Муштоқем ало чун медонем ки шумо ба масолеҳ халқ машғӯлед заҳмат давр медорем . Гуфт бар мо ин воҷиб буд . Даҳшат бархест . Баъди азин ба хизмат ойем фармуд ки фарқӣ нест ҳамаи яке сети шуморо он лутф ҳаст ки ҳама яке бошад . Аз заҳматҳо чунед ? лекин чун медонем ки имрӯзи шмоиид ки ба хайрот ва ҳасанот машғӯлед лоҷарами руҷӯъ ба шумо мекунем . Ин соъати баҳс дарин мекардем агар мардиро аёласту дайгариро нест азу мебаранд ва ба ин медиҳанд . Аҳл зоҳир гӯйанд ки « аз мъил май барӣ ба ғайри мъил май диҳӣ » чун бенгарӣ худ мъил ӯст дар таҳқиқ . Ҳамчинонкии аҳли дилӣ ки ӯро гавҳарӣ бошад шахсеро бузанду сару бинӣу даҳони бишиканад , ҳама гӯйанд ки ин мазлӯмаст аммо ба таҳқиқи мазлӯми он занандааст . Золим он бошад ки маслиҳат накунад . Он лси хӯрдау саршикаста золимаст ва ин занандаи яқин мазлӯмаст . Чун ин соҳиб гавҳарасту мустаҳлак ҳақ аст карда ӯ карда ҳақ бошад . Худоро золими нгўинд ҳамчунонк Мустафо ( слии аллоҳи алайҳу силам ) май кишту хӯн май рехт ва ғорат мекард золим эшон буданд ва ӯ мазлӯм . Маслан мағрибе дар мағриб муқӣмаст машриқе ба мағриб омад ғариби он мағрибӣаст аммо ин чаҳ ғарибаст ки аз машриқ омад ? чун ҳамаи олами хонае беш нест азин хона дар он хона рафт ё азин гӯша бидон гӯша . Охир на ҳам дарин хонааст ? аммо он мағрибӣ ки он гавҳар дорад аз беруни хона омадааст охир мегуяд ки алисломи бад ағрибо нагуфт ки алмшрқии бдои ғрибо ҳамчунонк Мустафои слии аллоҳи алайҳу силам чун шикаста шуд мазлӯм буд ва чун шикасти ҳам мазлӯм буд зеро дар ҳар ду ҳолати ҳақ ба даст ӯст ва мазлӯм онаст ки ҳақ ба даст ӯ бошад Мустафоро ( слии аллоҳи алайҳу силам ) дил бсухт бар асирони ҳақи таъолӣ барои хотири расӯл ваҳй фиристод ки бигӯ эшонро дарин ҳолат ки шумо дар банд ва занҷиред агар шумо ният хайр кунед ҳақи таъолии шуморо азин барраанд вонч рафтааст ба шумо боз диҳаду азъоФи ону ғуфрону ризвон дар охират . Ду ганҷи яке онк аз шумо рафт ва яке ганҷи охират . Савол кард ки « банда чун амал кунад ,

مشتاقیم الا چون می‌دانیم که شما به مصالح خلق مشغولید زحمت دور می‌داریم. گفت بر ما این واجب بود. دهشت برخاست. بعد ازین به خدمت آییم فرمود که فرقی نیست همه یکی‌ست شما را آن لطف هست که همه یکی باشد. از زحمتها چونید؟ لیکن چون می‌دانیم که امروز شمایید که به خیرات و حسنات مشغولید لاجرم رجوع به شما می‌کنیم. این ساعت بحث درین می‌کردیم اگر مردی را عیال است و دیگری را نیست ازو می‌برّند و به این می‌دهند. اهل ظاهر گویند که «از معیل می‌بری به غیر معیل می‌دهی» چون بنگری خود معیل اوست در تحقیق. همچنانکه اهل دلی که او را گوهری باشد شخصی را بزند و سر و بینی و دهان بشکند، همه گویند که این مظلوم است امّا به تحقیق مظلوم آن زننده است. ظالم آن باشد که مصلحت نکند. آن لس خورده و سرشکسته ظالم است و این زننده یقین مظلوم است. چون این صاحب گوهرست و مستهلک حق است کردهٔ او کردهٔ حق باشد. خدا را ظالم نگویند همچنانک مصطفی (صلّی الله علیه و سلّم) می‌کشت و خون می‌ریخت و غارت می‌کرد ظالم ایشان بودند و او مظلوم. مثلاً مغربیی در مغرب مقیم است مشرقیی به مغرب آمد غریب آن مغربی است امّا این چه غریب است که از مشرق آمد؟ چون همه عالم خانه‌ای بیش نیست ازین خانه در آن خانه رفت یا ازین گوشه بدان گوشه. آخر نه هم درین خانه است؟ اما آن مغربی که آن گوهر دارد از بیرون خانه آمده است آخر می‌گوید که اَلْاِسْلَامُ بَدَ أَغَرِیْبَاً نگفت که اَلْمَشرِقیُّ بَدَأَ غَرِیْباً همچنانک مصطفی صلی الله علیه و سلم چون شکسته شد مظلوم بود و چون شکست هم مظلوم بود زیرا در هر دو حالت حق به دست اوست و مظلوم آنست که حق به دست او باشد مصطفی را (صلی الله علیه و سلّم) دل بسوخت بر اسیران حق تعالی برای خاطر رسول وحی فرستاد که بگو ایشان را درین حالت که شما در بند و زنجیرید اگر شما نیّت خیر کنید حق تعالی شما را ازین برهاند وآنچ رفته است به شما باز دهد و اضعاف آن و غفران و رضوان در آخرت. دو گنج یکی آنک از شما رفت و یکی گنج آخرت. سؤال کرد که «بنده چون عمل کند،

