Он чаҳ ки аҷмоло ишора шуд нишон медиҳад ки нуфӯзи фикр , оҳанги длФриб , назари мӯшикоф , вусъати қареҳа , зебои баён , сиҳҳати мантиқ , саршории ташбеҳоти сода беҳшўу завоиду махсусани фалсафау тарзи фикри хайём ки ба оҳангҳои гӯногӯн гуёст ва бо рӯҳ ҳар кас ҳарф мезанад дар миёни фалосифау шуъароӣ хеле камёби мақоми арҷманду ҷудогонае барои ӯ эҳроз мекунад .
آنچه که اجمالاً اشاره شد نشان میدهد که نفوذ فکر، آهنگ دلفریب، نظر موشکاف، وسعت قریحه، زیبایی بیان، صحت منطق، سرشاری تشبیهات ساده بیحشو و زوائد و مخصوصاً فلسفه و طرز فکر خیام که به آهنگهای گوناگون گویاست و با روح هر کس حرف میزند در میان فلاسفه و شعرای خیلی کمیاب مقام ارجمند و جداگانهای برای او احراز میکند.
Рубои кучактарин вазн шеърӣаст ки инъикоси фикри шоирро бо маънӣ тамом бирасонад ( 1 ) [ 1 - дар китоби кристнсни роҷеъ ба хайём ( си 90 ) навишта ки рубои вазни шеърии комилан Эронӣаст ва ба ақидаи ҳортмони рубои тарона номида мешуду ағлаб ба овоз мехондаанд . Бар сози таронае пешовар май . ( 116 ) баъдҳо аъроби ин вазнро аз форсӣ тақлид карданд , ин ақидаро лобуди ҳортмон аз хондан гуфта шамси қбси розии роҷеъ ба рубоӣ пайдо карда . ] ҳар шоирии худашро муваззафи дониста ки дар ҷузви ашъораш кам вебяш рубоӣ бигӯед . Вале хайёми рубоиро ба мунтаҳои дараҷаи эътибору аҳамияти расонида ва ин вазни мухтасарро интихоб карда , дар сӯратӣ ки афкори худашро дар ниҳояти зибардастӣ дар он гунҷонидааст .
رباعی کوچکترین وزن شعری است که انعکاس فکر شاعر را با معنی تمام برساند(۱) [۱- در کتاب کریستنسن راجع به خیام (ص ۹۰) نوشته که رباعی وزن شعری کاملاً ایرانی است و به عقیدهٔ هارتمان رباعی ترانه نامیده میشد و اغلب به آواز میخواندهاند.بر ساز ترانهای پیش آور می.(۱۱۶)بعدها اعراب این وزن را از فارسی تقلید کردند، این عقیده را لابد هارتمان از خواندن گفتهٔ شمس قبس رازی راجع به رباعی پیدا کرده. ] هر شاعری خودش را موظف دانسته که در جزو اشعارش کموبیش رباعی بگوید. ولی خیام رباعی را به منتها درجهٔ اعتبار و اهمیت رسانیده و این وزن مختصر را انتخاب کرده، در صورتی که افکار خودش را در نهایت زبردستی در آن گنجانیدهاست.
Таронаҳои хайём ба қадре сода , табиӣ ва ба забони дилчасби адабӣ ва маъмӯлӣ гуфта шуда ки ҳаркасиро шефтаи оҳангу ташбеҳоти қашанги он май намояд , ва аз беҳтарини намӯнаҳои шеъри форсӣ ба шумор меояд . Қудрати адои матлабро ба андозае расонида ки гӣрандагӣу таъсири он ҳатмӣасту инсон ба ҳайрат меуфтад ки як ақидаи фалсафии муҳиммӣ чигуна мумкинаст дар қолаби як рубои бгнҷд ва чигуна ме тавон чанд рубоӣ гуфт ки аз ҳар кадоми як фикру фалсафаи мустақили мушоҳидаи бишавад ва дар айни ҳол бо ҳам ҳамоҳанг бошад . Ин кашишу дилрабоеи фикр хайёмаст ки таронаҳои ӯро дар дунё машҳур карда , вазни содау мухтасари шеърии хайёми хонандаро хаста намекунад ва ба ӯ фурсат фикр медиҳад .
ترانههای خیام به قدری ساده، طبیعی و به زبان دلچسب ادبی و معمولی گفتهشده که هرکسی را شیفته آهنگ و تشبیهات قشنگ آن مینماید، و از بهترین نمونههای شعر فارسی به شمار میآید. قدرت ادای مطلب را به اندازهای رسانیده که گیرندگی و تأثیر آن حتمی است و انسان به حیرت میافتد که یک عقیدهٔ فلسفی مهمی چگونه ممکن است در قالب یک رباعی بگنجد و چگونه میتوان چند رباعی گفت که از هر کدام یک فکر و فلسفه مستقل مشاهده بشود و در عین حال با هم همآهنگ باشد. این کشش و دلربایی فکر خیام است که ترانههای او را در دنیا مشهور کرده، وزن ساده و مختصر شعری خیام خواننده را خسته نمیکند و به او فرصت فکر میدهد.
