Дар одамии ишқӣу дардӣу хорхорӣ ва тақозое ҳаст ки агар садҳазори олами малик ӯ шавад ки наёсоеду ороми наёбад . Ин халқ ба тафсил дар ҳар пешаеу санъатӣу мансабӣу таҳсили нуҷуму тиб ва ғирзлк мекунанд ва ҳеҷ ором намегиранд зеро онч мақсӯдаст бадаст наёмадааст , охири маъшӯқро длором мегӯйанд яъне ки дил ба вай ором гирад пас ба ғайр чун ором ва қарор гирад ? ин ҷумлаи хушиҳо ва мақсӯдҳо чун нардбонӣаст ва чун пояҳои нардбони ҷои иқомат ва бош нест аз баҳр гузаштанаст хунак ӯро ки зӯдтари бедор ва воқиф гардад то роҳ дароз бирав кӯтаҳ шавад ва дарин пояҳои нардбони умри худро зойеъ накунад .

در آدمی عشقی و دردی و خارخاری و تقاضایی هست که اگر صدهزار عالم مِلک او شود که نیاساید و آرام نیابد. این خلق به تفصیل در هر پیشه‌ای و صنعتی و منصبی و تحصیل نجوم و طب و غیرذلک می‌کنند و هیچ آرام نمی‌گیرند زیرا آنچ مقصود است بدست نیامده است، آخر معشوق را دلارام می‌گویند یعنی که دل به وی آرام گیرد پس به غیر چون آرام و قرار گیرد؟ این جمله خوشی‌ها و مقصودها چون نردبانی‌است و چون پایه های نردبان جای اقامت و باش نیست از بهر گذشتن است خنک او را که زودتر بیدار و واقف گردد تا راه دراز برو کوته شود و درین پایه‌های نردبان عمر خود را ضایع نکند.

Савол кард ки муғулони молҳоро меситонанд ва эшон низ моро гоҳ гоҳе молҳо мебахшанд , аҷаби ҳукми он чун бошад ? фармуд ҳарчӣ муғул бастанд ҳамчунонаст ки дар қабзау хазинаи ҳақ даромадааст ҳамчунонк аз дарёи кӯзае ё хамиро пар кунӣу беруни ореи он малик ту гардад . Модом ки дар кӯза ва ё хамаст касро дарон тасарруф нарасад , ҳрк азон хами бабрад бе изни ту , ғосиб бошад . Аммо боз чун ба дарё рехта шуд бар ҷумла ҳалол гардад ва аз малики ту берун ояд . Пас моли мо бар эшон ҳаромасту моли эшон бар мо ҳалоласт . “ лорҳбониаҳи фии алисломи алҷмоъаҳи раҳма “ Мустафои салавоти аллоҳи алайҳи кӯшиш дар ҷамъият намӯд ки маҷмаъи арвоҳро асрҳости бузургу хатир , дар ваҳдату танҳои он ҳосил нашаваду сари инки масоҷидро ниҳодаанд то аҳли маҳаллаи онҷо ҷамъ шаванд то раҳмату фоида афзӯн бошаду хонаҳо ҷудогона барои тафреқаст ва стар айбҳо , фоидаи он ҳаминасту ҷомеъро ниҳоданд то ҷамъияти аҳли шаҳр онҷо бошаду каъбаро воҷиб карданд то ағлаби халқи олам аз шаҳрҳоу иқлӣмҳо онҷо ҷамъ гирданд . Гуфт муғулон ки аввали дарин вилоят омаданд ъўр ва бараҳна буданд . Мркўби