Инч мегӯйанд ки улқулуб ттшоҳд гуфтӣаст ва ҳикоятӣ мегӯйанд бар эшон кашф нашудааст ва агар на сухан чаҳ ҳоҷат будӣ ? чун қалб гувоҳӣ медиҳад ; гувоҳии забон чаҳ ҳоҷат гардад ? амир нойиб гуфт ки « ореи дил гувоҳӣ медиҳад аммо дилро ҳаззӣ ҳаст ҷудоу гӯшро ҳаззӣ ҳаст ҷудои чашмро ҳаззӣаст ҷудоу забонро ҷудо ба ҳар яке эҳтиёҷ ҳаст то фоида афзӯнтар бошад » фармуд ки « агар дилро астғроқ бошад ҳамаи маҳв ӯ гирданд муҳтоҷ забон набошад охири Лайлиро ки раҳмонӣ набӯду ҷисмонӣу нафас буд ва аз обу гул буд ишқ ӯро он астғроқ буд ки маҷнӯнро чунон фурӯи гирифта буду ғарқи гардонида ки муҳтоҷ дидани Лайлӣ ба чашм набӯду сухан ӯро ба овози шунидан муҳтоҷ набӯд ки Лайлиро аз худ ӯ ҷудо намедид ки :

اینچ می‌گویند که اَلْقُلُوْبُ تَتَشَاهَدُ گفتی است و حکایتی می‌گویند بر ایشان کشف نشده است و اگر نه سخن چه حاجت بودی؟ چون قلب گواهی می‌دهد؛ گواهی زبان چه حاجت گردد؟ امیر نایب گفت که «آری دل گواهی می‌دهد امّا دل را حظّی هست جدا و گوش را حظّی هست جدا چشم را حظّی است جدا و زبان را جدا به هر یکی احتیاج هست تا فایده افزونتر باشد» فرمود که «اگر دل را استغراق باشد همه محو او گردند محتاج زبان نباشد آخر لیلی را که رحمانی نبود و جسمانی و نفس بود و از آب و گل بود عشق او را آن استغراق بود که مجنون را چنان فرو گرفته‌بود و غرق گردانیده که محتاج دیدن لیلی به چشم نبود و سخن او را به آواز شنیدن محتاج نبود که لیلی را از خود او جدا نمی‌دید که:

Акнӯн чун ҷисмониро он қӯт бошад ки ишқ , ӯро бидон ҳол гирданд ки худро аз ӯ ҷудо набинаду ҳисҳои ӯ ҷумлаи дарав ғарқ шаванд аз чашму самъу шаму ғайра ки ҳеҷ узвии ҳаззии дигари нтлбди ҳамаро ҷамъ бинад ва ҳозир дорад . Агар як узвии азин узвҳо ки гуфтеми ҳаззӣ тамом ёбад ҳама дар завқи он ғарқ шаванду ҳаззии дигари нтлбнд , ин талабидани ҳиси ҳаззии дигари ҷудои далел он мекунад ки ин як узв чунонк ҳақ ҳаззӣаст тамом нагирифтааст , ҳаззӣ ёфтааст ноқис ; лоҷарам дар он ҳаззи ғарқ нашудааст ҳиси дигараши ҳазз май талабади адад май талабад ҳар ҳиссии ҳаззии ҷудо . Ҳавос ҷамъанд аз рӯй маънӣ аз рӯй сӯрат мутафарриқанд ; чун як узвро астғроқ ҳосил шуд ҳама дар вай мустағриқ шаванд чунонк магаси боло май пурд ва париш меҷунбад ва сараш меҷунбаду ҳама аҷзоаш меҷунбад чун дар ангабин ғарқ шуд ҳамаи аҷзоаш яксон шуд ҳеҷ ҳаракат накунад астғроқ он бошад ки ӯ дар миён набошад ва ӯро ҷаҳд намонаду феъл ва ҳаракат намонад ғарқ об бошад ҳар феълиро ки азу ояд он феъл ӯ набошад феъл об бошад агар ҳануз дар оби даст ва пой мезанад ӯро ғарқи нгўинд ё бонгӣ мезанад ки оҳ ғарқ шудам инро низ астғроқи нгўинд . Охири ин « аноолҳқи гуфтан » , мардум мепиндоранд ки даъвӣ бузургӣаст ; аноолҳқи азим тавозуъаст зеро инки мегуяд « ман абд худоем » ду ҳастӣ исбот мекунад яке худро ва яке худоро , аммо онк аноолҳқ мегуяд худро адам кард ба бод дод мегуяд аноолҳқ яъне « ман нестам , ҳама ӯст ҷузи худоро ҳастӣ нест ман ба куллӣ адами маҳзам ва ҳеҷам » ; тавозуъи дарин бештараст . Инаст ки мардум фаҳм намекунанд инак мардӣ бандагӣ кунад барои худои ҳасбаи ллаҳи охири бандагӣ ӯ дар миёнаст агарчӣ барои худост худро мебинаду феъли худро мебинаду худоиро мебинад ӯ ғарқ об набошад ғарқи об онкас бошад ки дарави ҳеҷ ҷунбишӣ ва феълӣ намонад , аммо ҷунбишҳои ӯ ҷунбиш об бошад . Ширӣ дар пай оҳӯе кард оҳӯ аз вай мегурехт ду ҳастӣ буд яке ҳастӣ шер ва яке ҳастӣ оҳӯ , аммо чун шер ба ӯ расед ва дар зери панҷаи қаҳр ӯ шуд ва аз ҳайбати шери биҳуш ва бе худ шуд дар пеш шер афтод . Ин соъат ҳастӣ шер монад танҳо , ҳастӣ оҳӯ маҳв шуд ва намонад . Астғроқ он бошад ки ҳақи таъолии авлиёро ғайри он хавфи халқ ки метарсанд аз шер ва аз паланг ва аз золими ҳақи таъолӣ ӯро аз худ хоиФ гирданд ва бирав