Яке мегуфт ки « мавлоно сухан намефармоед » гуфтам « охири ин шахсро назд ман хаёл ман оварад , ин хаёли ман , бо вай сухан нагуфт ки чунӣ ё чигунае ? бесухан , хаёл ӯро ӣнҷо ҷазб кард . Агар ҳақиқати ман ӯро бесухан ҷазб кунаду ҷои дигари барад , чаҳ аҷаб бошад ? » сухан , соя ӣ ҳақиқатасту фаръи ҳақиқат , чун соя ҷазб кард , ҳақиқат ба тариқи аввалии сухан баҳонааст . Одамиро бо одамии он ҷузви муносиб ҷазб мекунад на сухан , балки агар садҳазори муъҷизау баён ва каромот бибинад , чун дар ӯ аз он набӣ ва ё вале ҷузвӣ набошад муносиб ; суд надорад , он ҷузваст ки ӯро дар ҷӯш ва беқарор медорад , дар ки , аз каҳрабо агар ҷузвӣ набошад , ҳаргизи сӯй каҳрабо наравад . Он ҷинсияти миёни эшон хФии сет , дар назар намеояд , одамиро хаёл ҳар чиз бо он чиз май барад , хаёли боғ ба боғ май бараду хаёли дукон ба дукон , аммо дарин хаёлот , тазвир пинҳонаст . Наме бинӣ ки фалони ҷойгоҳ май рӯй пушаймон май шӯй ? ва май гӯйии пиндоштам ки хайр бошад , он худ набӯд . Пас ин хаёлот бар мисол чодаранд ва дар чодар касе пинҳонаст , ҳаргоҳ ки хаёлот аз миён бархезанду ҳақоиқ рӯй намоянд бе чодари хаёл , қиёмат бошад ; онҷо ки ҳол чунин шавад , пушаймонӣ намонад . Ҳар ҳақиқат ки туро ҷазб мекунад , чизи дигари ғайр он набошад ; ҳамон ҳақиқат бошад ки туро ҷазб кард « явми тблии алсроӣр » . Чаҳ ҷой инаст ки мегӯйем . Дар ҳақиқат , кушандаи яке сет , аммо мутаъаддид май намояд , наме бинӣ ки одамиро сад чиз орзӯаст , гӯногӯн мегуяд : « ттмоҷ мехоҳам , бўрк хоҳам , ҳалво хоҳам , қалия хоҳам , мива хоҳам , хурмо хоҳам » ин , аъдод май намояд ва ба гуфт меоварад , аммо аслаши яке сет , аслаши гуруснагии сет ва он яке сет . Наме бинӣ чун аз як чиз сайр шуд , мегуяд : « ҳеҷ , аз инҳо наме бояд » пас маълум шуд ки даҳ ва сад набӯд , блаки як буд . « вмои ҷълнои ъдтҳми алои фитна » кадоми сад ? кадоми панҷоҳ ? кадоми шаст ? қавмӣ бедаст ва бепо ва беҳуш ва беҷон , чун тилисму жиўаҳ ва симоб меҷунбанд , акнӯн эшонро шаст ва ё сад ва ё ҳазор гӯй ва инро яке , блак эшон ҳеҷанд ва ин , ҳазор ва сад ҳазор ва ҳазорон ҳазор « қалили азои ъдўои касӣри азои шдўо » . Подшоҳӣ , якеро сад мурдаи нон пора дода буд , лашкар итоб мекарданд , подшоҳ ба худ мегуфт : « рӯзӣ бияёд ки ба шумо бинмоем ки бидонед ки чаро мекардам » чун рӯз масоф шуд , ҳама гурехта буданд , ва ӯ танҳо мезад , гуфт : « инак барои ин маслиҳат ! »