эшон гов буду силаҳҳоашон чубин буд . Ин замони муҳташам ва сайр гаштаанду асбони тозӣ ҳарчӣ беҳтару силаҳҳои хуб пеш эшонаст . Фармуд ки он вақт ки дили шикаста ва заъиф буданд ва қӯтӣ надоштанд худои эшонро ёрӣ доду ниёзи эшонро қабул кард , дарин замон ки чунин муҳташам ва қавӣ шуданд ҳақи таъолӣ бо заъфи халқи эшонро ҳалок кунад то бидонанд ки он анояти ҳақ буду ёрии ҳақ буд ки эшон оламро гирифтанд на ба зӯру қӯт буд , ва эшон аввал дар саҳройӣ буданд давр аз халқи бенавоу мискину бараҳнау муҳтоҷи магари баъзе аз эшон ба тариқи тиҷорат дар вилояти Хоразмшоҳ мео маданду харид ва фурухтӣ мекарданд ва карбос мехариданд ҷиҳати тани ҷомаи худ , Хоразмшоҳи онро манъ мекарду туҷҷори эшонро мефармуд то бикашанд ва аз эшон низ хароҷ май ситаду бозаргононро намегузошт ки онҷо бираванд , тоторони пеши подшоҳи худ ба тазаррӯъи рафтанд ки ҳалоки шудеми подшоҳи эшон азишон даҳ рӯз муҳлат талабед ва рафт дар бен ғор ва даҳ рӯз рӯза дошту хузўъу хушўъ пеш гирифт . Аз ҳақ таъолӣ наДоӣ омад ки қабул кардам зории туро беруни ой ҳарҷо ки рӯй Мансур бошӣ . Он буд чун берун омаданд ба амри ҳақ Мансур шуданду оламро гирифтанд , гуфт тторон низ ҳашарро мақаранд ва мегӯйанд ирғўӣ хоҳад бӯдан , фармуд ки дурӯғ мегӯйанд , мехоҳанд ки худро бо мусулмонон мшорк кунанд ки яъне мо низ медонем ва мақарем , уштурро гуфтанд ки аз куҷо меое гуфт аз ҳаммом гуфт аз пошна ?ут пайдост акнӯн агар эшон мақар ҳашаранд кӯи аломату нишони он ? ин маосӣу зулму бадӣ ҳамчун яхҳоу барфҳост , ту бар ту ҷамъ гашта , чун офтоби инобату пушаймонӣу хабари он ҷаҳону тарси худои даройади он барфҳои маосии ҷумлаи бгдознд ҳамчунонк офтоби барфҳоу яхҳоро мегудозанд . Агар барфӣ ва яхӣ бигӯед ки ман офтобро дидааму офтоби тамӯз бар ман тофт ва ӯ барқарори барф ва яхаст ҳеҷ оқили онро бовар накунад , маҳоласт ки офтоб тамӯз бияёду барфу яхи бигузорад . Ҳақи таъолӣ агарчӣ ваъда додааст ки ҷазоҳои неку бад дар қиёмат хоҳад бӯдан аммо анмўзҷи он дам бидаму лмҳаҳ блмҳаҳ мерасад . Агар одамеро шоде дар дил меояд ҷазоӣ онаст ки касеро шод кардааст ва агар ғамгин мешавад касеро ғамгин кардааст , ин армағониҳои он оламасту намӯдор рӯз ҷазост то бад-ӣни андаки он бисёрро фаҳм кунанд , ҳамчун ки аз анбори гандуми муштӣ гандум бинмоӣанд .