кашф гирданд ки хавф аз ҳақасту амн аз ҳақасту айшу тараб аз ҳақаст ва хӯрду хоб аз ҳақаст . Ҳақи таъолӣ ӯро сӯратӣ бинмоед махсӯси маҳсус дар бедории чашми бози сӯрати шер ё паланг ё оташ ки ӯро маълум шавад ки сӯрати шеру паланги ҳақиқат ки май байнами азин олам нест сӯрат ғайбаст ки мусаввир шудааст . Ва ҳамчунин сӯрат хеш бинмоӣанд ба ҷамоли азим ва ҳамчунин бустонҳоу анҳору ҳуру қусӯру таомҳоу шаробҳоу халъатҳоу барроқҳо ва шаҳрҳоу манзилҳоу аҷоибҳои гӯногӯн ва ҳақиқат медонад ки азин олам нест , ҳақи онҳоро дар назар ӯ май намояд ва мусаввир мегирданд пас яқин шавад ӯро ки хавф аз худосту амн аз худосту ҳамаи роҳатҳоу мшоҳдҳо аз худост ва акнӯн ин хавф ӯ ба хавф халқ намонад зеро азон ин мшоҳдаст ба далел нест чун ҳақи муайян ба вай намӯд ки ҳама азуаст . Фалсафии инро донад аммо ба далел донад далел пойдор набошад ва он хушӣ ки аз далели ҳосили бишавади онро Бақоӣ набошад то далелро ба вай май гӯйии хушу гарм ва тоза мебошад чун зикр далел бугзарад гармӣу хушӣ ӯ намонад чунонк шахсе ба далел донист ки ин хонаро банноӣ ҳаст ва ба далел донад ки ин банноро чашм ҳаст кӯр нест қудрат дорад аҷз надорад мавҷӯд буд маъдӯм набӯд зинда буд ва мурда набӯд бар баннои хонаи собиқ буд ин ҳамаро донад аммо ба далел донад далел пойдор набошад зуд фаромӯш шавад аммо ошиқон чун хизмат ҳо карданд банноро шинохтанду айни алиқини диданду нону намак ба ҳам хӯрданду ихтилот ҳо карданд ҳаргизи банно аз тасаввуру назари эшон ғоиб нашавад пас чунин каси фонӣ ҳақ бошад дар ҳақ ӯ гуноҳ гуноҳ набӯд ҷурм ҷурм набӯд чун ӯ мағлуб ва мустаҳлак онаст .

اکنون چون جسمانی را آن قوّت باشد که عشق، او را بدان حال گرداند که خود را از او جدا نبیند و حس‌های او جمله درو غرق شوند از چشم و سمع و شم و غیره که هیچ عضوی حظّی دیگر نطلبد همه را جمع بیند و حاضر دارد. اگر یک عضوی ازین عضوها که گفتیم حظی تمام یابد همه در ذوق آن غرق شوند و حظّی دیگر نطلبند، این طلبیدن حس حظی دیگر جدا دلیلِ آن می‌کند که این یک عضو چنانک حقِ حظّی است تمام نگرفته است، حظّی یافته است ناقص؛ لاجرم در آن حظ غرق نشده است حس دیگرش حظ می‌طلبد عدد می‌طلبد هر حسی حظی جدا. حواس جمعند از روی معنی از روی صورت متفرقند؛ چون یک عضو را استغراق حاصل شد همه در وی مستغرق شوند چنانک مگس بالا می‌پرد و پرش می‌جنبد و سرش می‌جنبد و همه اجزاش می‌جنبد چون در انگبین غرق شد همه اجزاش یکسان شد هیچ حرکت نکند استغراق آن باشد که او در میان نباشد و او را جهد نمانَد و فعل و حرکت نمانَد غرق آب باشد هر فعلی را که ازو آید آن فعل او نباشد فعل آب باشد اگر هنوز در آب دست و پای می‌زند او را غرق نگویند یا بانگی می‌زند که آه غرق شدم این را نیز استغراق نگویند. آخر این «اَنَاالْحَقُّ گفتن»، مردم می‌پندارند که دعویِ بزرگی است؛ اناالحق عظیم تواضع است زیرا اینکه می‌گوید «من عبد خدایم» دو هستی اثبات می‌کند یکی خود را و یکی خدا را، اما آنک اناالحق می‌گوید خود را عدم کرد به باد داد می‌گوید اناالحق یعنی «من نیستم، همه اوست جز خدا را هستی نیست من به کلی عدم محضم و هیچم»؛ تواضع درین بیشتر است. اینست که مردم فهم نمی‌کنند اینکِ مردی بندگی کند برای خدا حِسْبةَ لِلّهِ آخر بندگی او در میان است اگرچه برای خداست خود را می‌بیند و فعل خود را می‌بیند و خدای را می‌بیند او غرق آب نباشد غرق آب آنکس باشد که درو هیچ جنبشی و فعلی نماند، اماّ جنبش‌های او جنبش آب باشد. شیری در پی آهویی کرد آهو از وی می‌گریخت دو هستی بود یکی هستی شیر و یکی هستی آهو، اما چون شیر به او رسید و در زیر پنجه‌ قهر او شد و از هیبت شیر بیهوش و بی‌خود شد در پیش شیر افتاد. این ساعت هستی شیر ماند تنها، هستی آهو محو شد و نمانْد. استغراق آن باشد که حق تعالی اولیا را غیر آن خوف خلق که می‌ترسند از شیر و از پلنگ و از ظالم حق تعالی او را از خود خایف گرداند و برو کشف گرداند که خوف از حق است و امن از حق است و عیش و طرب از حق است و خورد