Хайём дар шеъри пайравӣ аз ҳеҷ кас намекунад . Забони сода ӯ ба ҳамаи асрори санъати худаш комилан огоҳаст ва бо камоли эҷоз , ба беҳтарини тарзӣ шарҳ медиҳад . Дар миёни мутафаккирину шуъарои Эронӣ ки баъд аз хайём омадаанд , бархе аз онҳо ба хаёл афтодаанд ки сабк ӯро таъқиби бикунанд ва аз маслак ӯ пайравӣ бинмоӣанд . Вале ҳеҷ кадом аз он ҳо натавонистаанд ба содагӣу гӣрандагӣ ва ба бузургии фикр хайём барисанд . Зеро баёни зариф ва бе монанди ӯ бо оҳанги салиси маҷозии кинояи дор ӯ махсӯс ба худашаст . Хайём қодираст ки алфозро мувофиқи фикру мақсӯди худаш интихоби бикунад . Шеъраш бо як оҳанги латифу табиии ҷорӣ ва бетакаллуфаст , ташбеҳоту истиороташи як зарофати сода ва табиӣ дорад .
خیام در شعر پیروی از هیچکس نمیکند. زبان سادهٔ او به همهٔ اسرار صنعت خودش کاملاً آگاه است و با کمال ایجاز، به بهترین طرزی شرح میدهد. در میان متفکرین و شعرای ایرانی که بعد از خیام آمدهاند، برخی از آنها به خیال افتادهاند که سبک او را تعقیب بکنند و از مسلک او پیروی بنمایند. ولی هیچکدام از آنها نتوانستهاند به سادگی و گیرندگی و به بزرگی فکر خیام برسند. زیرا بیان ظریف و بیمانند او با آهنگ سلیس مجازی کنایهدار او مخصوص به خودش است. خیام قادر است که الفاظ را موافق فکر و مقصود خودش انتخاب بکند. شعرش با یک آهنگ لطیف و طبیعی جاری و بیتکلف است، تشبیهات و استعاراتش یک ظرافت ساده و طبیعی دارد.
Тарзи баён , маслаку фалсафаи хайёми таъсири муҳиммӣ дар адабиёт форсӣ кардау майдони васеъӣ барои ҷавлони фикри дигарон таҳия намӯда . Ҳатто ҳофизу саъдӣ дар ншӣоти зарра , нопойдории дунё , ғанимат шумурдани дам ва май парастии ашъорӣ сурӯдаанд ки тақлиди мустақӣм аз афкор хайёмаст . Вале ҳеҷ кадом натавонистаанд дарин қисмат ба мартаба хайём барисанд . Маслан саъдӣ мегуяд :
طرز بیان، مسلک و فلسفهٔ خیام تأثیر مهمی در ادبیات فارسی کرده و میدان وسیعی برای جولان فکر دیگران تهیه نموده. حتی حافظ و سعدی در نشئات ذره، ناپایداری دنیا، غنیمت شمردن دم و میپرستی اشعاری سرودهاند که تقلید مستقیم از افکار خیام است. ولی هیچکدام نتوانستهاند درین قسمت به مرتبهٔ خیام برسند. مثلاً سعدی میگوید:
Ба хок бар Марв эй одамӣ ба нихвату ноз , ки зери пои ту ҳамчун ту одамизодаст . ( 63 ) аҷиб нест аз хок агар гули шкФт , ки чандини гули андом дар хок хуфт ! ( 58 ) саъдё дай рафту фардо ҳамчунон мавҷӯд нест . Дар миёни ин ва он фурсати шумори имрӯзро . ( 120 )
به خاک بر مرو ای آدمی به نخوت و ناز، که زیر پای تو همچون تو آدمیزاد است. (۶۳)عجیب نیست از خاک اگر گل شکفت،که چندین گلاندام در خاک خفت! (۵۸)سعدیا دی رفت و فردا همچنان موجود نیست.در میان این و آن فرصت شمار امروز را.(۱۲۰)
Ва дарини ашъори ҳофиз : чунин ки бар дили ман доғи зулфи саркаши ту сет , бунафша зор шавад турбатам чу даргузарам . ( 63 ) ҳар вақти хуш ки даст диҳад муғтанами шумор , касро вуқуф нест ки анҷом кор чист ! ( 112 ) рӯзӣ ки чарх аз гули мо кӯза ҳо кунад , зинҳори косаи сари мо пуршароб кун . ( 66 ) ки ҳар пораи хиштӣ ки бар манзарӣаст , сари киқбодӣ ва Искандарӣаст ! ( 109 ) қадаҳ ба шарти адаби гир зон ки таркибаш , зи косаи сари ҷамшед ва баҳманасту Қубод . ( 70 )