سؤال کرد که مغولان مالها را می‌ستانند و ایشان نیز ما را گاه‌گاهی مالها می‌بخشند، عجب حکم آن چون باشد؟ فرمود هرچه مغول بستاند همچنان است که در قبضه و خزینه حق درآمده است همچنانک از دریا کوزه‌ای یا خمی را پر کنی و بیرون آری آن ملک تو گردد. مادام که در کوزه و یا خم است کس را دران تصرّف نرسد، هرک ازان خم ببرد بی‌اذن تو، غاصب باشد. اماّ باز چون به دریا ریخته شد بر جمله حلال گردد و از ملک تو بیرون آید. پس مال ما بر ایشان حرام است و مال ایشان بر ما حلال است. "لَارُهْبَانِیَّةَ فِی الْاِسْلَامِ اَلْجَمَاعَةُ رَحْمَةٌ " مصطفی صلوات اللّه علیه کوشش در جمعیتّ نمود که مجمع ارواح را اثرهاست بزرگ و خطیر، در وحدت و تنهایی آن حاصل نشود و سرّ اینکه مساجد را نهاده اند تا اهل محلهّ آنجا جمع شوند تا رحمت و فایده افزون باشد و خانه‌ها جداگانه برای تفریق است و ستر عیبها، فایده آن همین است و جامع را نهادند تا جمعیتّ اهل شهر آنجا باشد و کعبه را واجب کردند تا اغلب خلق عالم از شهرها و اقلیم ها آنجا جمع گردند. گفت مغولان که اولّ درین ولایت آمدند عور و برهنه بودند. مرکوب ایشان گاو بود و سلاح‌هاشان چوبین بود. این زمان محتشم و سیر گشته‌اند و اسبان تازی هرچه بهتر و سلاح‌های خوب پیش ایشانست. فرمود که آن وقت که دل شکسته و ضعیف بودند و قوّتی نداشتند خدا ایشان را یاری داد و نیاز ایشان را قبول کرد، درین زمان که چنین محتشم و قوی شدند حق تعالی با ضعف خلق ایشان را هلاک کند تا بدانند که آن عنایت حق بود و یاری حق بود که ایشان عالم را گرفتند نه به زور و قوت بود، و ایشان اول در صحرایی بودند دور از خلق بینوا و مسکین و برهنه و محتاج مگر بعضی از ایشان به طریق تجارت در ولایت خوارزمشاه می آ‌مدند و خرید و فروختی می‌کردند و کرباس می‌خریدند جهت تن‌جامهٔ خود، خوارزمشاه آن را منع می‌کرد و تجّار ایشان را می‌فرمود تا بکشند و از ایشان نیز خراج می‌ستد و بازرگانان را نمی گذاشت که آنجا بروند، تاتاران پیش پادشاه خود به تضرعّ رفتند که هلاک شدیم پادشاه ایشان ازیشان ده روز مهلت طلبید و رفت در بن غار و ده روز روزه داشت و خضوع و خشوع پیش گرفت. از حق تعالی ندایی آمد که قبول کردم زاری تو را بیرون آی هرجا که روی منصور باشی. آن بود چون بیرون آمدند به امر حق منصور شدند و عالم را گرفتند، گفت تتاران نیز حشر را مقرنّد و می‌گویند یرغوی خواهد بودن، فرمود که دروغ می‌گویند، می‌خواهند که خود را با مسلمانان مشارک کنند که یعنی ما نیز می‌دانیم و مقریّم، اشتر را گفتند که از کجا می‌آیی گفت از حماّم گفت از پاشنه‌ات پیداست اکنون اگر ایشان مقرّ حشرند کو علامت و نشان آن ؟ این معاصی و ظلم و بدی همچون یخ‌ها و برف‌هاست، تو بر تو جمع گشته، چون آفتاب انابت و پشیمانی و خبر آن جهان و ترس خدای درآید آن برف‌های معاصی جمله بگدازند همچنانک آفتاب برف‌ها و یخ‌ها را می‌گدازاند. اگر برفی و یخی بگوید که من آفتاب را دیده‌ام و آفتاب تموز بر من تافت و او برقرار برف و یخ است هیچ عاقل آن را باور نکند، محال است که آفتاب تموز بیاید و برف و یخ بگذارد. حق تعالی اگرچه وعده داده است که جزاهای نیک و بد در قیامت خواهد بودن امّا انموذج آن دم بدم و لمحه بلمحه می‌رسد. اگر آدمیی را شادیی در دل می‌آید جزای آن است که کسی را شاد کرده است و اگر غمگین می‌شود کسی را غمگین کرده است، این ارمغانی‌های آن عالم است و نمودار روز جزاست تا بدین اندک آن بسیار را فهم کنند، همچون که از انبار گندم مشتی گندم بنمایند.