Он тавфиқу хайр аз амал май хезад ё атоӣ ҳақаст ? » фармуд ки атоӣ ҳақасту тавфиқ ҳақаст аммо ҳақи таъолӣ аз ғояти лутф ба банда азоФт мекунад ҳардуро . намефармоед ки ҳар ду аз туаст ҷзоءи бмои конўо иъмлўн гуфт : « чун худоиро ин лутфаст пас ҳаркии талаб ҳақиқӣ кунад биёбад » фармуд лекин бесолор нашавад чунонк Мӯсоро алайҳи ассалом чун мутӣъ буданд дар дарёи роҳҳо пайдо шуду гирд аз дарё барме овараданд ва мегузаштанд аммо чун мухолифат оғоз карданд дар фалони биёбони чандин сол бимонаданду солори он замони дарбанди ислоҳ эшон бошад ки солор бибинад ки дарбанд ӯйанду мутӣъ ва фармонбардоранд . Маслан чандини сипоҳӣ дар хизмати амӣрӣ чун мутӣъ ва фармон бурдор бошанд ӯ низ ақл дар кори эшон сарф кунаду дарбанди салоҳ эшон бошад аммо чун мутӣъ набошанд кӣ дар тадоруки аҳволи эшон ақли худро сарф кунад ? ақл дар тани одамӣ ҳамчун амӣрӣаст ; модом ки раоёии тани мутӣъ ӯ бошанд ҳамаи корҳо ба ислоҳ бошад аммо чун мутӣъ набошанд ҳама ба фасод оянд . Наме бинӣ ки чун мастӣ меояд хмрхўрдаҳи азин дасту пойу забону раоёии вуҷӯд чаҳ фасодҳо меояд ? рӯзии дигари баъд аз ҳушёрӣ мегуяд « оҳ чаҳ кардам ва чаро задам ва чаро дашном додам ? » пас вақте корҳо ба ислоҳ бошанд ки дар он даҳ , солорӣ бошад ва эшон мутӣъ бошанд . Акнӯн ақл вақте андешаи ислоҳи ин раоё кунад ки ба фармон ӯ бошанд Маслан фикр кард ки « биравам » вақте баравад ки пой ба фармон ӯ бошад ва агарна ин фикрро накунад . Акнӯн ҳамчинонкии ақл дар миёни тан амираст ин вуҷӯдҳои дигар ки халқанд эшон срҷмлаҳ ба ақлу дониши худу назару илми худ ба нисбати он вале , ҷумла тан сарфанд ва ақл ӯст дар миёни эшон . Акнӯн чун халқ ки тананд мутӣъ эшон набошанд аҳволи эшон ҳама дар парешоне ва пушаймонӣ гузарад . Акнӯн чун мутӣъ шаванд чунон бояд шудан ки ҳарч ӯ кунад мутӣъ бошанд ва ба ақли худ руҷӯъ накунанд зеро ки шояд ба ақли худ онро фаҳм накунанд бояд ки ӯро мутӣъ бошанд . Чунонкии кӯдакиро ба дукон дарзе нишонданд ӯро мутӣъи устод бояд бӯдан агар ткл диҳад ки бидӯзад ткли дузад ва агар шлол , шлоли дузад ва агар хоҳад ки биомузади тасарруфи худ раҳо кунад куллӣ маҳкӯми амр устод бошад .