یکی می‌گفت که «مولانا سخن نمی فرماید» گفتم «آخر این شخص را نزد من خیالِ من آورد، این خیال من، با وی سخن نگفت که چونی یا چگونه‌ای؟ بی‌سخن، خیال او را اینجا جذب کرد. اگر حقیقت من او را بی‌سخن جذب کند و جای دیگر بَرَد، چه عجب باشد؟» سخن، سایه‌ی حقیقت است و فرع حقیقت، چون سایه جذب کرد، حقیقت به طریق اولی سخن بهانه است. آدمی را با آدمی آن جزو مناسب جذب می‌کند نه سخن، بلکه اگر صدهزار معجزه و بیان و کرامات ببیند، چون در او از آن نبی و یا ولی جزوی نباشد مناسب؛ سود ندارد، آن جزوست که او را در جوش و بی‌قرار می‌دارد، در کَهْ، از کهربا اگر جزوی نباشد، هرگز سوی کهربا نرود. آن جنسیّت میان ایشان خفی‌ست، در نظر نمی‌آید، آدمی را خیال هر چیز با آن چیز می بَرد، خیال باغ به باغ می‌برد و خیال دکان به دکان، اما درین خیالات، تزویر پنهان است. نمی‌بینی که فلان جایگاه می‌روی پشیمان می‌شوی ؟ و می‌گویی پنداشتم که خیر باشد، آن خود نبود. پس این خیالات بر مثال چادرند و در چادر کسی پنهان است، هرگاه که خیالات از میان برخیزند و حقایق روی نمایند بی‌چادرِ خیال، قیامت باشد؛ آنجا که حال چنین شود، پشیمانی نماند. هر حقیقت که ترا جذب می‌کند، چیز دیگر غیر آن نباشد؛ همان حقیقت باشد که ترا جذب کرد  «یَوْمَ تُبْلَی الْسَّرَائِرُ». چه جای اینست که می‌گوییم. در حقیقت، کِشنده یکی‌ست، اما متعدد می‌نماید، نمی‌بینی که آدمی را صد چیز آرزوست، گوناگون می گوید: « تُتماج می خواهم، بورک خواهم، حلوا خواهم، قلیه خواهم، میوه خواهم، خرما خواهم» این، اعداد می‌نماید و به گفت می‌آورد، اما اصلش یکی‌ست، اصلش گرسنگی‌ست و آن یکی‌ست. نمی‌بینی چون از یک چیز سیر شد، می گوید: «هیچ، از اینها نمی‌باید» پس معلوم شد که ده و صد نبود، بلک یک بود. «وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ اِلاّ فِتْنَةً» کدام صد؟ کدام پنجاه؟ کدام شصت؟ قومی بی‌دست و بی‌پا و بی‌هوش و بی‌جان، چون طلسم و ژیوه و سیماب می‌جنبند، اکنون ایشان را شصت و یا صد و یا هزار گوی و این را یکی، بلک ایشان هیچند و این، هزار و صد‌هزار و هزاران هزار  «قَلِیْلٌ اِذَا عُدُّوا کَثِیْرٌ اِذَا شَدُّوا». پادشاهی، یکی را صد مرده نان پاره داده بود، لشکر عتاب می‌کردند، پادشاه به خود می‌گفت: «روزی بیاید که به شما بنمایم که بدانید که چرا می‌کردم» چون روز مصاف شد، همه گریخته بودند، و او تنها می‌زد، گفت: «اینک برای این مصلحت!»

Одамӣ май бояд ки он мумайизи худро орӣ аз ғараз ҳо кунад ва ёрӣ ҷӯяд дар дайн . Дайн , ёршносии сет . Аммо чун умрро бо бе тамизони гузаронид , мумайиза ӣ ӯ заъиф шуд , наметавонад он ёри дайнро шинохтан . Ту ин вуҷӯдро прўрдӣ ки дар ӯ тмииз нест . Тамизи он як сифатаст , наме бинӣ ки девонаро даст ва пой ҳаст аммо тмииз нест ? тмииз , он маънӣ латифаст ки дар туаст . Ва шабу рӯз дар парвариши он бетмииз машғӯл бӯдае . Баҳона мекунӣ ки « он ба ин қоимаст » чунаст ки куллӣ , дар тимордошти инӣ ? ва ӯро ба куллӣ гузоштае ? балки ин ба он қоимаст ва он бойен қоим нест . Он нур , азин даричаҳои чашму гӯшу ғайри злк бурун мезанад , агар ин дарича ҳо набошад , аз даричаҳои дигари сари барзанад ; ҳамчунон бошад ки чароғӣ овардае дар пеши офтоб ки « офтобро бо ин чароғ май байнам ! » ҳошо агар чароғ наёварӣ , офтоби худро бинмоед ! чаҳ ҳоҷат чароғаст ? . Умед аз ҳақ набояд баридан , умеди сари роҳи эминии сет , агар дар роҳ наме рӯй , бории сари роҳро нигоҳи дор , магӯ ки « кажӣ ҳо кардам » ту ростиро пеши гир , ҳеҷ кажӣ намонад . Ростӣ ҳамчун Асоӣ Мӯсоаст , он каж иҳо ҳамчун сҳрҳост , чун ростӣ бияёд , ҳамаро бихӯрад , агар бадӣ кардае бо худ кардае , ҷафои ту ба вай куҷо расад ? !