و دراین اشعار حافظ:چنین که بر دل من داغ زلف سرکش تو ست، بنفشهزار شود تربتم چو درگذرم. (۶۳)هر وقت خوش که دست دهد مغتنم شمار،کس را وقوف نیست که انجام کار چیست! (۱۱۲)روزی که چرخ از گِل ما کوزهها کند،زنهار کاسهٔ سرِ ما پُرشراب کن. (۶۶)که هر پاره خشتی که بر منظری است،سر کیقبادی و اسکندری است! (۱۰۹)قدح به شرط ادب گیر زانکه ترکیبش،ز کاسهٔ سرِ جمشید و بهمن است و قباد.(۷۰)
Ҳоқзу мавлавӣ ва баъзе шуъарои мутафаккири дигар агар чаҳ ин шӯришу ришодати фикри хайёмро ҳис кардаанд ва гоҳе шилтоқ овардаанд , вале ба қадре матолиби худашонро зери ҷумалоту ташбеҳоту кинояоти иғроқомез пӯшонидаанд ки мумкинаст онро ба сад гӯнаи таъбир ва тафсир кард . Махсусани ҳофиз ки хеле аз афкори хайём илҳом ёфтау ташбеҳот ӯро гирифтааст , метавон гуфт ӯ яке аз беҳтарин ва мутафаккиртарин пайравон хайёмаст . Агарчӣ ҳофиз хеле бештар аз хайёми рؤё , қувваи тасаввуру илҳом шоирона дошта ки марбӯт ба шаҳвати тунд ӯ мебошад . Вале афкор ӯ ба пои фалсафаи моддӣу мантиқӣ хайём намерасаду шаробро ба сӯрати асроромез суфиёни дароварда . Дар ҳамин қисмати ҳофиз аз хайём ҷудо мешавад . Маслан шароби ҳофиз агарчӣ дар баъзе ҷоҳо ба таври возеҳи ҳамон об ангураст , вале ба қадре зери истилоҳоти сӯфӣонаи пӯшида шуда ки иҷозаи таъбирро медиҳад ва як навъ тасаввуф мешавад аз он астнбоз кард . Вале хайёми эҳтиёҷ ба пардаи пӯшӣу рамз ва ишора надорад , афкорашро софу пӯст канда мегуяд . Ҳамин лаҳни сода , бепарвоу сароҳати лаҳҷа ӯро аз соири шуъарои озоди фикр мутамойиз мекунад .
حاقظ و مولوی و بعضی شعرای متفکر دیگر اگر چه این شورش و رشادت فکر خیام را حس کردهاند و گاهی شلتاق آوردهاند، ولی به قدری مطالب خودشان را زیر جملات و تشبیهات و کنایات اغراقآمیز پوشانیدهاند که ممکن است آن را به صد گونه تعبیر و تفسیر کرد. مخصوصاً حافظ که خیلی از افکار خیام الهام یافته و تشبیهات او را گرفتهاست، میتوان گفت او یکی از بهترین و متفکرترین پیروان خیام است. اگرچه حافظ خیلی بیشتر از خیام رؤیا، قوهٔ تصور و الهام شاعرانه داشته که مربوط به شهوت تند او میباشد. ولی افکار او به پای فلسفهٔ مادی و منطقی خیام نمیرسد و شراب را به صورت اسرارآمیز صوفیان درآورده. در همین قسمت حافظ از خیام جدا میشود. مثلاً شراب حافظ اگرچه در بعضی جاها به طور واضح همان آب انگور است، ولی به قدری زیر اصطلاحات صوفیانه پوشیدهشده که اجازهٔ تعبیر را میدهد و یک نوع تصوف میشود از آن استنباظ کرد. ولی خیام احتیاج به پردهپوشی و رمز و اشاره ندارد، افکارش را صاف و پوستکنده میگوید. همین لحن ساده، بیپروا و صراحت لهجه او را از سایر شعرای آزادفکر متمایز میکند.
Маслан ин ашъори ҳофиз ба хӯбии ҷанбаи сӯфӣу рؤёии шадид ӯро май расонад : ин ҳамаи акс май внқш ва нигорин ки намӯд , як фурӯғи рух соқӣаст ки дар ҷом афтод . Мо дар пиёлаи акси рухи ёр дидаем , эй бихбри зи лиззати шурби мудоми мо .
مثلاً این اشعار حافظ به خوبی جنبهٔ صوفی و رؤیای شدید او را میرساند:اینهمه عکس می ونقش و نگارین که نمود،یک فروغ رخ ساقی است که در جام افتاد.ما در پیاله عکس رخ یار دیدهایم،ای بیخبر ز لذت شرب مدام ما.