Мустафо ( салавоти аллоҳи алайҳ ) ба он азимату бузургӣ ки дошт шабии даст ӯ дард кард , ваҳй омад ки аз таъсири дарди даст аббосаст ки ӯро асири гирифта буд ва бо ҷамъи асирони даст ӯ баста буд ва агарчӣ он бастан ӯ ба амри ҳақ буд ҳам ҷазо расед то бадоне ки ин қабзҳоу тирагиҳоу нохушиҳо ки бар ту меояд аз таъсири озорӣ ва маъсиятӣаст ки кардае , агарчӣ ба тафсили тўро ёд нест ки он бадаст ё аз ғифлат ё аз ҷаҳл ё аз ҳамнишин бединӣ ки гуноҳҳоро бар ту осон кардааст ки онро гуноҳ наме доне . Дар ҷазо май нигар ки чиқадр кушоди дорӣ ва чиқадр қабзи дорӣ , қатъан қабзи ҷазоӣ маъсиятасту басти ҷазоӣ тоъатаст . Охири Мустафои слии аллоҳи алайҳу силам барои онки ангуштариро дар ангушти худ бгрдонид итоб омад ки туро барои таътил ва бозӣ наёфаридем азинҷо қиёс кун ки рӯзи ту дар маъсият мегузарад ё дар тоъат ? ! Мӯсоро ( алайҳи ассалом ) ба халқ машғӯл кард агарчӣ ба амри ҳақ буду ҳама ба ҳақи машғӯл буд аммо тарафяшро ба халқ машғӯл кард ҷиҳати маслиҳату Хизрро ба куллӣ машғӯл худ карду Мустафоро ( слии аллоҳи алайҳу силам ) аввал ба куллӣ машғӯл худ кард баъд азон амр кард ки халқро даъват куну насиҳати даҳ ва ислоҳ кун . Мустафо ( салавоти аллоҳи алайҳ ) дар фиғон ва зорӣ омад ки оҳ ёрб чаҳ гуноҳ кардам маро аз ҳазрат чаро май ронӣ ? ман халқро нахоҳам ҳақ таъолӣ гуфт « эй Муҳамади ҳеҷ ғам махӯр ки туро нагузорам ки ба халқи машғӯли шӯй . Дар айни он машғӯлӣ бо ман бошӣ ва як сари мӯӣ аз ончи ин соъат бо манӣ чун ба халқи машғӯли шӯии ҳеҷ азон аз ту кам нагардад . Дар ҳар корӣ ки варзӣ дар айн васл бошӣ . » савол кард ҳукмҳои азалӣу ончи ҳақи таъолӣ тақдир кардааст ҳеҷ бигардад ? фармуд ҳақи таъолии онч ҳукм кардааст дар азал ки бадиро бадӣ бошаду некиро некии он ҳукм ҳаргиз нагардад зеро ки ҳақи таъолӣ ҳакимаст кӣ гуяд ки ту бадӣ кун то некии ёбӣ ? ҳаргиз касе гандуми корд ҷӯ бардорад ё ҷӯи корд гандум бардорад ? ин мумкин набошаду ҳамаи авлиёу анбёء чунин гуфтаанд ки ҷазои некӣ некӣасту ҷазои бадии бадии Фмни иъмли мисқоли зарраи хирои ираҳи вмни иъмли мисқоли зарраи шрои ираҳ аз ҳукми азалии ин май хоҳӣ ки гуфтем ва шарҳ кардем ҳаргиз ин нагардад мъозоллаҳ ва агар ин май хоҳӣ ки ҷазои некӣу бадӣ афзӯн шаваду бигардад яъне чндонки некӣ беш кунӣ некиҳо беш бошаду чндонк зулм кунӣ бадиҳо беш бошад ин бигардад аммо асл ҳукм нагардад . Фсолӣ савол кард ки мо мебайнем ки шқӣ Саид мешаваду Саид шқӣ мегардад . Фармуд охири он шқӣ некӣ кард ё некӣ андешед ки Саид шуд ва он Саид ки шқӣ шуд бадӣ кард ё баде андешед ки шқӣ шуд ҳамчунонк Иблис чун дар ҳақи одам эътироз кард ки хлқтнии ман нори вхлқтаҳи ман тини баъд аз онкии устоди малик буд малъуни абади гашту рондаи даргоҳ , мо низ ҳамин гӯйем ки ҷазои некӣ некӣасту ҷазоӣ бадӣ бадӣаст .