آن توفیق و خیر از عمل می‌خیزد یا عطای حقّ است؟» فرمود که عطای حقّ است و توفیق حقّ است اما حق تعالی از غایت لطف به بنده اضافت می‌کند هردو را. می‌فرماید که هر دو از توست جَزَاءً بِمَا کَانُوْا یَعْمَلُوْنَ گفت: «چون خدای را این لطف است پس هرکه طلب حقیقی کند بیابد» فرمود لیکن بی سالار نشود چنانک موسی را علیه‌السلام چون مطیع بودند در دریا راهها پیدا شد و گرد از دریا برمی‌آوردند و می‌گذشتند اما چون مخالفت آغاز کردند در فلان بیابان چندین سال بماندند و سالار آن زمان دربند اصلاح ایشان باشد که سالار ببیند که دربند اویند و مطیع و فرمانبردارند. مثلا چندین سپاهی در خدمت امیری چون مطیع و فرمان‌بردار باشند او نیز عقل در کار ایشان صرف کند و دربند صلاح ایشان باشد اما چون مطیع نباشند کی در تدارک احوال ایشان عقل خود را صرف کند؟ عقل در تن آدمی همچون امیری است؛ مادام که رعایای تن مطیع او باشند همه کارها به اصلاح باشد اما چون مطیع نباشند همه به فساد آیند. نمی‌بینی که چون مستی می‌آید خمرخورده ازین دست و پای و زبان و رعایای وجود چه فسادها می‌آید؟ روزی دیگر بعد از هشیاری می‌گوید  «آه چه کردم و چرا زدم و چرا دشنام دادم؟» پس وقتی کارها به اصلاح باشند که در آن ده، سالاری باشد و ایشان مطیع باشند. اکنون عقل وقتی اندیشه اصلاح این رعایا کند که به فرمان او باشند مثلا فکر کرد که «بروم» وقتی برود که پای به فرمان او باشد و اگرنه این فکر را نکند. اکنون همچنانکه عقل در میان تن امیر است این وجودهای دیگر که خلقند ایشان سرجمله به عقل و دانش خود و نظر و علم خود به نسبت آن ولی، جمله تنِ صرفند و عقل اوست در میان ایشان. اکنون چون خلق که تن‌اند مطیع ایشان نباشند احوال ایشان همه در پریشانی و پشیمانی گذرد. اکنون چون مطیع شوند چنان باید شدن که هرچ او کند مطیع باشند و به عقل خود رجوع نکنند زیرا که شاید به عقل خود آنرا فهم نکنند باید که او را مطیع باشند. چنانکه کودکی را به دکان درزیی نشاندند او را مطیع استاد باید بودن اگر تَکل دهد که بدوزد تکل دوزد و اگر شلال، شلال دوزد و اگر خواهد که بیاموزد تصرف خود رها کند کلی محکوم امر استاد باشد.

Умед дорем аз ҳақи таъолӣ ки ҳолатӣ падед оварад ки он аноят ӯаст ки болои садҳазори ҷаҳд ва кӯшишаст ки лайлаи алқдри хайри ман алифи шаҳри ин сухан ва он сухан якеаст ки ҷазбаи ман ҷазботи аллоҳи таъолии хайри ман ибодаи алсқлин яъне чун аноят ӯ дар расад кори садҳазор кӯшиш кунаду афзӯн . Кӯшиш хубасту некӯ ва муфидаст азим аммо пеши аноят чаҳ бошад ? пурсед ки « аноят , кӯшиш диҳад ? » гуфт чаро надиҳад чун аноят бияёд кӯшиш ҳам бияёд , исои алайҳи ассалом чаҳ кӯшиш кард ки дар маҳд гуфт ании Абдуллоҳи отонии алкитоби яҳё ҳануз дар шиками модар буд васф ӯ мекард . Гуфт Муҳамади расӯли аллоҳро бекӯшиш шуд гуфт аФмни шарҳи аллоҳи садра .