آدمی می‌باید که آن ممیّز خود را عاری از غرض‌ها کند و یاری جوید در دین. دین، یارشناسی‌ست. اما چون عمر را با بی‌تمیزان گذرانید، ممیّزه‌ی او ضعیف شد، نمی‌تواند آن یار دین را شناختن. تو این وجود را پروردی که در او تمییز نیست. تمیز آن یک صفت است، نمی‌بینی که دیوانه را دست و پای هست امّا تمییز نیست؟ تمییز، آن معنی لطیف است که در توست. و شب و روز در پرورشِ آن بی‌تمییز مشغول بوده‌ای. بهانه می‌کنی که «آن به این قایم است» چون است که کلّی، در تیمارْداشتِ اینی؟ و او را به کلّی گذاشته‌ای؟ بلکه این به آن قایم است و آن باین قایم نیست. آن نور، ازین دریچه‌های چشم و گوش و غیر ذلک برون می‌زند، اگر این دریچه‌ها نباشد، از دریچه‌های دیگر سر برزند؛ همچنان باشد که چراغی آورده‌ای در پیش آفتاب که «آفتاب را با این چراغ می‌بینم!» حاشا اگر چراغ نیاوری، آفتاب خود را بنماید! چه حاجت چراغ است؟. امید از حق نباید بریدن، امید سر راه ایمنی‌ست، اگر در راه نمی‌روی، باری سر راه را نگاه‌دار، مگو که «کژی‌ها کردم» تو راستی را پیش گیر، هیچ کژی نماند. راستی همچون عصای موسی است، آن کژ‌ی‌ها همچون سحرهاست، چون راستی بیاید، همه را بخورد، اگر بدی کرده‌ای با خود کرده‌ای، جفای تو به وی کجا رسد؟!

Чун рости шӯй , он ҳама намонад , умедро зинҳор мабар . Бо подшоҳони нишастани азин рӯй хатар нест ки сар баравад , ки сиррӣаст рафтанӣ чаҳ имрӯз , чаҳ фардо ! . Аммо азин рӯ хатараст , ки эшон чун даройанду нафасҳои эшон қӯт гирифтаасту аждаҳо шуда , ин кас ки ба эшон суҳбат карду даъвӣ дӯстӣ карду моли эшон қабул кард , лобуд бошад ки бар вифқи эшон сухан гуяду ройҳои бади эшонро аз рӯй дил нигоҳ доштӣ , қабул кунаду натавонади мухолифи он гуфтан . Азин рӯ хатараст зеро дайнро зиён дорад . Чун тарафи эшонро маъмури дорӣ , тарафи дигар ки асласт аз ту бегона шавад , чндонкаҳи он сӯй рӯй , ин сӯ ки маъшӯқаст рӯй аз ту мегирданд ,у чндонкаҳи ту бо аҳли дунё ба сулҳи дармеи ое , ӯ аз ту хашм мегирад . « ман аъони золмои султаи аллоҳи алайҳ » . Он низ ки ту сӯй ӯ май рӯй дар ҳукм инаст , чун он сӯ рафтӣ , оқибат ӯро бар ту мусаллат кунад .

چون راست شوی، آن همه نمانَد، امید را زنهار مَبُر. با پادشاهان نشستن ازین روی خطر نیست که سر برود، که سری‌ است رفتنی چه امروز، چه فردا!. اما ازین رو خطر است، که ایشان چون درآیند و نفس‌های ایشان قوّت گرفته است و اژدها شده، این کس که به ایشان صحبت کرد و دعوی دوستی کرد و مال ایشان قبول کرد، لابد باشد که بر وفق ایشان سخن گوید و رای‌های بد ایشان را از روی دل نگاه داشتی، قبول کند و نتواند مخالف آن گفتن. ازین رو خطرست زیرا دین را زیان دارد. چون طرف ایشان را معمور داری، طرف دیگر که اصل است از تو بیگانه شود، چندانکه آن سوی روی، این‌سو که معشوق است روی از تو می‌گرداند، و چندانکه تو با اهل دنیا به صلح درمی‌آیی، او از تو خشم می‌گیرد. «مَنْ اَعَانَ ظَالِماً سَلَّطَهُ اللهُّ عَلَیْهِ». آن نیز که تو سوی او می‌روی در حکم این است، چون آن‌سو رفتی، عاقبت او را بر تو مسلّط کند.