و خواب از حق است. حق تعالی او را صورتی بنماید مخصوص محسوس در بیداری چشم باز صورت شیر یا پلنگ یا آتش که او را معلوم شود که صورت شیر و پلنگ حقیقت که می‌بینم ازین عالم نیست صورت غیب است که مصوّر شده است. و همچنین صورت خویش بنمایند به جمال عظیم و همچنین بستان‌ها و انهار و حور و قصور و طعام‌ها و شراب‌ها و خلعت‌ها و براق‌ها و شهرها و منزل‌ها و عجایب‌های گوناگون و حقیقت می‌داند که ازین عالم نیست، حق آنها را در نظر او می‌نماید و مصوّر می‌گرداند پس یقین شود او را که خوف از خداست و امن از خداست و همه راحت‌ها و مشاهدها از خداست و اکنون این خوف او به خوف خلق نمانَد زیرا ازان این مشاهد است به دلیل نیست چون حق معین به وی نمود که همه ازوست. فلسفی این را داند امّا به دلیل داند دلیل پایدار نباشد و آن خوشی که از دلیل حاصل بشود آن را بقایی نباشد تا دلیل را به وی می‌گویی خوش و گرم و تازه می‌باشد چون ذکر دلیل بگذرد گرمی و خوشی او نمانَد چنانک شخصی به دلیل دانست که این خانه را بنّایی هست و به دلیل داند که این بنّا را چشم هست کور نیست قدرت دارد عجز ندارد موجود بود معدوم نبود زنده بود و مرده نبود بر بنای خانه سابق بود این همه را داند امّا به دلیل داند دلیل پایدار نباشد زود فراموش شود امّا عاشقان چون خدمت‌ها کردند بنّا را شناختند و عین‌الیقین دیدند و نان و نمک به هم خوردند و اختلاط‌ها کردند هرگز بنا از تصوّر و نظر ایشان غایب نشود پس چنین کس فانی حق باشد در حق او گناه گناه نبود جرم جرم نبود چون او مغلوب و مستهلک آنست.

Подшоҳии ғуломонро фармуд ки ҳар яке қадаҳии заррин ба каф гиранд ки меҳмон меояд ва он ғуломи муқаррабтарро низ ҳам фармуд ки қадаҳӣ бигир . Чун подшоҳ рӯй намӯд он ғуломи хос аз дидори подшоҳ бе худ ва маст шуд қадаҳ аз дасташи биФтод ва бишикаст дигарон чун азуи чунин диданд гуфтанд « магари чунин май бояд » қадаҳҳоро ба қасди биндохтнд . Подшоҳ итоб кард « чаро кардед ? » гуфтанд ки « ӯ муқарраб буд чунин кард » подшоҳ гуфт : « эй аблаҳон , онро ӯ накард онро ман кардам » . Аз рӯй зоҳири ҳамаи сӯратҳо гуноҳ буд аммо он як гуноҳи айни тоъат буд балки болои тоъату гуноҳ буд худ мақсӯд аз он ҳамаи он ғулом буд . Боқии ғуломон табаъ подшоҳанд пас табаъ ӯ бошанд чун ӯ айн подшоҳаст ва ғуломӣ бирав ҷуз сӯрат нест ; аз ҷамоли подшоҳ параст . Ҳақ таъолӣ мефармоед лўлоки мо хилқати алоФлоки ҳам аноолҳқаст мъниш инаст ки афлокро барои худ офаридами ин аноолҳқаст ба забони дигару рамзии дигар . Суханҳои бузургон агар ба сад сӯрат мухталиф бошад чун ҳақи яке сету роҳи яке сети сухани ду чун бошад ? аммо ба сӯрати мухолиф май намояд ба маънӣ якеасту тафриқа дар сӯратаст ва дар маънии ҳама ҷамъиятаст . Чунонкӣ амӣрӣ бифармоед ки хайма бидӯзанд ; яке ресмон май тобади яке мех мезанад яке ҷома май бофад ва яке дузад ва яке май дард ва яке сӯзан мезанад ин сӯратҳо агарчӣ аз рӯй зоҳири мухталиф ва мутафарриқанд аммо аз рӯй маънӣ ҷамъанд ва яке кор мекунанд ва ҳамчунин аҳволи ин олам низ чун дрнгрии ҳамаи бандагӣ ҳақ мекунанд аз фосиқу солеҳ ва аз осӣ ва аз мутӣъ ва аз деву малик . Маслан подшоҳ хоҳад ки ғуломонро имтиҳон кунад ва биёзмоед ба асбоб то бо сабот аз бесабот пайдо шаваду неки аҳд аз бадаҳд мумтоз гардаду бовафо аз бевафо . ӯро мўсўсӣу муҳайиҷӣ май бояд то сабот ӯ пайдо шавад , агар набошад сабот ӯ чун пайдо шавад ? пас он мўсўсу муҳайиҷ , бандагӣ подшоҳ мекунад чун хости подшоҳ инаст ки ин чунин кунад . Бодӣ фиристод то собитро аз ғайри собит пайдо кунаду пашшаро аз дарахту боғ ҷудо гирданд то пашша бараваду ончӣ бо шаҳ бошад бимонад . Мулкии канизакиро фармуд ки « худро бёро ва бар ғуломони ман арз кун то амонату хиёнати эшон зоҳир шавад » феъли канизак агарчӣ ба зоҳири маъсият май намояд