مصطفی (صلوات اللهّ علیه) به آن عظمت و بزرگی که داشت شبی دست او درد کرد، وحی آمد که از تأثیر درد دست عباس است که او را اسیر گرفته بود و با جمع اسیران دست او بسته بود و اگرچه آن بستن او به امر حق بود هم جزا رسید تا بدانی که این قبض‌ها و تیرگی‌ها و ناخوشی‌ها که بر تو می‌آید از تأثیر آزاری و معصیتی است که کرده‌ای، اگرچه به تفصیل تورا یاد نیست که آن بد است یا از غفلت یا از جهل یا از همنشین بی‌دینی که گناه‌ها را بر تو آسان کرده است که آن را گناه نمی‌دانی. در جزا می‌نگر که چقدر گشاد داری و چقدر قبض داری، قطعاً قبض جزای معصیت است و بسط جزای طاعت است. آخر مصطفی صلی اللهّ علیه و سلمّ برای آنک انگشتری را در انگشت خود بگردانید عتاب آمد که تو را برای تعطیل و بازی نیافریدیم ازینجا قیاس کن که روز تو در معصیت می‌گذرد یا در طاعت ؟! موسی را (علیه السلّام) به خلق مشغول کرد اگرچه به امر حق بود و همه به حقّ مشغول بود اماّ طرفیش را به خلق مشغول کرد جهت مصلحت و خضر را به کلی مشغول خود کرد و مصطفی را (صلّی اللّه علیه و سلمّ) اول به کلیّ مشغول خود کرد بعد ازان امر کرد که خلق را دعوت کن و نصیحت ده و اصلاح کن. مصطفی (صلوات اللّه علیه) در فغان و زاری آمد که آه یارب چه گناه کردم مرا از حضرت چرا می رانی ؟ من خلق را نخواهم حق تعالی گفت « ای محمّد هیچ غم مخور که ترا نگذارم که به خلق مشغول شوی. در عین آن مشغولی با من باشی و یک سر موی از آنچ این ساعت با منی چون به خلق مشغول شوی هیچ ازان از تو کم نگردد. در هر کاری که ورزی در عین وصل باشی.» سؤال کرد حکم‌های ازلی و آنچ حق تعالی تقدیر کرده است هیچ بگردد ؟ فرمود حق تعالی آنچ حکم کرده است در ازل که بدی را بدی باشد و نیکی را نیکی آن حکم هرگز نگردد زیرا که حق تعالی حکیم است کی گوید که تو بدی کن تا نیکی یابی؟ هرگز کسی گندم کارد جو بردارد یا جو کارد گندم بردارد ؟ این ممکن نباشد و همه اولیا و انبیاء چنین گفته‌اند که جزای نیکی نیکی است و جزای بدی بدی فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرهُ وَمَنْ یَعْمَلْ مُثْقَالَ ذَرَّةٍ شَراًّ یَرَهُ از حکم ازلی این می‌خواهی که گفتیم و شرح کردیم هرگز این نگردد معاذاللهّ و اگر این می‌خواهی که جزای نیکی و بدی افزون شود و بگردد یعنی چندانک نیکی بیش کنی نیکی‌ها بیش باشد و چندانک ظلم کنی بدی‌ها بیش باشد این بگردد اماّ اصل حکم نگردد. فصالی سؤال کرد که ما می‌بینیم که شقی سعید می‌شود و سعید شقی می‌گردد. فرمود آخر آن شقی نیکی کرد یا نیکی اندیشید که سعید شد و آن سعید که شقی شد بدی کرد یا بدیی اندیشید که شقی شد همچنانک ابلیس چون در حق آدم اعتراض کرد که خَلَقْتَنِیْ مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِیْنٍ بعد از آنکه استاد ملک بود ملعون ابد گشت و رانده درگاه، ما نیز همین گوییم که جزای نیکی نیکی است و جزای بدی بدیست.