امید داریم از حق تعالی که حالتی پدید آورد که آن عنایت او است که بالای صدهزار جهد و کوشش است که لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ اَلْفِ شَهْرٍ این سخن و آن سخن یکی است که جَذْبَةٌ مِنْ جَذَباتِ اللّه تَعالی خَیْرٌ مِنْ عِبادَةِ الثَقَلَینِ یعنی چون عنایت او در رسد کار صدهزار کوشش کند و افزون. کوشش خوب است و نیکو و مفیدست عظیم امّا پیشِ عنایت چه باشد؟ پرسید که «عنایت، کوشش دهد؟» گفت چرا ندهد چون عنایت بیاید کوشش هم بیاید، عیسی علیه السلام چه کوشش کرد که در مهد گفت اِنِّیْ عَبْدُاللّه آتانِیْ الْکِتابَ یحیی هنوز در شکم مادر بود وصف او می‌کرد. گفتِ محمد رسول الله را بی‌کوشش شد گفت اَفَمَنْ شَرَحَ اللهُّ صَدْرَهُ.

Аввал фазласт чун аз залолати бедорӣ дарав ояд он фазл ҳақасту атои маҳзу ало чаро он ёрони дигарро нашуд ? ки қарин ӯ буданд . Баъд аз он фазлу ҷазо ҳамчун астораҳи оташи ҷуст аввалаш атост аммо чун пунба наҳодӣ ва он ситораро май парварӣ ва афзӯн мекунӣу баъди азин фазл ва ҷазост одамии аввали вҳлти хирад ва заъифаст ки вхлқи алонсони зъиФо аммо чун оташи заъифро парваред олимӣ шаваду ҷаҳониро бисӯзад ва он оташи хирад , бузург ва азим шавад ки анки лаълии халқ азим гуфтам « мавлонои шуморо қавӣ дӯст медорад » фармуд ки не омадан ман ба қадари дӯстии сету неи гуфтан онч меояд мегӯям агар худо хоҳад ин андаки суханро нофеъ гирданд ва онро дар андаруни синаи шумо қоим дорад ва нафъҳои азим кунад ва агар нахоҳад садҳазор сухан гуфта гири ҳеҷ дар дил қарор нагирад ҳам бугзарад ва фаромӯш шавад ҳамчунонк астораҳи оташ бар ҷома сӯхта афтод . Агар ҳақ хоҳад ҳамон як ситора бигирад ва бузург шавад ва агар нахоҳад сад ситора бидон сӯхта расад ва намонад ва ҳеҷ асар накунаду ллаҳи ҷунуди алсмўот .

اول فضل است چون از ضلالت بیداری درو آید آن فضل حقّ است و عطای محض و الّا چرا آن یاران دیگر را نشد؟ که قرین او بودند. بعد از آن فضل و جزا همچون استارهٔ آتش جست اوّلش عطاست امّا چون پنبه نهادی و آن ستاره را می‌پروری و افزون می‌کنی و بعد ازین فضل و جزاست آدمی اوّل وهلت خرد و ضعیف است که وَخُلِقَ الْاِنْسَانُ ضَعِیْفاً اما چون آتش ضعیف را پرورید عالمی شود و جهانی را بسوزد و آن آتش خُرد، بزرگ و عظیم شود که اِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیْمٍ گفتم «مولانا شما را قوی دوست می‌دارد» فرمود که نی آمدن من به قدر دوستی‌ست و نی گفتن آنچ می‌آید می‌گویم اگر خدا خواهد این اندک سخن را نافع گرداند و آن را در اندرون سینه شما قایم دارد و نفعهای عظیم کند و اگر نخواهد صدهزار سخن گفته گیر هیچ در دل قرار نگیرد هم بگذرد و فراموش شود همچنانک استارهٔ آتش بر جامهٔ سوخته افتاد. اگر حق خواهد همان یک ستاره بگیرد و بزرگ شود و اگر نخواهد صد ستاره بدان سوخته رسد و نماند و هیچ اثر نکند وَ لِلهِّ جُنُوْدُ السمَّواتِ.