Ҳайфаст ба дарё расӣдан ва аз дарё ба обӣ , ё ба сабуе , қонеъ шудан ! охир аз дарё , гавҳарҳо ва сад ҳазор чизҳои муқаввим баранд . Аз дарёи оби бурдан , чаҳ қадар дорад ? !у оқилон аз он чаҳ фахр доранд ва чаҳ карда бошанд ? ! балки олами кафии сет . Ин дарёии об , худ илм ҳои авлиёст гавҳар худ куҷост ? ! ин олами кафӣ пурхошокаст , аммо аз гардиши он мавҷҳоу муносибати ҷӯшаши дарё ва ҷунбидани мавҷҳо , он каф , хӯбӣ мегирад ки « зини ллноси ҳуби алшҳўоти ман алнсоءу албнину алқнотири алмқнтраҳи ман алзҳбу алФзаҳу алхили алмсўмаҳу алонъоми волҳрси злки матоъи алҳиўаҳи алднё » пас чун « зин » фармуд , ӯ хуб набошад , блаки хӯбӣ дар ӯ орият бошад , вази ҷой дигар бошад . Қалб зарандудаст яъне ин дунё ки кФкст , қалбаст , ва бе қадараст ва беқиматаст , мо зарандудаш кардаем , ки « зини ллнос » . Одамии устурлоб ҳақаст , аммо мунаҷҷимӣ бояд ки устурлобро бидонад ; тараи фуруш ё баққол , агарчӣ устурлоб дорад , аммо аз он чаҳ фоида гирад ? ва ба он устурлоб чаҳ донад аҳволи афлокро ?у даврон ва бурҷҳоу таъсироту инқилобро ? илои ғирзлк . Пас устурлоб дар ҳақи мунаҷҷим сӯдмандаст , ки « ман урф нафса Фқди урфи раба » . Ҳамчинонкии ин устурлоби мисин , оина ӣ афлокаст , вуҷӯди одамӣ ки « влқди крмно банӣ одам » устурлоб ҳақаст . Чун ӯро ҳақи таъолӣ , ба худ оламу доно ва ошно карда бошад , аз устурлоби вуҷӯди худ , таҷаллии ҳақро ,у ҷамол бе чунро дам ба дам ,у лмҳаҳ ба лмҳаҳ мебинаду ҳаргизи он ҷамол , азин оина холӣ набошад . Ҳақро ъз ва ҷл бандагонанд ки эшон худро ба ҳикмату маърифат ва каромат мепӯшонанд агарчӣ халқро он назар нест ки эшонро бенанд , аммо аз ғояти ғайрат , худро мепӯшонанд , чунонк мтнбӣ мегуяд : « лбсни алўшии лои мтҷмлоти влкн кӣ исн ба алҷмоло »

حیف است به دریا رسیدن و از دریا به آبی، یا به سبویی، قانع شدن! آخر از دریا، گوهرها و صد‌هزار چیزهای مُقَوِّمْ بَرند. از دریا آب بردن، چه قدر دارد؟! و عاقلان از آن چه فخر دارند و چه کرده باشند؟! بلکه عالم کفی‌ست. این دریای آب، خود علم‌های اولیاست گوهر خود کجاست؟! این عالم کفی پرخاشاک است، اما از گردش آن موج‌ها و مناسبت جوشش دریا و جنبیدن موج‌ها، آن کف، خوبی می‌گیرد که «زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّسَاءِ وَ البَنِیْنَ وَ الْقَنَاطِیْرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْاَنْعَامِ وَالْحَرثِ ذلِکَ مَتَاعُ الْحَیوةِ الدُّنْیَا» پس چون «زُیَنَ» فرمود، او خوب نباشد، بلک خوبی در او عاریت باشد، وز جای دگر باشد. قلبِ زراندودست یعنی این دنیا که کفکست، قلبست، و بی‌قدرست و بی‌قیمت است، ما زراندودش کرده‌ایم، که «زُیِّنَ لِلنَّاسِ». آدمی اسطرلاب حق است، اما منجمی باید که اسطرلاب را بداند؛ تره‌فروش یا بقال، اگرچه اسطرلاب دارد، اما از آن چه فایده گیرد؟ و به آن اسطرلاب چه داند احوال افلاک را؟ و دوران و برجها و تأثیرات و انقلاب را؟ الی غیرذلک. پس اسطرلاب در حقِ منجم سودمند است، که  «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَهُ». همچنانکه این اسطرلاب مسین، آینه‌ی افلاک است، وجود آدمی که «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِیْ آدَمَ» اسطرلاب حق است. چون او را حق‌تعالی، به خود عالِم و دانا و آشنا کرده باشد، از اسطرلاب وجود خود، تجلی حق را، و جمال بی‌چون را دم‌به‌دم، و لَمحه‌به‌لَمحه می‌بیند و هرگز آن جمال، ازین آینه خالی نباشد. حق را عزّ و جلّ بندگانند که ایشان خود را به حکمت و معرفت و کرامت می‌پوشانند اگرچه خلق را آن نظر نیست که ایشان را بینند، اما از غایتِ غیرت، خود را می‌پوشانند، چنانک متنبی می‌گوید: «لَبسْنَ الْوَشْیَ لَا مُتَجَمِّلَاتٍ وَلکِنْ کَیْ یَصُنَ بهِ الْجَمَالَا»