Ҳофиз низ ба зӯҳҳод ҳамла мекунад вале чаҳ қадар бо ҳамлаи хайём фарқ дорад : рози даруни пардаи зи риндон маст пресс , кин ҳол нест зоҳиди олии мақомро . ( 85 ) хеле бо назокаттар ва тарсутар аз хайём ба биҳишт ишора мекунад : боғи фирдавс латифаст ,у лекини зинҳор , ту ғанимати шимури ин сояи беду лаби кишт . ( 88 ) чаҳ қадар бо эҳтиёту муҳофизаи корӣ ба ҷанг сонеъ меравад : пер мо гуфт хато бар қалам сунъ нарафт , офарин бар назари поки хатои пӯшиши бод ! ( 11 )
حافظ نیز به زهاد حمله میکند ولی چه قدر با حملهٔ خیام فرق دارد:راز درون پرده ز رندان مست پرس،کاین حال نیست زاهد عالیمقام را. (۸۵)خیلی با نزاکتتر و ترسوتر از خیام به بهشت اشاره میکند:باغ فردوس لطیف است، و لیکن زنهار،تو غنیمت شمر این سایهٔ بید و لب کشت. (۸۸)چه قدر با احتیاط و محافظهکاری به جنگ صانع میرود:پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت،آفرین بر نظر پاک خطاپوشش باد! (۱۱)
Шуъарои дигар низ аз хайём табаъият кардаанд ва ҳатто дар ашъори сӯфии кинояоти хайём дида мешавад ; Маслан ин шеъри аттор :гар чу рустами шавкату зӯрат буд , ҷой чун баҳром дар гӯрат буд . ( 54 ) Ғаззолӣ низ мазмуни хайёмро истеъмол мекунад : чархи фонӯси хаёлии олимии ҳайрон дар ӯ , мардумон чун сӯрати фонӯси саргардон дар ӯ . ( 105 )
شعرای دیگر نیز از خیام تبعیت کردهاند و حتی در اشعار صوفی کنایات خیام دیده میشود؛ مثلاً این شعر عطار:گر چو رستم شوکت و زورت بود،جای چون بهرام در گورت بود.(۵۴)غزالی نیز مضمون خیام را استعمال میکند:چرخ فانوس خیالی عالمی حیران در او،مردمان چون صورت فانوس سرگردان در او. (۱۰۵)
Бар тибқи ривоят « ахбори алълмоء » хайёмро такфир мекунанд ба Макка меравад ва шояд сари роҳи худ харобаи Тисфунро дида ва ин рубоиро гуфта : он Фср ки бар чарх ҳаме зад паҳлу . . . ( 59 )
بر طبق روایت «اخبارالعلماء» خیام را تکفیر میکنند به مکه میرود و شاید سر راه خود خرابهٔ تیسفون را دیده و این رباعی را گفته:آن فصر که بر چرخ همی زد پهلو ...(۵۹)
Оё хоқонии тамоми қасидаи маърӯфи худ « айвони мдоин »ро аз ҳамин рубои хайёми илҳом нашуда ( 1 ) [ аз навҳаи ҷғд алҳақ моием ба дарди сар . . . Хок дар ӯ будӣ девори нгорстон . . . ] ?
آیا خاقانی تمام قصیدهٔ معروف خود «ایوان مداین» را از همین رباعی خیام الهام نشده(۱) [از نوحهٔ جغد الحق ماییم به درد سر...خاک در او بودی دیوار نگارستان... ]؟
Аз ҳамаи таъсироту нуфӯзи хайём дар адабиёти форсии чизе ки муҳимтараст ришодати фикрӣ ва озодӣаст ки ибдоъ карда ва гуё ба қудрати қалами худаш огоҳ бӯда . Чун дар « нўрўзномаҳ » ( си 48 ) дар фасл « андари ёд кардани қалам » ҳикоятӣ меоварад ки қаламро аз теғи бараҳна муассиртар медонад ва ин тавр натиҷа мегирад : « . . . Ва таъсири қалами салоҳу фасоди мамлакатро корӣ бузургасту худовандони қаламро ки муътамад бошанд азиз бояд дошт . »
از همهٔ تأثیرات و نفوذ خیام در ادبیات فارسی چیزی که مهمتر است رشادت فکری و آزادی است که ابداع کرده و گویا به قدرت قلم خودش آگاه بوده. چون در «نوروزنامه» (ص ۴۸) در فصل «اندر یاد کردن قلم» حکایتی میآورد که قلم را از تیغ برهنه مؤثرتر میداند و این طور نتیجه میگیرد: «... و تأثیر قلم صلاح و فساد مملکت را کاری بزرگ است و خداوندان قلم را که معتمد باشند عزیز باید داشت.»
Таъсири хайём дар адабиёти Англису Амрико , таъсир ӯ дар дунёии мутамаддини имрӯзи ҳамаи инҳо нишон медиҳад ки гуфтаҳои хайём бо дигарон то чаҳ андоза фарқ дорад .
تأثیر خیام در ادبیات انگلیس و امریکا، تأثیر او در دنیای متمدن امروز همهٔ اینها نشان میدهد که گفتههای خیام با دیگران تا چه اندازه فرق دارد.
Хайём агар чаҳ сару кор бо риёзиёт ва нуҷум дошта вале ин пешаи хушки монеъ аз тазоҳури эҳсосоти рақиқу лиззати бурдан аз табиату завқи саршори шеърӣ ӯ нашуда !у ағлаби ҳангоми фароғатро ба тафреҳу адабиёт май гузоронида . Агарчӣ мо байни мунаҷҷимин монанди хоҷаи насири тӯсӣу ғайраи шоири дида шудау ашъорӣ ба онҳо мансӯбаст вале гуфтаҳои онҳо бо хайёми замин то осмон фарқ дорад . Онон танҳо дар илоҳиёту тасаввуф ё ишқу ахлоқ ва ё масойили иҷтимоӣ рубоӣ гуфтаанд . Яъне ҳамон гуфтаҳои дигаронро такрор кардаанду завқи шоирӣ дар ашъору қофияи пардозӣ [ дар асли китоб « қёФиаҳи пардозӣ »аст ки нодурустаст . ] онҳо тақрйбан вуҷӯд надорад .
خیام اگر چه سر و کار با ریاضیات و نجوم داشته ولی این پیشهٔ خشک مانع از تظاهر احساسات رقیق و لذت بردن از طبیعت و ذوق سرشار شعری او نشده! و اغلب هنگام فراغت را به تفریح و ادبیات میگذرانیده. اگرچه ما بین منجمین مانند خواجه نصیر طوسی و غیره شاعر دیدهشده و اشعاری به آنها منسوب است ولی گفتههای آنها با خیام زمین تا آسمان فرق دارد. آنان تنها در الهیات و تصوف یا عشق و اخلاق و یا مسایل اجتماعی رباعی گفتهاند. یعنی همان گفتههای دیگران را تکرار کردهاند و ذوق شاعری در اشعار و قافیهپردازی [در اصل کتاب «قیافیهپردازی» است که نادرست است.]آنها تقریباً وجود ندارد.