Ин суханҳо сипоҳ ҳақанд қалъаҳоро ба дастурии ҳақ боз кунанд ва бигиранд агар бифармоед чандини ҳазор саворро ки бирӯяд ба фалони қалъа рӯй бинмоӣед аммо мгирид чунин кунанд ва агар як саворро бифармоед ки бигир он қалъаро ҳамон як савор дарро боз кунад ва бигирад . Пашшаеро бар намруд гуморд ва ҳалокаш кунад чунонк мегуяд астўӣ ъанд алъорФи алдонқи волдинори волосди волҳраҳ ки агар ҳақи таъолӣ баракат диҳад донқии кори ҳазор динор кунаду афзӯн . Ва агар аз ҳазор динор баракат баргирад кор донагӣ накунад . Ва ҳамчунин агар гурба баргуморад ӯро ҳалок кунад чун пашшаи намрудро ва агар шерро бигуморад , аз ваии шерон ларзон шаванд ё худ дрозгўш ӯ шавад чунонкии баъзе аз даравишон бар шер савор мешаванд ва чунонк оташ бар иброҳӣм ( алайҳи ассалом ) барад ва салом шуду сабзау гулу гулзор . Чун дастурӣ ҳақ набӯд ки ӯро бисӯзад фии алҷмлаҳ чун эшон донистанд ки ҳама аз ҳақаст пеши эшон ҳама яксон шуд . Аз ҳақ умед дорем ки шумо ин суханҳоро ҳам аз андаруни худ бишанвед ки муфид онаст агар ҳазор дузди берӯнии биёянд дарро натавонанд боз кардан то аз андаруни дуздии ёр эшон набошад ки аз андарун боз кунад . Ҳазор сухан аз берун бигӯӣ то аз андарун Мусаддиқӣ набошад суд надорад ҳамчинонкии дарахтиро то дар бех ӯ тарӣ набошад агар ҳазор сайл об бирав резӣ суд надорад ; аввали онҷо дар бех ӯтарӣ бибояд то оби мадад ӯ шавад .

این سخن‌ها سپاه حقّند قلعه‌ها را به دستوری حق باز کنند و بگیرند اگر بفرماید چندین هزار سوار را که بروید به فلان قلعه روی بنمایید اما مگیرید چنین کنند و اگر یک سوار را بفرماید که بگیر آن قلعه را همان یک سوار در را باز کند و بگیرد. پشه‌ای را بر نمرود گمارَد و هلاکش کند چنانک می‌گوید اِسْتَوی عِنْدَ الْعَارِفِ الداّنِقُ وَالدِّیْنَارُ وَالْاَسَدُ وَالْهِرَّةُ که اگر حق تعالی برکت دهد دانقی کار هزار دینار کند و افزون. و اگر از هزار دینار برکت برگیرد کارِ دانگی نکند. و همچنین اگر گربه برگمارَد او را هلاک کند چون پشهٔ نمرود را و اگر شیر را بگمارد، از وی شیران لرزان شوند یا خود درازگوشِ او شود چنانکه بعضی از درویشان بر شیر سوار می‌شوند و چنانک آتش بر ابراهیم (علیه‌السلام) برد و سلام شد و سبزه و گل و گلزار. چون دستوری حق نبود که او را بسوزد فی‌الجمله چون ایشان دانستند که همه از حق است پیش ایشان همه یکسان شد. از حق امید داریم که شما این سخن‌ها را هم از اندرون خود بشنوید که مفید آنست اگر هزار دزد بیرونی بیایند در را نتوانند باز کردن تا از اندرون دزدی یار ایشان نباشد که از اندرون باز کند. هزار سخن از بیرون بگوی تا از اندرون مصدّقی نباشد سود ندارد همچنانکه درختی را تا در بیخ او تری نباشد اگر هزار سیل‌آب برو ریزی سود ندارد؛ اول آنجا در بیخِ او تری بباید تا آب مدد او شود.

То дар чашм нурӣ набошад ҳаргизи он нурро набенанд . Акнӯн асли он қобилиятаст ки дар нафасаст . Нафас дигарасту рӯҳи дигар . Наме бинӣ ки нафас дар хоб куҷоҳо мераваду рӯҳ дар танаст аммо он нафас мегардад чизе дигар мешавад . Гуфт : « пас онч алӣ гуфт ман урф нафса Фқди урфи рабаи ин нафасро гуфт ? » гуфт ва агар бигӯем ки ин нафасро гуфт ҳам хрдкорӣ нест ва агар он нафасро шарҳи диҳем ӯ ҳамин нафасро фаҳм хоҳад кардан чун ӯ он нафасро намедонад Маслан оинае кучак дар дасти гирифтае , агар дар оинаи неки намояди бузурги намояди хиради намояд он бошад ба гуфтан маҳоласт ки фаҳм шавад . Ба гуфтани ҳамин қадар бошад ки дарави хорхорӣ падед ояд . Беруни онк мо мегӯйем олимӣ ҳаст то баталабем . Ин дунё ва хушӣҳо насиби ҳайвонят одамӣаст ин ҳамаи қӯти ҳайвонят ӯ мекунаду онч ки асласт ки инсонаст дар коҳишаст . Охир мегӯйанд ки алодмии ҳайвони нотиқи пас одамии ду чизаст ончи дарин олами қӯт ҳайвонят ӯст ин шаҳавотаст ва орзӯҳо аммо онч хулоса ӯст ғизоӣ ӯ илму ҳикмату дидор ҳақаст .

