранд ва хуишон якдигаранду ҳамаи фарзандон оФридўнанду ҷаҳонёнро воҷибаст ойини подшони биҷой овардан , аз баҳри онк аз тухм вайанд , ва чун рӯзгор ӯ бигузашт ва он дигари подшоҳон ки баъд азу буданд то брўзгори Гуштосп , чун аз подшоҳии Гуштоспи сӣ сол бигузашт зардушт берун омад ,у дайн габрӣ оварад ,у Гуштоспи дайн ӯ бпзирФт ва барон ме( рафт ) , ва аз гоҳи ҷашни аФридўн то ин вақти нуҳсад ва чиҳил соли гузашта буд ,у офтоби навбати хеш бъқрб оварад , Гуштосп бифармуд то кабӣса карданду фарвардини он рӯзи офтоби бовел саратон гирифт ва ҷашн кард , ва гуфт ин рӯзро нигоҳ доред ва наврӯз кунед ки саратон толеъ амаласт ,у мари деҳқононроу кишоварзонро бад-ӣни вақти ҳақи байти алмол додани осон буд , ва бифармуд ки ҳар сад ва бист сол кбсаҳ кунанд то солҳо бар ҷой хеш бимонаду мардумони авқоти хеши бсрмо ва гармо бидонанд , пас он ойин то брўзгори Искандари рӯмӣ ки ӯро зулқарнайн хонанд бимонад , ва то он муддат кабӣса накарда буданду мардумон ҳам барон мерафтанд , то брўзгори Ардашери попкон , ки ӯ кабӣса карду ҷашн бузург дошт ва аҳднома бинвишт , ва он рӯз (ро наврӯз ) бихонад , ва ҳам барон ойин мерафтанд то брўзгори нӯшин равони одил , чун айвони мдоини тамоми гашт наврӯз карду расми ҷашн баҷо оварад чунонк ойини эшон буд , аммо кабӣса накард , ва гуфт ин ойини баҷо монанди то басари давр ки офтоби бовел саратон ояд то он ишорат ( ки ) гиўмрт ва ҷамшед карданд аз миён бархезад , ин бигуфту дигар кабӣса накард то брўзгори Маъмуни Халифа , ӯ бифармуд то расади бкрднд ва ҳар солӣ ки офтоб бҳмл омад наврӯз фармуд кардан ,у зиҷ Маъмунӣ бархест ва ҳануз аз он зиҷ тақвим мекунанд , то брўзгори алмтўкли алии аллоҳ , мутаваккил вазирӣ дошт ( ном ӯ Муҳамади бен Абдулмалик , ӯро гуфт ифтитоҳи хароҷ дар вақте мебошад ки мол дарон вақт аз ғалла давр бошаду мардумонро ранҷ мерасад ,у ойини мулӯки аҷам чунон бӯдааст ки кабӣса карданд то соли биҷои хеш боз ояд ,у мардумонро бимол гузордан ранҷ камтар расад чун дасти шан бортФоъ расад . Мутаваккил иҷобат кард ва кабӣса фармуд ,у офтобро аз саратони бФрўрдин боз овараданду мардумон дар роҳати афтоданд ва он ойин бимонад , ва пас аз он халафи бен Аҳмади амири систони кабӣсаи дигари бикрад ки акнӯн шонздаҳи рӯзи тафовут аз онҷо кардааст ,у султони Саиди муайяни аддӣни маликшоҳро анороллаҳи барраонаи азин ҳол маълум кард . Бифармуд то кабӣса кунанду солро биҷойгоҳи хеши бози оранд , ҳкмоءи аср аз хуросон биовараданд . Ва ҳар олатӣ ки расадро бакор ояд бсохтнд аз девору зоти алҳлқ ва монанди ин ,у наврӯзро бФрўдини бурданду лекини подшоҳро замонаи замони надоду кабӣсаи тамом нокарда бимонад , инаст ҳақиқати наврӯзу онч аз китобҳои мутақаддимон ёфтем ва аз гуфтор доноён шунидаем , акнӯн баъзе аз ойини мулӯки аҷам ёд кунем бар сиблати ихтисор ,у бози бтФсили наврӯз боз гирдем бъўни аллоҳу ҳасани тавфиқа ,