پادشاهی غلامان را فرمود که هر یکی قدحی زرین به کف گیرند که مهمان می‌آید و آن غلام مقرّب‌تر را نیز هم فرمود که قدحی بگیر. چون پادشاه روی نمود آن غلام خاص از دیدار پادشاه بی‌خود و مست شد قدح از دستش بیفتاد و بشکست دیگران چون ازو چنین دیدند گفتند «مگر چنین می‌باید» قدح‌ها را به قصد بینداختند. پادشاه عتاب کرد «چرا کردید؟» گفتند که «او مقرّب بود چنین کرد» پادشاه گفت: «ای ابلهان، آن را او نکرد آن را من کردم». از روی ظاهر همه صورت‌ها گناه بود اما آن یک گناه عین طاعت بود بلکه بالای طاعت و گناه بود خود مقصود از آن همه آن غلام بود. باقی غلامان تبعِ پادشاهند پس تبع او باشند چون او عین پادشاه است و غلامی برو جز صورت نیست؛ از جمال پادشاه پُر است. حق تعالی می‌فرماید لَوْلَاکَ مَا خَلَقْتُ الْاَفْلَاکَ هم اناالحق است معنیش این است که افلاک را برای خود آفریدم این اناالحق است به زبان دیگر و رمزی دیگر. سخن‌های بزرگان اگر به صد صورت مختلف باشد چون حق یکی‌ست و راه یکی‌ست سخن دو چون باشد؟ اما به صورت مخالف می‌نماید به معنی یکی است و تفرقه در صورت است و در معنی همه جمعیّت است. چنانکه امیری بفرماید که خیمه بدوزند؛ یکی ریسمان می‌تابد یکی میخ می‌زند یکی جامه می‌بافد و یکی دوزد و یکی می‌درّد و یکی سوزن می‌زند این صورت‌ها اگرچه از روی ظاهر مختلف و متفرّق‌اند اما از روی معنی جمعند و یکی کار می‌کنند و همچنین احوال این عالم نیز چون درنگری همه بندگی حق می‌کنند از فاسق و صالح و از عاصی و از مطیع و از دیو و ملک. مثلاً پادشاه خواهد که غلامان را امتحان کند و بیازماید به اسباب تا با ثبات از بی‌ثبات پیدا شود و نیک‌عهد از بدعهد ممتاز گردد و باوفا از بی‌وفا. او را مُوَسوِسی و مهیّجی می‌باید تا ثبات او پیدا شود، اگر نباشد ثبات او چون پیدا شود؟ پس آن مُوَسوِس و مهیّج، بندگی پادشاه می‌کند چون خواست پادشاه این است که این چنین کند. بادی فرستاد تا ثابت را از غیر ثابت پیدا کند و پشه را از درخت و باغ جدا گرداند تا پشه برود و آنچه با شَه باشد بماند. ملکی کنیزکی را فرمود که «خود را بیارا و بر غلامان من عرض کن تا امانت و خیانت ایشان ظاهر شود» فعل کنیزک اگرچه به ظاهر معصیت می‌نماید

Аммо дар ҳақиқати бандагӣ подшоҳ мекунад . Ин бандагони худро чун дарин олами диданд на ба далелу тақлиди бали муъоина бепардау ҳиҷоб ки ҷумла аз неку бади бандагӣу тоъат ҳақ мекунанд ки ваон ман шииءи алои исбҳи бҳмдаҳ . Пас дар ҳақи эшон ҳамин олам қиёмат бошад чун қиёмати иборат аз онаст ки ҳамаи бандагӣ худо кунанду корӣ дигар накунанд ҷузи бандагӣ ӯ . Ва ин маъниро эшон ҳамин ҷо май бенанд ки луи кашфи алғтоءи мо азддт яқинан олам аз рӯй луғат ин бошад ки аз орифи олӣ тар бошад зеро худоиро олам гӯйанд аммо ориф нишоед гуфтан . Маънии ориф онаст ки намедонист ва донист ва ин дар ҳақ худо нишоед , аммо аз рӯй урфи ориф бешаст зеро ориф иборатаст аз ончи берун аз далел донад оламро мушоҳидау муъоина дидааст . Урафо , орифи инро гӯйанд . Овардаанд ки « олам ба аз сад зоҳид »у олам ба аз сад зоҳид чун бошад ? охири ин зоҳид ба илм зуҳд кард . Зуҳд беилм маҳол бошад . Охир зуҳд чист ? аз дунёи эъроз кардан ва рӯй ба тоъату охират овардан . Охир май бояд ки дунёро бидонаду зиштӣ ва бе саботии дунёро бидонаду лутфу саботу бақои охиратро бидонаду иҷтиҳод дар тоъат ки « чун тоъат кунам ва чаҳ тоъат ? » ин ҳама илмаст ; пас зуҳд бе илми маҳол буд . Пас он зоҳиди ҳам оламаст ҳам зоҳид . Ин олам ки ба аз сад зоҳидаст ҳақ бошад мънишро фаҳм накардаанд . Илм дигараст ки баъди азин зуҳду илм ки аввал дошт худоӣ ба вай диҳад ки ин илми дувуми самараи он илм ва зуҳд бошад , қатъан ин чунин олам ба аз садҳазор зоҳид бошад . Назири ин ҳамчинонкии мардии дарахтии нишонду дарахт бор дод қатъан он дарахт ки бор дод ба аз сад дарахт бошад ки бор надода бошад зеро он дарахтон шояд ки ба бар нарасанд ки офот дар раҳ бисёраст . Ҳоҷӣ ӣӣ ки ба каъба расад ба азон ҳоҷе бошад ки дар барӣа равонаст ки эшонро хавф аст барисанд ё нарасанд