تا در چشم نوری نباشد هرگز آن نور را نبینند. اکنون اصل آن قابلیت است که در نفس است. نفس دیگر است و روح دیگر. نمی‌بینی که نفس در خواب کجاها می‌رود و روح در تن است اما آن نفس می‌گردد چیزی دیگر می‌شود. گفت: « پس آنچ علی گفت مَنْ عَرَفَ نَفَسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ این نفس را گفت؟» گفت و اگر بگوییم که این نفس را گفت هم خُردکاری نیست و اگر آن نفس را شرح دهیم او همین نفس را فهم خواهد کردن چون او آن نفس را نمی‌داند مثلاً آینه‌ای کوچک در دست گرفته‌ای، اگر در آینه نیک نماید بزرگ نماید خرد نماید آن باشد به گفتن محالست که فهم شود. به گفتن همین قدر باشد که درو خارخاری پدید آید. بیرون آنک ما می‌گوییم عالمی هست تا بطلبیم. این دنیا و خوشیها نصیب حیوانیت آدمی است این همه قوت حیوانیت او می‌کند و آنچ که اصل است که انسان است در کاهش است. آخر می‌گویند که اَلْآدَمِیُّ حَیْوَانٌ نَاطِقٌ پس آدمی دو چیز است آنچ درین عالم قوت حیوانیت اوست این شهوات است و آرزوها اما آنچ خلاصهٔ اوست غذای او علم و حکمت و دیدار حق است.

Одамиро онч ҳайвонят ӯст аз ҳақ гурезонасту инсонияташ аз дунёи гурезони Фмнкми кофари вмнкми муъмин . Ду шахси дарин вуҷӯд дар ҷанганд - то бахт киро буд киро дорад дӯст . Дарин шак нест ки ин олам дайаст ҷамодотро . Ҷамод чаро мегӯйанд ? зеро ки ҳама мунҷамиданд , ин сангу кӯҳу ҷома ки пӯшидае , вуҷӯди ҳама мунҷамидаст . Агарна дайе ҳаст олам чаро мунҷамидаст ? маънии олам баситаст дар назар наёяд аммо ба таъсири тавон донистан ки бод ва сармое ҳаст . Ин олам чун фасл дайаст ки ҳама мунҷамиданд чигуна дай ? даии ақлӣ на ҳиссӣ . Чун он ҳавоӣ илоҳӣ бияёд кӯҳҳо гудохтан гирад , олам об шавад ҳамчинонкӣ чун гармоӣ тамӯз бияёд ҳамаи мунҷамидот дар гудоз оянд . Рӯзи қиёмат чун он ҳаво бияёд ҳамаи бгдознди ҳақи таъолии ин калимотро лашкар мо кунад гирди шумо то аз аъдои шуморо сад шаванд то сабаби қаҳр аъдо бошад . Аъдое бошанд аъдои андарун ; охири аъдои бурунӣ чизе нестанд ; чаҳ чиз бошанд ? наме бинии чандини ҳазор кофари асир як кофаранд ки подшоҳ эшонаст ва он кофари асири андеша ? пас донистем ки кор , андеша дорад чун ба як андешаи заъифи мукаддари чандини ҳазор халқ ва олам асиранд онҷо ки андешаҳои бепоён бошад бингар ки онро чаҳ азимат ва шиква бошад ? ва чигуна қаҳр аъдо кунанд ва чаҳ оламҳоро мусаххар кунанд ? чун май байнами муайян ки садҳазори сӯрат беҳаду сипоҳӣ бе поёни саҳро дар саҳрои асир шахсеанд ва он шахси асири андешае ҳақири пас ин ҳамаи асири як андеша бошанд то андешаҳои азим бе поёни хатири қудсии алавӣ чун бошанд ? пас донистем ки кор , андеша ҳо доранд ; сувар ҳама тобеъанд ва олатанд . Ва беандеша маъатталанд ва ҷамоданд . Пас онкӣ сӯрат бинад ӯ низ ҷамод бошад ва дар маънӣ роҳ надорад ва Тифласту ноболиғ агарчӣ ба сӯрат перасту садсолаи рҷънои ман алҷҳоди алосғри илои алҷҳоди алокбр яъне дар ҷанги сӯратҳо будем ва ба хасмони сӯратӣ масоф мезадем ин соъат ба лашкарҳои андешаҳо масоф мезанем то андешаҳои неки андешаҳои бадро бишиканад ва аз вилояти тан берун кунад . Пас Акбари ин ҷиҳод бошад ва ин масоф . Пас кор , фикрат ҳо доранд ки бевосита тан даркоранд ҳамчинонкии ақли фаъол бе олати чархро мегирданд охир мегуяд ки ба олат муҳтоҷ нест .