Шаби маҳтоб , вайрона , мурғи ҳақ , қабристон , ҳавои намноки баҳорӣ дар хайём хеле муассир бӯда . Вале ба назар меояд ки шиквау таровати баҳор , рангҳоу буии гул , чаманзор , ҷӯйбор , насими мулоиму табиати афсунгар , бо оҳанги чанги соқёни моҳрӯу бӯсаҳои пурҳарорати онҳо ки фасли баҳору наврӯзро такмил мекарда , дар рӯҳи хайёми таъсири фавқ улода дошта . Хайём бо латофату зарофати махсӯсӣ ки дар назд шуъарои дигар камёбаст табиатро ҳис мекарда ва бо як дунёи устодии васфи онро мекунад :
شب مهتاب، ویرانه، مرغ حق، قبرستان، هوای نمناک بهاری در خیام خیلی مؤثر بوده. ولی به نظر میآید که شکوه و طراوت بهار، رنگها و بوی گل، چمنزار، جویبار، نسیم ملایم و طبیعت افسونگر، با آهنگ چنگ ساقیان ماهرو و بوسههای پرحرارت آنها که فصل بهار و نوروز را تکمیل میکرده، در روح خیام تأثیر فوقالعاده داشته. خیام با لطافت و ظرافت مخصوصی که در نزد شعرای دیگر کمیاب است طبیعت را حس میکرده و با یک دنیا استادی وصف آن را میکند:
Рӯзӣаст хушу ҳаво на гармаст ва на сард . . . ( 118 ) бингар зсбои домани гули чок шуда . . . ( 60 ) абр омаду зор бар сар сабза гирист . . . ( 61 ) чун абр ба наврӯзи рух лола бишуст . . . ( 62 ) маҳтоб ба нури доман шаб бшикофт . . . ( 111 )
روزی است خوش و هوا نه گرم است و نه سرد... (۱۱۸)بنگر زصبا دامن گل چاک شده... (۶۰)ابر آمد و زار بر سر سبزه گریست... (۶۱)چون ابر به نوروز رخ لاله بشست... (۶۲)مهتاب به نور دامن شب بشکافت... (۱۱۱)
Хайём дар васфи табиат то ҳамон андоза ки эҳтиёҷ дорад бо чанд калимаи муҳӣту вазъро муҷассам ва маҳсус мекунад . Он ҳам дар замонӣ ки шеъри форсӣ дар зери таъсири тасаллути араби як навъи луғати бозӣу изҳори фазлу тамаллуқи гӯйии хушк ва бемаънӣ шуда бӯдау шоирони камёбӣ ки завқ табиӣ доштаанд барои як барг ва ё як қатраи жола ба қадре иғроқ мегуфтаанд ки инсонро аз табиат безор мекардаанд . Ин содагии забони хайём бар бузургии мақом ӯ меафзоед , на танҳо хайём ба алфози сода иктифо карда , балки дар таронаҳои худ устодиҳои дайгарӣ низ ба кори барда ки назири он дар назд ҳеҷ як аз шуъарои Эрон дида намешавад . ӯ бо кинояу тамасхури луғоти қулунбаи охундиро гирифта ба худашон пас дода . Маслан дар ин рубоӣ :
خیام در وصف طبیعت تا همان اندازه که احتیاج دارد با چند کلمه محیط و وضع را مجسم و محسوس میکند. آن هم در زمانی که شعر فارسی در زیر تأثیر تسلط عرب یک نوع لغتبازی و اظهار فضل و تملق گویی خشک و بیمعنی شدهبوده و شاعران کمیابی که ذوق طبیعی داشتهاند برای یک برگ و یا یک قطرهٔ ژاله به قدری اغراق میگفتهاند که انسان را از طبیعت بیزار میکردهاند. این سادگی زبان خیام بر بزرگی مقام او میافزاید، نه تنها خیام به الفاظ ساده اکتفا کرده، بلکه در ترانههای خود استادیهای دیگری نیز به کار برده که نظیر آن در نزد هیچیک از شعرای ایران دیدهنمیشود. او با کنایه و تمسخر لغات قلنبهٔ آخوندی را گرفته به خودشان پس داده. مثلاً در این رباعی:
Гӯйанд : « биҳишту ҳури айни хўоҳдбўд , он ҷо май нобу ангабини хўоҳдбўд . » аввали нақл Фўл кардау истилоҳоти охундиро дар васфи ҷинат ба забони худашон шарҳ дода , баъд ҷавоб медиҳад :гар мо май ва маъшуқа гузидем чаҳ бок ? чун оқибати кори ҳамин хўоҳдбўд !
گویند: «بهشت و حور عین خواهدبود،آنجا می ناب و انگبین خواهدبود.»اول نقل فول کرده و اصطلاحات آخوندی را در وصف جنت به زبان خودشان شرح داده، بعد جواب میدهد:گر ما می و معشوقه گزیدیم چه باک؟چون عاقبت کار همین خواهدبود!