Савол кард ки яке назр кард ки рӯзӣ рӯза дорам агар онрои бишиканад куффорат бошад ё не ? фармуд ки дар мазҳаби шофиӣ ба як қавл куффорат бошад ҷиҳати онки назрро ямин мегираду ҳрки яминро шикаст бирав куффорат бошад аммо пеши Абӯҳанифаи назр ба маънӣ ямин нест пас куффорат набошаду назр бар ду ваҷҳаст яке мутлақ ва яке муқайяд мутлақ онаст ки гуяд алии ани асўми иўмо вмқид онаст ки алии кзои ани ҷоء фалон гуфт яке харӣ гум карда буд се рӯз рӯза дошт ба нияти онки хари худро биёбад баъд аз се рӯзи харро мурда ёфт ранҷид ва аз сари ранҷиш рӯй ба осмон кард ва гуфт ки « агар ивази ин се рӯз ки доштами шаш рӯз аз рамазон нахӯрам пас ман мард набошам аз ман сарфаи хоҳии бурдан ? » яке савол кард ки маънӣ алтҳёт чисту салавоту таййибот ? фармуд яъне ин парастишҳоу хизматҳоу бандагиҳоу муроотҳо аз мо наёяд ва бидонмон фароғат набошад пас ҳақиқат шуд ки таййиботу салавоту тҳёти аллоҳи рост азон мо нест ҳама азон ӯст ва малик ӯст ҳамчунонк дар фасли баҳори халқон зироат кунанд ва ба саҳро берун оянд ва сафарҳо кунанду иморат ҳо кунанд ин ҳамаи бахшиш ва атоӣ баҳораст ва агар на эшон ҳама чунонк буданд маҳбӯси хонаҳо ва ғорҳо будандӣ пас ба ҳақиқати ин зироат ва ин тафарруҷу тнъми ҳама азон баҳораст ва вале неъмат ӯсту мардумро назар ба асбобаст ва корҳоро азон асбоб медонанд аммо пеши авлиёи кашф шудааст ки асбоби пардае бениш нест то мусаббибро набенанд ва ндонанд ҳамчунонк касе аз пас парда сухан мегуяд пиндоранд ки парда сухан мегуяд ва надонад ки парда бар кор нест ва ҳиҷобаст чун ӯ аз парда берун ояд маълум шавад ки пардаи баҳона буд авлиёии ҳақи беруни асбоби корҳо диданд ки гзордаҳ шуду баромад ҳамчунонк аз кӯҳи уштур берун омаду Асои Мӯсо събон шуд ва аз санги хорои дувоздаҳ чашма равон шуд ва ҳамчунонк Мустафо ( салавоти аллоҳи алайҳ ) моҳро беолат ба ашорот бшикофту ҳамчинонкии одам ( алайҳи ассалом ) бемодару падар дар вуҷӯд омад исои алайҳи ассалом бепадар ва барои иброҳӣми алайҳи ассалом аз нори гул ва гулзор раст илои молонҳоиаҳи пас чун инро диданд ва донистанд ки асбоб баҳонааст корсоз дигараст асбоби ҷуз рӯпӯшӣ нест то авом бидон машғӯл шаванд закариёро ( алайҳи ассалом ) ҳақи таъолӣ ваъда кард ки туро фарзанд хоҳам додан ӯ фарёд кард ки ман пераму зани перу олати шаҳвати заъиф шудаасту зан ба ҳолатӣ расидааст ки имкони бача ва ҳабл нест ёрб аз чунин зани фарзанд чун шавад ? қоли раби ании икўни лии ғуломи вқди блғнии алкбри вомрأтии ъоқр ҷавоб омад ки ҳон эй закариёи сарриштаро гум кардӣ садҳазори бор ба ту бинмудам корҳо беруни асбоби онро фаромӯш кардӣ наме доне ки асбоб баҳонаанд ман қодирам ки дарин лаҳза дар пеши назари ту садҳазори фарзанд аз ту пайдо кунам безан ва бе ҳабли блак агар ишорат кунам дар олами халқӣ пайдо