پس گیومرت این مدت را بدین گونه به دوانزده بخش کرد. و ابتدای تاریخ به دید کرد. و پس از آن چهل سال بزیست. چون از دنیا برفت هوشنگ به جای او نشست و نهصد و هفتاد سال پادشاهی راند و دیوان را قهر کرد. و آهنگری و درودگری و بافندگی پیشه آورد. و انگبین از زنبور و ابریشم از پیله بیرون آورد. و جهان به خرمی بگذاشت و به نام نیک از جهان بیرون شد. و از پس او طهمورث بنشست و سی سال پادشاهی کرد. و دیوان را در طاعت آورد. و بازارها و کوچه‌ها بنهاد. و ابریشم و پشم ببافت. و رهبان بزسپ در ایام او بیرون آمد و دین صابیان آورد. و او دین بپذیرف و زنار بربست، و آفتاب را پرستید و مردمان را دبیری آموخت. و او را طهمورث دیوبند خواندندی. و از پس او پادشاهی به برادرش جمشید رسید. و ازین تاریخ هزار و چهل سال گذشته بود و آفتاب اول روز به فروردین تحویل کرد و به برج نهم آمد. چون از ملک جمشید چهار صد و بیست و یک سال بگذشت این دور تمام شده بود. و آفتاب به فروردین خویش به اول حمل باز آمد، و جهان بر وی راست گشت. دیوان را مطیع خویش گردانید و بفرمود تا گرمابه ساختند و دیبا را ببافتند. و دیبا را پیش از ما دیو-بافت خواندندی اما آدمیان به عقل و تجربه و روزگار بدین جا رسانیده‌اند که می‌بینی. و دیگر خر را بر اسب افگند تا استر پدید آمد. و جواهر از معادن بیرون آورد و سلاح‌ها و پیرای‌ها همه او ساخت. و زر و نقره و مس و ارزیز و سرب از کان‌ها بیرون آورد و تخت و تاج و یاره و طوق انگشتری او کرد. و مشک و عنبر و کافور و زعفران و عود و دیگر طیب‌ها او به دست آورد. پس درین روز که یاد کردیم، جشن ساخت و نوروزش نام نهاد. و مردمان را فرمود که هر سال چون فروردین نو شود, آن روز جشن کنند و آن روز نو دانند تا آن گاه که دور بزرگ باشد، که نوروز حقیقت بود. و جمشید در اول پادشاهی سخت عادل و خدای‌ترس بود و جهانیان او را دوست‌دار بودند و بِدو خرم. و ایزد تعالی او را فَری و عقلی داده بود که چندین چیزها بنهاد و جهانیان را بزر و گوهر و دیبا و عطرها و چهارپایان بیآراست. چون از ملک او چهار صد و اند سال بگذشت، دیو بِدو راه یافت و دنیا در دل او شیرین گردانید. و دنیا در دل کسی شیرین مباد. منی در خویشتن آورد. بزرگ‌منشی و بیدادگری پیشه کرد و از خواستهٔ مردمان گنج نهادن گرفت. جهانیان ازو به رنج افتادند و شب و روز از ایزد تعالی زوال ملک او می‌خواستند. آن فرّ ایزدی ازو برفت. تدبیرهاش همه خطا آمد. بیوراسپ که او را ضحاک خوانند از گوشه‌ای در آمد و او را بتاخت. و مردمان او را یاری ندادند از انک ازو رنجیده بودند. به زمین هندوستان گریخت. بیوراسپ به پادشاهی بنشست و عاقبت او را به دست آورد و پاره به دو نیم کرد. و بیوراسپ هزار سال پادشاهی کرد. به اول دادگر بود و به آخر بی‌داد گشت؛ و هم به گفتار و به کردار دیو از راه بیفتاد و مردمان را رنج می نمود تا افریدون از هندوستان بیامد و او را بکشت و به پادشاهی بنشست. و افریدون از تخم جمشید بود و پانصد سال پادشاهی کرد. چون صد و شصت و چهار سال از ملک افریدون بگذشت، دور دوم از تاریخ گیومرت تمام شد. و او دین ابراهیم علیه السلام پذیرفته بود و پیل و شیر و یوز را مطیع گردانید. و خیمه و ایوان او ساخت، و تخم و درختان میوه دار و نهال و آبهاء روان در عمارت و باغها او آورد، چون ترنج و نارنج و بادرنگ و لیمو و گل و بنفشه و نرگس و نیلوفر و مانند این در بوستان آورد‌. و مهرگان هم او نهاد و همان روز که ضحاک را بگرفته و ملک بر وی راست گشت، جشن سده بنهاد. و مردمان که از جور و ستم ضحاک