Дарин рубои алқоби удабоу фузалоро ба истилоҳ худашон мегуяд : онон ки « муҳӣти фазл ва одоб шуданд , дар ҷамъи камоли шамъ асҳоб шуданд . » ба забони худаш алқобу иддаои онҳоро хароб мекунад : раҳи зини шаб торик набурданд ба рӯз , гуфтанд фасонае ва дар хоб шуданд !
درین رباعی القاب ادبا و فضلا را به اصطلاح خودشان میگوید:آنان که «محیط فضل و آداب شدند،در جمع کمال شمع اصحاب شدند.» به زبان خودش القاب و ادعای آنها را خراب میکند:ره زین شب تاریک نبردند به روز،گفتند فسانهای و در خواب شدند!
Дар ҷои дигари лафз « парда » ӣ суфиёнро меовараду баъд ба тамасхур мегуяд ки пушти пардаи асрор адамаст : ҳаст аз пас « парда » гуфт вгўии ман ва ту , чун « парда » баруфтад , на ту Монӣ ва на ман ! гоҳе бо луғот бозӣ мекунад , вале санъат ӯ чаҳ қадар бо саноеъи лӯсу сохтагии бадеъ фарқ дорад . Маслан луғотӣ ки ду маъниро май расонад : баҳром ки гӯр мегирифтӣ ҳамаи умр , дидӣ ки чигуна гӯр баҳром гирифт ?
در جای دیگر لفظ «پرده»ی صوفیان را میآورد و بعد به تمسخر میگوید که پشت پردهٔ اسرار عدم است:هست از پس «پرده» گفتوگوی من و تو،چون «پرده» برافتد، نه تو مانی و نه من!گاهی با لغات بازی میکند، ولی صنعت او چه قدر با صنایع لوس و ساختگی بدیع فرق دارد. مثلاً لغاتی که دو معنی را میرساند:بهرام که گور میگرفتی همه عمر، دیدی که چگونه گور بهرام گرفت؟
Тақлиди овози фохта ки дар зимн ба маънӣ « куҷои рафтанд ? » ҳам бошад як шоҳкори зиракӣ , тасаллут ба забону завқро май расонад : дидем ки бар конгрессаш фохтае , бинишаста ҳаме гуфт ки : « кукуи куку ! »
تقلید آواز فاخته که در ضمن به معنی «کجا رفتند؟» هم باشد یک شاهکار زیرکی، تسلط به زبان و ذوق را میرساند:دیدیم که بر کنگرهاش فاختهای،بنشسته همیگفت که: «کوکو کوکو!»
Дар охири баъзе аз рубоиёти қофияи такрор шуда , шояд ба назари баъзе фақри луғату қофияро бирасонад мисли : дунё дидӣ ва ҳарчӣ дидӣ ҳеҷаст . . . ( 102 ) бингар зи ҷаҳон чаҳ тараф бар бастам ? ҳеҷ . ( 107 ) вале тамоми трагедии мавзӯ дар ҳамин такрор « ҳеҷ » ҷамъ шуда .
در آخر بعضی از رباعیات قافیه تکرار شده، شاید به نظر بعضی فقر لغت و قافیه را برساند مثل:دنیا دیدی و هرچه دیدی هیچ است... (۱۰۲)بنگر ز جهان چه طرف بر بستم؟ هیچ. (۱۰۷)ولی تمام تراژدی موضوع در همین تکرار «هیچ» جمع شده.
Чандини асари фалсафӣу илмӣ ба забони форсӣу арабӣ аз хайёми монда . Вале осори илмӣ ӯ ҳаргиз дар мизони шӯҳраташ дахолатӣ надошта . Хушбахтонаи ахирани як рисолаи адабии гаронбаҳое аз хайём ба дасти омадаи мавсӯм ба : « нўрўзномаҳ » ки ба саъйу иҳтимоми дӯсти азизами оқои Муҷтабои менави дар Теҳрон ба чоп расед . Ин китоб ба форсии сода ва бе монандии навишта шуда ки нишон медиҳад асари қалами тавонои ҳамон гӯяндаи тарона ҳо мебошад . Насри адабии он яке аз беҳтарину салистарин намӯнаҳои наср форсӣасту сохтимони ҷумалоти он хеле наздик ба паҳлавӣ мебошад ва ҳеҷ кадом аз китобҳоӣ ки кам вебяш дар он давраи навишта шуда аз қабил « сиёсати нома » ва « чҳормқолаҳ »у ғайра аз ҳайси насру арзиши адабӣ ба пой « нўрўзномаҳ » намерасанд .
چندین اثر فلسفی و علمی به زبان فارسی و عربی از خیام مانده. ولی آثار علمی او هرگز در میزان شهرتش دخالتی نداشته. خوشبختانه اخیراً یک رسالهٔ ادبی گرانبهایی از خیام به دست آمده موسوم به: «نوروزنامه» که به سعی و اهتمام دوست عزیزم آقای مجتبی مینوی در تهران به چاپ رسید. این کتاب به فارسی ساده و بیمانندی نوشتهشده که نشان میدهد اثر قلم توانای همان گویندهٔ ترانهها میباشد. نثر ادبی آن یکی از بهترین و سلیسترین نمونههای نثر فارسی است و ساختمان جملات آن خیلی نزدیک به پهلوی میباشد و هیچکدام از کتابهایی که کموبیش در آن دوره نوشتهشده از قبیل «سیاستنامه» و «چهارمقاله» و غیره از حیث نثر و ارزش ادبی به پای «نوروزنامه» نمیرسند.