шаванд тамому болиғу доно на ман туро бемодару падари дръолм арвоҳ ҳаст кардам ва аз ман бар ту лутфҳоу аноятҳо собиқ буд пеши азонки дарин вуҷӯди оеи онро чаро фаромӯш мекунӣ ? аҳволи анбиёу авлиёу хилоиқу неку бади алии қадари маротибааму ҷўҳрҳм мисол онаст ки ғуломонро аз коФрстон ба вилоят мусулмонӣ меоваранд ва мефурушанд баъзеро панҷ сола меоваранд ва баъзеро даҳ сола ва баъзеро понздаҳи солаи онро ки Тифл оварда бошанд чун солҳои бисёр миёни мусулмонон парварда шавад ва пер шавад аҳволи он вилоятро куллӣ фаромӯш кунад ва ҳеҷ аз онаш асарӣ ёд набошад ва чун порае бузургтар бошад андакяши ёдоид ва чун қавӣ бузургтар бошад бештараш ёд бошад ҳамчунин арвоҳ дарон олам дар ҳазрат ҳақ буданд ки аласти брбкми қолўои балӣу ғизоу қӯти эшон каломи ҳақ буд беҳарф ва бесавт чун баъзеро ба тифлӣ овараданд чун он каломро башнавад азон аҳволаш ёд наёяд ва худро азон калом бегона бинад ва он Фриқи мҳҷўбоннд ки дар куфру залолат ба куллӣ фурӯ рафтаанд ва баъзеро порае ёд меояду ҷӯшу ҳавои он тараф дар эшон сар мекунад ва он мؤмноннд ва баъзе чун он калом мешунаванд он ҳолат дар назари эшон чунонкӣ дар қадим буд падед меояду ҳиҷобҳо ба куллӣ бардошта мешавад ва дарон васл мепайванданд ва он анбиё ва авлиёанд васият мекунем .

سؤال کرد که یکی نذر کرد که روزی روزه دارم اگر آنرا بشکند کفّارت باشد یا نی ؟ فرمود که در مذهب شافعی به یک قول کفاّرت باشد جهت آنک نذر را یمین می‌گیرد و هرک یمین را شکست برو کفّارت باشد امّا پیش ابوحنیفه نذر به معنی یمین نیست پس کفاّرت نباشد و نذر بر دو وجه است یکی مطلق و یکی مقیّد مطلق آنست که گوید عَلَیَّ اَنْ اَصُوْمَ یَوْماً ومقیدّ آنست که عَلیَّ کَذا اِنْ جَاءَ فلَانُ گفت یکی خری گم کرده بود سه روز روزه داشت به نیّت آنک خر خود را بیابد بعد از سه روز خر را مرده یافت رنجید و از سر رنجش روی به آسمان کرد و گفت که « اگر عوض این سه روز که داشتم شش روز از رمضان نخورم پس من مرد نباشم از من صرفه خواهی بردن؟» یکی سؤال کرد که معنی التحیاّت چیست و صلوات و طیبّات  ؟ فرمود یعنی این پرستش‌ها و خدمت‌ها و بندگی ها و مراعات‌ها از ما نیاید و بدانمان فراغت نباشد پس حقیقت شد که طیبّات و صلوات و تحیاّت اللهّ راست ازان ما نیست همه ازان اوست و ملک اوست همچنانک در فصل بهار خلقان زراعت کنند و به صحرا بیرون آیند و سفرها کنند و عمارت‌ها کنند این همه بخشش و عطای بهارست و اگر نه ایشان همه چنانک بودند محبوس خانه ها و غارها بودندی پس به حقیقت این زراعت و این تفرجّ و تنعمّ همه ازانِ بهارست و ولی‌نعمت اوست و مردم را نظر به اسباب است و کارها را ازان اسباب می‌دانند اماّ پیش اولیا کشف شده است که اسباب پرده‌ای بینش نیست تا مسبب را نبینند و ندانند همچنانک کسی از پس پرده سخن می‌گوید پندارند که پرده سخن می‌گوید و نداند که پرده بر کار نیست و حجاب است چون او از پرده بیرون آید معلوم شود که پرده بهانه بود اولیای حق بیرون اسباب کارها دیدند که گزارده شد و برآمد همچنانک از