برسته بودند، پسندیدند و از جهت فال نیک آن روز را جشن کردندی. و هر سال تا امروز آیین آن پادشاهان نیک عهد در ایران و توران به جای می‌آرند. چون آفتاب به فروردین خویش رسید آن روز آفریدون به نو جشن کرد. و از همهٔ جهان، مردم گرد آورد و عهدنامه نبشت و گماشتگان را داد فرمود و ملک بر پسران قسمت کرد: ترکستان، از آب جیحون تا چین و ماچین تور را داد، و زمین روم مرسلم را و زمین ایران و تخت خویش را به ایرج داد، و ملکان ترک و روم و عجم همه از یک گوهرند و خویشان یکدیگرند و همه فرزندان آفریدون‌اند. و جهانیان را واجب‌ست آیین پادشان به جای آوردن، از بهر آنک از تخم وی‌اند. و چون روزگار او بگذشت و آن دیگر پادشاهان که بعد ازو بودند تا به روزگار گشتاسپ. چون از پادشاهی گشتاسپ سی سال بگذشت، زردشت بیرون آمد و دین گبری آورد. و گشتاسپ دین او بپذیرفت و بر آن می[رفت]. و از گاه جشن افریدون تا این وقت نهصد و چهل سال گذشته بود و آفتاب نوبت خویش به عقرب آورد. گشتاسپ بفرمود تا کبیسه کردند و فروردین آن روز آفتاب به اول سرطان گرفت و جشن کرد. و گفت: «این روز را نگاه دارید و نوروز کنید که سرطان طالع عمل‌ست». و مر دهقانان را و کشاورزان را بدین وقت حق بیت‌المال دادن آسان بود. و بفرمود که هر صد و بیست سال کبسه کنند تا سال‌ها بر جای خویش بماند و مردمان اوقات خویش به سرما و گرما بدانند. پس آن آیین تا به روزگار اسکندر رومی -که او را ذوالقرنین خوانند- بماند. و تا آن مدت کبیسه نکرده بودند و مردمان هم بر آن می‌رفتند؛ تا به روزگار اردشیر پاپکان، که او کبیسه کرد و جشن بزرگ داشت و عهدنامه بنوشت، و آن روز [را نوروز] بخواند. و هم بر آن آیین می‌رفتند تا به روزگار نوشین‌روانِ عادل. چون ایوان مداین تمام گشت، نوروز کرد و رسم جشن به جا آورد چنانک آیین ایشان بود. اما کبیسه نکرد و گفت «این آیین به جا مانند تا به سر دور که آفتاب به اول سرطان آید تا آن اشارت [که] گیومرت و جمشید کردند از میان برخیزد». این بگفت و دیگر کبیسه نکرد تا به روزگار مأمون خلیفه. او بفرمود تا رصد بکردند و هر سالی که آفتاب به حمل آمد، نوروز فرمود کردن. و زیج مأمونی برخاست و هنوز از آن زیج تقویم می‌کنند تا به روزگار المتوکل علی الله. متوکل وزیری داشت، نام او محمد بن عبدالملک. او را گفت «افتتاح خراج در وقتی می‌باشد که مال در آن وقت از غله دور باشد و مردمان را رنج می‌رسد. و آیین ملوک عجم چنان بوده است که کبیسه کردند تا سال به جای خویش باز آید. و مردمان را به مال گزاردن رنج کمتر رسد چون دست شان به ارتفاع رسد». متوکل اجابت کرد و کبیسه فرمود و آفتاب را از سرطان به فروردین باز آوردند. و مردمان در راحت افتادند و آن آیین بماند. و پس از آن خلف بن احمد امیر سیستان کبیسهٔ دیگر بکرد که اکنون شانزده روز تفاوت از آن جا کرده است. و سلطان سعید معین الدین ملک‌شاه را انارالله برهانه ازین حال معلوم کرد. بفرمود تا کبیسه کنند و سال را به جایگاه خویش باز آرند. حکمای عصر از خراسان بیاوردند. و هر آلتی که رصد را بکار آید بساختند از دیوار و ذات الحلق و مانند این، و نوروز را بفرودین بردند و لیکن پادشاه را زمانه زمان نداد و کبیسه تمام ناکرده بماند. این‌ست حقیقت نوروز و آنچ از کتاب‌های متقدمان یافتیم و از گفتار دانایان شنیده‌ایم. اکنون بعضی از آیین ملوک عجم یاد کنیم، بر سبیل اختصار. و باز به تفصیل نوروز باز گردیم به عون الله و حُسن توفیقه.