آدمی را آنچ حیوانیت اوست از حق گریزان است و انسانیّتش از دنیا گریزان فَمِنْکُمْ کَافِرٌ وَمِنْکُمْ مُؤْمِنٌ. دو شخص درین وجود در جنگند- تا بخت که‌را بود که‌را دارد دوست. درین شک نیست که این عالم دی است جمادات را. جماد چرا می‌گویند؟ زیرا که همه منجمدند، این سنگ و کوه و جامه که پوشیده‌ای، وجود همه منجمد است. اگرنه دییی هست عالم چرا منجمد است؟ معنی عالم بسیط است در نظر نیاید اما به تأثیر توان دانستن که باد و سرمایی هست. این عالم چون فصل دی است که همه منجمدند چگونه دی؟ دِی عقلی نه حسی. چون آن هوای الهی بیاید کوهها گداختن گیرد، عالم آب شود همچنانکه چون گرمای تموز بیاید همه منجمدات در گداز آیند. روز قیامت چون آن هوا بیاید همه بگدازند حق تعالی این کلمات را لشکر ما کند گرد شما تا از اعدا شما را سدّ شوند تا سبب قهر اعدا باشد. اعدایی باشند اعدای اندرون؛ آخر اعدای برونی چیزی نیستند؛ چه چیز باشند؟ نمی‌بینی چندین هزار کافر اسیر یک کافرند که پادشاه ایشان است و آن کافر اسیر اندیشه؟ پس دانستیم که کار، اندیشه دارد چون به یک اندیشهٔ ضعیف مکدّر چندین هزار خلق و عالم اسیرند آنجا که اندیشه‌های بی‌پایان باشد بنگر که آن را چه عظمت و شکوه باشد؟ و چگونه قهر اعدا کنند و چه عالم‌ها را مسخّر کنند؟ چون می‌بینم معین که صدهزار صورت بی‌حد و سپاهی بی‌پایان صحرا در صحرا اسیر شخصی‌اند و آن شخص اسیر اندیشه ای حقیر پس این همه اسیر یک اندیشه باشند تا اندیشه‌های عظیم بی‌پایان خطیر قدسی علوی چون باشند؟ پس دانستیم که کار، اندیشه‌ها دارند؛ صور همه تابعند و آلت‌اند. و بی‌اندیشه معطّلند و جمادند. پس آنکه صورت بیند او نیز جماد باشد و در معنی راه ندارد و طفل است و نابالغ اگرچه به صورت پیر است و صدساله رَجَعْنَا مِنَ الْجِهَادِ الْاَصْغَرِ اِلَی الْجِهَادِ الْاَکْبَرِ یعنی در جنگ صورتها بودیم و به خصمان صورتی مصاف می‌زدیم این ساعت به لشکرهای اندیشه‌ها مصاف می‌زنیم تا اندیشه‌های نیک اندیشه‌های بد را بشکند و از ولایت تن بیرون کند. پس اکبر این جهاد باشد و این مصاف. پس کار، فکرت‌ها دارند که بی‌واسطهٔ تن درکارند همچنانکه عقل فعّال بی‌آلت چرخ را می‌گرداند آخر می‌گوید که به آلت محتاج نیست.