Нигорандаи мавзӯи китоби худро яке аз русуми миллии Эрони қадим қарор дода ки робитаи мустақӣм бо нуҷум дорад , ва дар он хурофоти нуҷӯмӣу эътиқодоти омиёнау хавоси ашёро бар тибқи нуҷуму тиби Empirique шарҳ медиҳад . Агарчӣ ин китоби дастурӣ ва ба фарохури муқтазӣоти рӯзи навишта шуда , вале дар хФоёии алфози он ҳамон мӯшикофии фикр , ҳамон мантиқи муҳками риёзидон , қувваи тасаввури фавқи улодау каломи шевои хайём вуҷӯд дорад ва дар гӯшау канор ба ҳамон фалсафаи илмӣу моддии хайём ки аз дасташи дррФтаҳ барме хӯрем . Дар ин китоб на ҳарфӣ аз азоб охиратаст ва на аз лазоизи ҷинат , на як шеъри сӯфӣ дида мешавад ва на аз ахлоқу мазҳаби суханӣ ба миён меояд . Мавзӯи як ҷашни бошукӯҳи Эрон , ҳамон Эронӣ ки фохтаи болои гунбади вайронаш куку мегуяду баҳрому Ковӯсу нишопўру Тӯсаш бо хоки яксон шуда , аз ҷашни он давра таъриф мекунаду одобу одоти онро меситояд .
نگارنده موضوع کتاب خود را یکی از رسوم ملی ایران قدیم قرار داده که رابطهٔ مستقیم با نجوم دارد، و در آن خرافات نجومی و اعتقادات عامیانه و خواص اشیا را بر طبق نجوم و طب Empirique شرح میدهد. اگرچه این کتاب دستوری و به فراخور مقتضیات روز نوشتهشده، ولی در خفایای الفاظ آن همان موشکافی فکر، همان منطق محکم ریاضیدان، قوهٔ تصور فوقالعاده و کلام شیوای خیام وجود دارد و در گوشه و کنار به همان فلسفهٔ علمی و مادی خیام که از دستش دررفته برمیخوریم. در این کتاب نه حرفی از عذاب آخرت است و نه از لذایذ جنت، نه یک شعر صوفی دیدهمیشود و نه از اخلاق و مذهب سخنی به میان میآید. موضوع یک جشن باشکوه ایران، همان ایرانی که فاخته بالای گنبد ویرانش کوکو میگوید و بهرام و کاووس و نیشاپور و توسش با خاک یکسان شده، از جشن آن دوره تعریف میکند و آداب و عادات آن را میستاید.
Оё метавонем дар нисбати ин китоб ба хайём шак биоварем албата аз қароинӣ мумкинаст . Вале бар фарзи ҳам ки аз рӯй тасодуф ва ё тааммуди ин китоб ба хайёми мансӯб шуда бошад , метавонем бигӯем ки нависандаи он робитаи фикрӣ бо хайём дошта ва дар радифи ҳамон файласуфи Найшобӯрӣ ва ба мақоми адабӣу завқӣ ӯ май расида . Ба ҳар ҳол , то замонӣ ки як санади муҳими торихӣ ба даст наёмада ки ҳамин китоб « нўрўзномаҳ »ро ки дар дастаст ба нависандаи мақдам бар хайём нисбат бидиҳад ҳеҷ гӯнаи ҳадс ва фарзӣ наметавонад нисбати онро аз хайёми салби бикунад . Бар акс , хеле табиӣаст ки рӯҳи саркашу безори хайём , омехта бо зебоӣу зарофатҳо ки аз эътиқодоти хашини замони худаш сархӯрда , дар хурофоти омиёнаи як сарчашмаи тафреҳу танаввуъ барои худаш пайдои бикунад . Сартосари китоби майли Эронии сосонӣ , завқи ҳунарии олӣ , зарофати парастӣу ҳиси таҷаммули монавиро ба ёд меоварад . Нгрндаҳи парастиши зебоиро пеша худаш намӯда , ҳамин зебоӣ ки дар луғот ва дар оҳанги ҷумалот ӯ ба хӯбӣ пайдост . Хайёми шоир , оламу файласуфи худашро як бори дигар дар ин китоб муаррифӣ мекунад .
آیا میتوانیم در نسبت این کتاب به خیام شک بیاوریم البته از قراینی ممکن است. ولی بر فرض هم که از روی تصادف و یا تعمد این کتاب به خیام منسوب شده باشد، میتوانیم بگوییم که نویسندهٔ آن رابطهٔ فکری با خیام داشته و در ردیف همان فیلسوف نیشابوری و به مقام ادبی و ذوقی او میرسیده. به هر حال، تا زمانی که یک سند مهم تاریخی به دست نیامده که همین کتاب «نوروزنامه» را که در دست است به نویسندهٔ مقدم بر خیام نسبت بدهد هیچگونه حدس و فرضی نمیتواند نسبت آن را از خیام سلب بکند. بر عکس، خیلی طبیعی است که روح سرکش و بیزار خیام، آمیخته با زیبایی و ظرافتها که از اعتقادات خشن زمان خودش سرخورده، در خرافات عامیانه یک سرچشمهٔ تفریح و تنوع برای خودش پیدا بکند. سرتاسر کتاب میل ایرانی ساسانی، ذوق هنری عالی، ظرافتپرستی و حس تجمل مانوی را به یاد میآورد. نگرنده پرستش زیبایی را پیشهٔ خودش نموده، همین زیبایی که در لغات و در آهنگ جملات او به خوبی پیداست. خیام شاعر، عالم و فیلسوف خودش را یک بار دیگر در این کتاب معرفی میکند.