аммо ин ба ҳақиқат расидааст ; як ҳақиқат ба аз сад ҳазор шакаст . Амир нойиб гуфт « онкӣ нарасед ҳам умед дорад » фармуд « кӯи онк умед дорад то он ки расед ? » аз хавф то амни фарқӣ бисёраст ва чаҳ ҳоҷатаст ба фарқ ? бар ҳамаи ин фарқ зоҳираст сухан дар амнаст ки аз амн то амни фарқҳои азимаст . Тафзили Муҳамади слии аллоҳи алайҳу силам бар анбиёи охир аз рӯй амн бошад ва агар на ҷумлаи анбёء дар амнанд ва аз хавф гузаштаанд ало дар амни мақомҳост ки врФънои бъзҳми фавқи баъзи дараҷоти ало ки олами хавфу мақомоти хавфро нишон тавон дод аммо мақомоти амн бенишонаст дар олами хавф назар кунанд ҳар касе дар роҳи худо чаҳ базл мекунад , яке базл тан мекунад ва яке базли мол ва яке базли ҷони яке рӯзаи яке намоз , яке даҳ ракаат , яке сад ракаат . Пас манозили эшон мусаввирасту муайяни тавон аз он нишон додан . Ҳамчинонкии манозили Қуния бо қисриаҳ муайянаст қимозу апрўху султону ғайра . Аммо манозили дарё аз антолиаҳ то Искандария бенишонаст онро кштибон донад ба аҳл хушкӣ нагӯяд чун натавонанд фаҳм кардан .

اما در حقیقت بندگی پادشاه می‌کند. این بندگان خود را چون درین عالم دیدند نه به دلیل و تقلید بل معاینه بی‌پرده و حجاب که جمله از نیک و بد بندگی و طاعت حق می‌کنند که وَاِنْ مِنْ شُیْیءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ. پس در حق ایشان همین عالم قیامت باشد چون قیامت عبارت از آن است که همه بندگی خدا کنند و کاری دیگر نکنند جز بندگی او. و این معنی را ایشان همین جا می‌بینند که لَوْ کُشِفَ الْغِطَاءُ مَا ازْدَدْتُ یَقْیِناً عالم از روی لغت این باشد که از عارف عالی‌تر باشد زیرا خدای را عالم گویند اما عارف نشاید گفتن. معنی عارف آن است که نمی‌دانست و دانست و این در حق خدا نشاید، اما از روی عرف عارف بیش است زیرا عارف عبارت است از آنچ بیرون از دلیل داند عالم را مشاهده و معاینه دیده است. عرفا، عارف این را گویند. آورده‌اند که «عالم به از صد زاهد» و عالم به از صد زاهد چون باشد؟ آخر این زاهد به علم  زهد کرد. زهد بی علم محال باشد. آخر زهد چیست؟ از دنیا اعراض کردن و روی به طاعت و آخرت آوردن. آخر می‌باید که دنیا را بداند و زشتی و بی‌ثباتی دنیا را بداند و لطف و ثبات و بقای آخرت را بداند و اجتهاد در طاعت که «چون طاعت کنم و چه طاعت؟» این همه علم است؛ پس زهد بی‌علم محال بود. پس آن زاهد هم عالم است هم زاهد. این عالم که به از صد زاهد است حق باشد معنیش را فهم نکرده‌اند. علم دیگرست که بعد ازین زهد و علم که اوّل داشت خدای به وی دهد که این علم دوم ثمرهٔ آن علم و زهد باشد، قطعاً این چنین عالم به از صدهزار زاهد باشد. نظیر این همچنانکه مردی درختی نشاند و درخت بار داد قطعاً آن درخت که بار داد به از صد درخت باشد که بار نداده باشد زیرا آن درختان شاید که به بر نرسند که آفات در ره بسیارست. حاجی‌یی که به کعبه رسد به ازان حاجیی باشد که در بریّه روان است که ایشان را خوف است برسند یا نرسند اما این به حقیقت رسیده است؛ یک حقیقت به از صد هزار شک است. امیر نایب گفت «آنکه نرسید هم امید دارد» فرمود «کو آنک امید دارد تا آن که رسید؟» از خوف تا امن فرقی بسیار است و چه حاجت است به فرق؟ بر همه این فرق ظاهر است سخن در امن است که از امن تا امن فرق‌های عظیم است. تفضیل محمد صلّی‌اللّه علیه و سلّم بر انبیا آخر از روی امن باشد و اگر نه جمله انبیاء در امنند و از خوف گذشته‌اند الّا در امن مقام‌هاست که وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ الا که عالم خوف و مقامات خوف را نشان توان داد اما مقامات امن بی‌نشان است در عالم خوف نظر کنند هر کسی در راه خدا چه بذل می‌کند، یکی بذل تن می‌کند و یکی بذل مال و یکی بذل جان یکی روزه یکی نماز، یکی ده رکعت، یکی صد رکعت. پس منازل ایشان مصوّر است و معیّن توان از آن نشان دادن. همچنانکه منازل قونیه با قیصریه معین است قیماز و اُپروخ و سلطان و غیره. اما منازل دریا از انطالیه تا اسکندریه بی‌نشان است آن را کشتیبان داند به اهل خشکی نگوید چون نتوانند فهم کردن.