Чун арзаст ; бар арз набояд мондан зеро ин ҷавҳар чун нофа машкаст ва ин оламу хушиҳо ҳамчун буии машк . Ин буи машк намонад зеро арзаст ҳаркии азин буи , машкро талабед на буиро ва бар буи қонеъ нашуд некаст . Аммо ҳарки бар буии машк қарор гирифт он бадаст зеро даст ба чизе задааст ки он дар даст ӯ намонад . Зеро буии сифат машкаст чндонкаҳи машкро рӯй дарин оламаст буи мерасад чун дар ҳиҷоб равад ва рӯй дар олами дигари оради онҳо ки ба буи зинда буданд бимиранд . Зеро буии мломзи машк буд он ҷо рафт ки машк ҷилва мекунад . Пас неки бахт онаст ки аз буи бар вай занаду айн ӯ шавад баъд азон ӯро фано намонад ва дар айни зоти машк боқӣ шуду ҳукм машк гирад . Баъд азон вай ба олам , буии расонаду олам аз вай зинда бошад . Бар ӯ аз онч буд ҷуз номӣ нест ҳамчунонк асбӣ ё ҳайвонӣ дар нмксор , намак шуда бошад бар вай аз асбии ҷуз ном намонда бошад . Ҳамон дарёӣ намак бошад дар феълу таъсир . Он исм ӯро чаҳ зиён дорад ? аз намакиаш берун нахоҳад кардан ва агар ин кони намакро номӣ дигар наҳй аз намакӣ берун наёяд . Пас одамиро азин хушиҳо ва лутфҳо ки партаву акс ҳақаст бибоядаш гузаштан ва барин қадар набояд қонеъи гаштан ҳарчанд ки ин қадар аз лутф ҳақасту партав ҷамол ӯст аммо боқӣ нест ба нисбат ба ҳақ . Боқӣаст ба нисбат ба халқ . Боқӣ нест чун шуъоъи офтоб ки дар хонаҳо май тобад ; ҳар чанд ки шуъоъ офтобаст ва нураст аммо мулозим офтобаст , чун офтоб ғуруб кунад равшаноӣ намонад пас офтоб бояд шудан то хавф ҷудоӣ намонад . Бохтаст ва шинохтаст . Баъзеро дод ва ато ҳаст аммо шинохт нест ва баъзеро шинохт ҳаст аммо бохт нест аммо чун ин ҳар ду бошад азими мувофиқ касе бошад ин чунин кас беназир бошад . Назири ин Маслан мардӣ роҳ меравад аммо намедонад ки ин роҳаст ё бероҳӣ ? меравад алии алъмёи бўкаҳи овози хурӯсӣ ё нишони ободоне падед ояд . Кӯи ину кӯи он ки роҳ медонад ? ва мераваду муҳтоҷи нишон ва аломат нест ; кор , ӯ дорад пас шинохти вароӣ ҳамааст .

چون عرض است؛ بر عرض نباید ماندن زیرا این جوهر چون نافهٔ مشک است و این عالم و خوشی‌ها همچون بوی مشک. این بوی مشک نمانَد زیرا عرض است هرکه ازین بوی، مشک را طلبید نه بوی را و بر بوی قانع نشد نیک است. اما هرکه بر بوی مشک قرار گرفت آن بد است زیرا دست به چیزی زده است که آن در دست او نمانَد. زیرا بوی صفت مشک است چندانکه مشک را روی درین عالم است بوی می‌رسد چون در حجاب رود و روی در عالم دیگر آرد آنها که به بوی زنده بودند بمیرند. زیرا بوی ملامز مشک بود آن جا رفت که مشک جلوه می‌کند. پس نیک‌بخت آن است که از بوی بر وی زند و عین او شود بعد ازان او را فنا نمانَد و در عین ذات مشک باقی شد و حکم مشک گیرد. بعد ازان وی به عالم، بوی رساند و عالم از وی زنده باشد. بر او از آنچ بود جز نامی نیست همچنانک اسبی یا حیوانی در نمکسار، نمک شده باشد بر وی از اسبی جز نام نمانده باشد. همان دریای نمک باشد در فعل و تأثیر. آن اسم او را چه زیان دارد؟ از نمکی‌اش بیرون نخواهد کردن و اگر این کان نمک را نامی دیگر نهی از نمکی بیرون نیاید. پس آدمی را ازین خوشی‌ها و لطفها که پرتو و عکس حقّ است ببایدش گذشتن و برین قدر نباید قانع گشتن هرچند که این قدر از لطف حقّ است و پرتو جمال اوست امّا باقی نیست به نسبت به حق. باقی است به نسبت به خلق. باقی نیست چون شعاع آفتاب که در خانه‌ها می‌تابد؛ هر چند که شعاع آفتاب است و نور است امّا ملازم آفتاب است، چون آفتاب غروب کند روشنایی نمانَد پس آفتاب باید شدن تا خوف جدایی نماند. باخت است و شناخت است. بعضی را داد و عطا هست اما شناخت نیست و بعضی را شناخت هست اما باخت نیست اما چون این هر دو باشد عظیم موافق کسی باشد این چنین کس بی‌نظیر باشد. نظیر این مثلا مردی راه می‌رود اما نمی‌داند که این راه است یا بی‌راهی؟ می‌رود علی العمیا بوکه آواز خروسی یا نشان آبادانیی پدید آید. کو این و کو آن که راه می‌داند؟ و می‌رود و محتاج نشان و علامت نیست؛ کار، او دارد پس شناخت ورای همه است.