Хайёми намояндаи завқи хафа шуда , рӯҳи шиканҷаи дидау тарҷумони нолаҳоу шӯриши як Эрони бузург , бошукӯҳу обод қадимаст ки дар зери фишори фикри зумухти сомӣу истилои араб кам кам масмӯму вайрон май шуда .
خیام نمایندهٔ ذوق خفهشده، روح شکنجهدیده و ترجمان نالهها و شورش یک ایران بزرگ، باشکوه و آباد قدیم است که در زیر فشار فکر زمخت سامی و استیلای عرب کمکم مسموم و ویران میشده.
Аз матолиби фавқ ба даст меояд ки гӯяндаи ин таронаҳо файласуф , мунаҷҷиму шоир бе монандии бӯдааст . Ҳол агар бихоҳйми нисбати ин рубоиётро аз хайёми маърӯф салб букунем , оё ба кӣ онҳоро нисбат хоҳем дод ? лобуд бояд хайём дайгарӣ бошад ки ҳамзоди ҳамон хайём маърӯфаст ва шояд аз хайёми мунаҷҷими ҳам мақомаши бузург тар бошад . Вале дар ҳеҷ ҷо ба таври мушаххаси исм ӯ барда нашуда ва касе ӯро наме шинохта , дар сӯратӣ ки боистӣ дар як замон ва як ҷо ва ба як тарз бо хайёми мунаҷҷим зиндагӣ карда бошад . Пас ин ба ғайр аз худ хайём ки женӣ бе монанди ӯ ба анвоъи гӯногӯн таҷаллӣ мекарда ва ё шабаҳ ӯ каси дайгарии набӯда . Аслан оё каси дайгариро ба ҷузи хайём суроғ дорем ки битавонад ин таври таронаи сароеи бикунад ?
از مطالب فوق به دست میآید که گویندهٔ این ترانهها فیلسوف، منجم و شاعر بیمانندی بودهاست. حال اگر بخواهیم نسبت این رباعیات را از خیام معروف سلب بکنیم، آیا به کی آنها را نسبت خواهیمداد؟ لابد باید خیام دیگری باشد که همزاد همان خیام معروف است و شاید از خیام منجم هم مقامش بزرگتر باشد. ولی در هیچ جا به طور مشخص اسم او برده نشده و کسی او را نمیشناخته، در صورتی که بایستی در یک زمان و یک جا و به یک طرز با خیام منجم زندگی کردهباشد. پس این به غیر از خود خیام که ژنی بیمانند او به انواع گوناگون تجلی میکرده و یا شبح او کس دیگری نبوده. اصلاً آیا کس دیگری را به جز خیام سراغ داریم که بتواند این طور ترانهسرایی بکند؟
Чанд қитъаи шеъри арабӣ аз хайём мондааст , вале аз он ҷое ки ҳеҷ як аз шуъаро натавонистаанд онҳоро ба шеъри форсӣ ба забони хайём дар биоваранд аз дарҷи он чашм пӯшедем .
چند قطعه شعر عربی از خیام ماندهاست، ولی از آنجایی که هیچیک از شعرا نتوانستهاند آنها را به شعر فارسی به زبان خیام در بیاورند از درج آن چشم پوشیدیم.
Банно ба хоҳиши дӯсти ҳунармандами оқои дарвеши наққош , ин муқаддамаро аҷмоло ба таронаҳои хайём навиштам то роҳнамои таблуҳои эшон бишавад . Дар ин китоб , таронаҳои хайёми мутобиқи сабку афкори фалсафии мураттаб шудау рубоиётӣ ки ба назари машкӯк май омадаи ҷилави онҳо як ситора гузошта шуда , ин рубоиёт бар фарзи ҳам аз худ хайём набошад аз пайравон хеле зибардаст ӯ хоҳад буд ки мустақиман аз фикри файласуфу шоири бузурги илҳом шудааст .
بنا به خواهش دوست هنرمندم آقای درویش نقاش، این مقدمه را اجمالاً به ترانههای خیام نوشتم تا راهنمای تابلوهای ایشان بشود. در این کتاب، ترانههای خیام مطابق سبک و افکار فلسفی مرتب شده و رباعیاتی که به نظر مشکوک میآمده جلو آنها یک ستاره گذاشتهشده، این رباعیات بر فرض هم از خود خیام نباشد از پیروان خیلی زبردست او خواهد بود که مستقیماً از فکر فیلسوف و شاعر بزرگ الهام شدهاست.
Содиқи ҳидоят
صادق هدایت
Теҳрон , 4 меҳр – 1313
تهران، ۴ مهر – ۱۳۱۳