Амир гуфт « ҳам гуфт низ фоида мекунад агар ҳамаро ндонанд андак бидонанд ва пай баранд ва гумон баранд » фармуд « эй валлоҳ касе дар шаб торӣ нишастааст бедор ба азми онки сӯии рӯз май рӯм агарчӣ чигунагӣ рафтанро намедонад аммо чун рӯзро мунтазираст ба рӯз наздик мешавад то шахсе дар шаби торику абри пас корвонӣ меравад намедонад ки куҷо расед ва куҷо мегузарад ва чаҳ қадари қатъ масофат кард аммо чун рӯз шуд ҳосили он рафтанро бибинад сар ба ҷое барзанади ҳаркии ҳасбаи аллоҳ агарчӣ ду чашм барҳам занад он зойеъ нест Фмни иъмли мисқоли зарраи хирои ираҳи ало чун андарун торикасту маҳҷӯб , намебинад ки чаҳ қадари пеш рафтааст охир бибинад алднёи мазраъаи алохраҳ ҳарчӣ ӣнҷои бикорад онҷо баргирад . » исои алайҳи ассалом бисёр хандидӣ , яҳёи алайҳи ассалом бисёр гиристӣ яҳё ба исо гуфт ки « ту аз макрҳои дақиқи қавӣ эмин шудӣ ки чунин май хндӣ ? » исо гуфт ки « ту аз аноятҳоу лутфҳои дақиқи латифи ғариби ҳақи қавӣ ғофил шудӣ ки чандинӣ майгаре ? » вале ӣӣ аз авлиёъи ҳақи дарин моҷарои ҳозир буд , аз ҳақ пурсед « азин ҳар ду киро мақом олӣ тараст ? » ҷавоб гуфт ки « аҳснҳм безно яъне ано ъанд занни абдӣ бе ман онҷоом ки занни банда манаст ба ҳар бандаи марои хаёлии сет ва сӯратӣаст ҳарч ӯ маро хаёл кунад ман онҷо бошам . » ман бандаи он хаёлам ки ҳақ онҷо бошад безорам азон ҳақиқат ки ҳақ онҷо набошад . « хаёлҳоро эй бандагони ман пок кунед ки ҷойгоҳу мақом манаст . » акнӯн ту худро май озмо ки аз гиряу ханда аз савму намоз ва аз хилвату ҷамъияту ғайраи турои кадом нофеъ тарасту аҳволи ту ба кадоми тариқи рост тар мешаваду тараққӣати афзӯнтар ; он корро пеши гири астФти қлбку ани аФтоки алмФтўни туро маънӣ ҳаст дар андарун ; фатво муфтён бирав арзи дор то онч ӯро мувофиқ ояд онро гирад . Ҳамчинонкии табиб назд бемор меояд аз табиби андарун май пурсад . Зеро туро табибӣ ҳаст дар андарун ва он мизоҷ туаст ки дафъ мекунад ва май пазираду лиҳозои табиби берун аз ваии пурсад ки « фалони чиз ки хӯрдӣ чун буд ? сабк будӣ ? гарон будӣ ? хобат чун буд ? » аз ончи табиби андарун хабар диҳад табиб берун бидон ҳукм кунад , пас асли он табиби андаруни сет ва он мизоҷ ӯст . Чун ин табиб заъиф шаваду мизоҷ фосид гардад аз заъфи чизҳо бъкс бинаду нишонҳои каж диҳад ; шукрро талх гуяду сиркаро ширини пас муҳтоҷ шуд ба табиби берӯнӣ ки ӯро мадад диҳад то мизоҷ бар қарор аввал ояд .

امیر گفت «هم گفت نیز فایده می‌کند اگر همه را ندانند اندک بدانند و پی برند و گمان برند» فرمود «ای والله کسی در شب تاری نشسته است بیدار به عزم آنک سوی روز می‌روم اگرچه چگونگی رفتن را نمی‌داند اما چون روز را منتظر است به روز نزدیک می‌شود تا شخصی در شب تاریک و ابر پس کاروانی می‌رود نمی‌داند که کجا رسید و کجا می‌گذرد و چه قدر قطع مسافت کرد امّا چون روز شد حاصل آن رفتن را ببیند سر به جایی برزند هرکه حسبة الله اگرچه دو چشم برهم زند آن ضایع نیست فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ الا چون اندرون تاریک است و محجوب، نمی‌بیند که چه قدر پیش رفته است آخر ببیند اَلدُّنْیَا مَزْرَعَةُ الآخِرَةِ هرچه اینجا بکارد آنجا برگیرد.» عیسی علیه‌السلام بسیار خندیدی، یحیی علیه‌السلام بسیار گریستی یحیی به عیسی گفت که «تو از مکرهای دقیق قوی ایمن شدی که چنین می‌خندی؟» عیسی گفت که «تو از عنایت‌ها و لطف‌های دقیق لطیف غریب حق قوی غافل شدی که چندینی می‌گریی؟» ولی‌یی از اولیاء حق درین ماجرا حاضر بود، از حق پرسید «ازین هر دو که‌را مقام عالی‌ترست؟» جواب گفت که «اَحْسَنُهُمْ بِیْ ظَنَّاً یعنی اَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِیْ بِیْ من آنجاام که ظن بندهٔ من است به هر بنده مرا خیالی‌ست و صورتی‌ است هرچ او مرا خیال کند من آنجا باشم.» من بندهٔ آن خیالم که حق آنجا باشد بیزارم ازان حقیقت که حق آنجا نباشد. «خیال‌ها را ای بندگان من پاک کنید که جایگاه و مقام من است.» اکنون تو خود را می‌آزما که از گریه و خنده از صوم و نماز و از خلوت و جمعیت و غیره ترا کدام نافع‌ترست و احوال تو به کدام طریق راست‌تر می‌شود و ترقیّت افزون‌تر؛ آن کار را پیش گیر اِسْتَفْتِ قَلْبَکَ وَ اِنْ اَفْتَاکَ الْمُفْتُوْنَ ترا معنی هست در اندرون؛ فتوی مفتیان برو عرض دار تا آنچ او را موافق آید آن را گیرد. همچنانکه طبیب نزد بیمار می‌آید از طبیبِ اندرون می‌پرسد. زیرا ترا طبیبی هست در اندرون و آن مزاجِ توست که دفع می‌کند و می‌پذیرد و لهذا طبیب بیرون از وی پرسد که «فلان چیز که خوردی چون بود؟ سبک بودی؟ گران بودی؟ خوابت چون بود؟» از آنچ طبیب اندرون خبر دهد طبیب بیرون بدان حکم کند، پس اصل آن طبیب اندرون‌ست و آن مزاج اوست. چون این طبیب ضعیف شود و مزاج فاسد گردد از ضعف چیزها بعکس بیند و نشان‌های کژ دهد؛ شکر را تلخ گوید و سرکه را شیرین پس محتاج شد به طبیب بیرونی که او را مدد دهد تا مزاج بر قرار اول آید.

Баъд аз он ӯ боз ба табиби худ намояду азу фатво месетанд . Ҳмчнн мизоҷӣ ҳаст одамро аз рӯй маънӣ чун он заъиф шавад ҳавоси ботина ӯ ҳарч бинад ва ҳарч гуяд ҳама бархилоф бошад пас авлиё табибонанд ӯро мадад кунанд то мизоҷаш мустақӣм гардаду дилу дайнаш қӯт гирад ки арнии алошёءи кмоҳӣ . Одамӣ азим чизаст дар ваии ҳамаи чиз мактубаст ҳуҷб ва зулмот намегузорад ки ӯ он илмро дар худ бихонад ҳуҷбу зулмоти ин машғӯлиҳои гӯногӯнаст ва тадбирҳои гӯногӯни дунё ва орзӯҳои гӯногӯн . Бо ин ҳама ки дар зулмотасту маҳҷӯби пардаҳост ҳам чизе мехонд ва азон воқиф аст бингар ки чун ин зулмот вҳҷб бархезад чаҳ сон воқиф гардад ва аз худ чаҳ илмҳо пайдо кунад ? . Охири ин ҳарфатҳо аз дарзӣ ӣӣу банноӣу дурудгарӣу заргарӣу илму нуҷуму тибу ғайрау анвоъи ҳарфи илои молои иъдўлоиҳсӣ аз андаруни одамии пайдо шудааст аз сангу кулӯх пайдо нашуд онкӣ мегӯйанд « зоғии одамиро таълим кард ки мурда дар гӯр кунад » он ҳам аз акси одамӣ буд ки бар мурғ зад тақозои одамӣ ӯро бар он дошт охири ҳайвони ҷузв одамӣаст ҷузви кулро чун омӯзад ? чунонкӣ одамӣ хоҳад ки ба даст чап нависад қалам ба даст гирад агарчӣ дил қавӣаст аммо даст дар нбштн меларзад аммо даст ба амр дил менависад . Чун амир меояд мавлонои суханҳои азим мефармоед ки сухан мунқатиъ нест аз онки аҳл суханаст доимои сухан ба вай мерасаду сухан ба вай муттасиласт . Дар зимистон агар дарахтҳо барг ва бар надиҳад то напиндоранд ки дар кор нестанд , эшон доимо бар коранд . Зимистони ҳангом дахласт тобистони ҳангоми харҷ . Харҷро ҳамаи бенанди дахлро набенанд чунонкии шахсе меҳмонӣ кунаду харҷ ҳо кунад инро ҳамаи бенанд аммо он дахлро ки андаки андак ҷамъ карда буд барои меҳмонӣ , набенанд ва ндонанду асл дахласт ки харҷ аз дахл меояд . Моро бо он кас ки иттисол бошад дам ба дам бо вай дар суханем (у ягона ва муттасилем ) . Дар хамӯшӣу ғайбату ҳузур балки дар ҷанги ҳам ба ҳамем ва омехтаем агарчӣ мушт бар ҳам дигар мезанем бо вай дар суханему ягона ва муттасилем онро мушти мубин ; дар он мушт мавиз бошад ! бовар намекунӣ ? боз кун то бибинӣ чаҳ ҷои мавиз чаҳ ҷои дарҳои азиз . Охири дигарон рқоиқу дақоиқ ва маориф мегӯйанд аз назму наср инак майли амири ин тарафаст ва бо мост аз рӯй маорифу дақоиқ ва мавъиза нест чун дар ҳамаи ҷойҳо азин ҷинс ҳаст ва кам нест . Пас ин ки маро дӯст медорад ва майл мекунад ин ғайри онҳост ӯ чиз дигар мебинаду варои онкӣ аз дигарон дидааст равшаноӣ дигар меёбад .

بعد از آن او باز به طبیب خود نماید و ازو فتوی می‌ستاند. همچنن مزاجی هست آدم را از روی معنی چون آن ضعیف شود حواس باطنه او هرچ بیند و هرچ گوید همه برخلاف باشد پس اولیا طبیبانند او را مدد کنند تا مزاجش مستقیم گردد و دل و دینش قوّت گیرد که اَرِنِی الْاَشْیَاءَ کَمَاهِیَ. آدمی عظیم چیزست در وی همه چیز مکتوب است حجب و ظلمات نمی‌گذارد که او آن علم را در خود بخواند حجب و ظلمات این مشغولی‌های گوناگون است و تدبیرهای گوناگون دنیا و آرزوهای گوناگون. با این همه که در ظلمات است و محجوب پرده‌هاست هم چیزی می‌خواند و ازان واقف است بنگر که چون این ظلمات وحجب برخیزد چه سان واقف گردد و از خود چه علم‌ها پیدا کند؟. آخر این حرفت‌ها از درزی‌یی و بنّایی و درودگری و زرگری و علم و نجوم و طب و غیره و انواع حِرَف الی مالاُ یعدولایحصی از اندرون آدمی پیدا شده است از سنگ و کلوخ پیدا نشد آنکه می‌گویند «زاغی آدمی را تعلیم کرد که مرده در گور کند» آن هم از عکس آدمی بود که بر مرغ زد تقاضای آدمی او را بر آن داشت آخر حیوان جزو آدمی است جزو کل را چون آموزد؟ چنانکه آدمی خواهد که به دست چپ نویسد قلم به دست گیرد اگرچه دل قوی است اما دست در نبشتن می‌لرزد اما دست به امر دل می‌نویسد. چون امیر می‌آید مولانا سخن های عظیم می‌فرماید که سخن منقطع نیست از آنک اهل سخن است دایما سخن به وی می‌رسد و سخن به وی متصل است. در زمستان اگر درخت‌ها برگ و بر ندهد تا نپندارند که در کار نیستند، ایشان دایما بر کارند. زمستان هنگام دخل است تابستان هنگام خرج. خرج را همه بینند دخل را نبینند چنانکه شخصی مهمانی کند و خرج‌ها کند این را همه بینند اما آن دخل را که اندک اندک جمع کرده بود برای مهمانی، نبینند و ندانند و اصل دخل است که خرج از دخل می‌آید. ما را با آن کس که اتّصال باشد دم‌به‌دم با وی در سخنیم (و یگانه و متصلیم). در خموشی و غیبت و حضور بلکه در جنگ هم به همیم و آمیخته‌ایم اگرچه مشت بر هم دگر می‌زنیم با وی در سخنیم و یگانه و متصلیم آن را مشت مبین؛ در آن مشت مویز باشد! باور نمی‌کنی؟ باز کن تا ببینی چه جای مویز چه جای دُرهای عزیز. آخر دیگران رقایق و دقایق و معارف می‌گویند از نظم و نثر اینک میل امیر این طرف است و با ماست از روی معارف و دقایق و موعظه نیست چون در همه جای‌ها ازین جنس هست و کم نیست. پس این که مرا دوست می‌دارد و میل می‌کند این غیر آنهاست او چیز دیگر می‌بیند و ورای آنکه از دیگران دیده است روشنایی دیگر می‌یابد.

Овардаанд ки подшоҳии маҷнӯнро ҳозир кард ( вагуфт ) ки « туро чаҳ бӯдааст ва чаҳ афтодааст ? худро расво кардӣ ва аз хону мони баромадӣу харобу фанои гаштии Лайлӣ чаҳ бошад ва чаҳ хӯбӣ дорад ? биё то турои хубону нағзони намояму фидоӣ ту кунам ва ба ту бахшам » чун ҳозир карданд маҷнӯнроу хубонро ҷилва овараданд маҷнӯни сари ФрўоФкндаҳ буду пеш худ менагирист подшоҳ фармуд « охири сарро баргир ва назар кун » гуфт « май тарсам ; ишқи Лайлӣ шамшер кашидааст агар бурдорам серумро биндозад » ғарқи ишқи Лайлӣ чунон гашта буд . Охири дигаронро чашм буду лабу бинӣ буд охир дар вай чаҳ дида буд ки бидон ҳол гашта буд ?

آورده‌اند که پادشاهی مجنون را حاضر کرد (وگفت) که «ترا چه بوده است و چه افتاده است؟ خود را رسوا کردی و از خان و مان برآمدی و خراب و فنا گشتی لیلی چه باشد و چه خوبی دارد؟ بیا تا ترا خوبان و نغزان نمایم و فدای تو کنم و به تو بخشم» چون حاضر کردند مجنون را و خوبان را جلوه آوردند مجنون سر فروافکنده بود و پیش خود می‌نگریست پادشاه فرمود «آخر سر را برگیر و نظر کن» گفت «می‌ترسم؛ عشق لیلی شمشیر کشیده است اگر بردارم سرم را بیندازد» غرق عشق لیلی چنان گشته بود. آخر دیگران را چشم بود و لب و بینی بود آخر در وی چه دیده بود که بدان حال گشته بود؟