کوه اشتر بیرون آمد و عصای موسی ثعبان شد و از سنگ خارا دوازده چشمه روان شد و همچنانک مصطفی (صلوات اللهّ علیه) ماه را بی‌آلت به اشارات بشکافت و همچنانکه آدم (علیه السلّام) بی مادر و پدر در وجود آمد عیسی علیه السلّام بی پدر و برای ابراهیم علیه السلّام از نار گل و گلزار رست الی مالانهایه پس چون این را دیدند و دانستند که اسباب بهانه است کارساز دگرست اسباب جز روپوشی نیست تا عوام بدان مشغول شوند زکریاّ را (علیه السلّام) حق‌تعالی وعده کرد که ترا فرزند خواهم دادن او فریاد کرد که من پیرم و زن پیر و آلت شهوت ضعیف شده است و زن به حالتی رسیده است که امکان بچه و حبل نیست یارب از چنین زن فرزند چون شود ؟ قَالَ رَبِّ اَنّی یَکُوْنُ لِیْ غُلْامٌ وَقَدْ بَلَغَنِیَ الْکِبَرُ وَامْرَأتِیَ عَاقِرٌ جواب آمد که هان ای زکریاّ سررشته را گم کردی صدهزار بار به تو بنمودم کارها بیرون اسباب آن را فراموش کردی نمی دانی که اسباب بهانه‌اند من قادرم که درین لحظه در پیش نظر تو صدهزار فرزند از تو پیدا کنم بی زن و بی حبل بلک اگر اشارت کنم در عالم خلقی پیدا شوند تمام و بالغ و دانا نه من ترا بی‌مادر و پدر درعالم ارواح هست کردم و از من بر تو لطف‌ها و عنایت‌ها سابق بود پیش ازآنک درین وجود آیی آن را چرا فراموش می‌کنی؟ احوال انبیا و اولیا و خلایق و نیک و بد علی قدر مراتبهم و جوهرهم مثال آنست که غلامان را از کافرستان به ولایت مسلمانی می‌آورند و می‌فروشند بعضی را پنج ساله می‌آورند و بعضی را ده ساله و بعضی را پانزده ساله آن را که طفل آورده باشند چون سال‌های بسیار میان مسلمانان پرورده شود و پیر شود احوال آن ولایت را کلّی فراموش کند و هیچ از آنش اثری یاد نباشد و چون پاره‌ای بزرگتر باشد اندکیش یادآید و چون قوی بزرگتر باشد بیشترش یاد باشد همچنین ارواح دران عالم در حضرت حق بودند که اَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوْا بَلَی و غذا و قوت ایشان کلام حق بود بی‌حرف و بی‌صوت چون بعضی را به طفلی آوردند چون آن کلام را بشنود ازان احوالش یاد نیاید و خود را ازان کلام بیگانه بیند و آن فریق محجوبانند که در کفر و ضلالت به کلیّ فرو رفته‌اند و بعضی را پاره‌ای یاد می‌آید و جوش و هوای آن طرف در ایشان سر می‌کند و آن مؤمنانند و بعضی چون آن کلام می‌شنوند آن حالت در نظر ایشان چنانکه در قدیم بود پدید می‌آید و حجاب‌ها به کلیّ برداشته می‌شود و دران وصل می‌پیوندند و آن انبیا و اولیااند وصیتّ می‌کنیم.

Ёронро ки чун шуморо арӯсони маънӣ дар ботин рӯй намояду асрор кашф гардад ҳону ҳон то онро ба ағёр нагӯед ва шарҳ накунед ва ин сухани моро ки мешунавед ба ҳаркас магӯӣед ки лотътўои алҳкмаҳи лғири аҳлҳо Фтзлмўҳои влои тмнъўҳои ани аҳлҳо Фтзлмўҳми туро агар шоҳидӣ ё маъшуқае бадаст ояд ва дар хона ӣ ту пинҳон шавад ки маро ба кас манимоӣ ки ман азон туами ҳаргиз раво бошад ва сазад ки ӯро дар бозорҳо гирдоне ?у ҳаркасро гӯйӣ ки биёи ин ( хуб )ро бибин ? он маъшуқаро ҳаргизи ин хуш ояд бар эшон равад ? ва аз ту худ хашм гирад . Ҳақи таъолии ин суханҳоро бар эшон ҳаром кардааст чунонк аҳли дӯзах ба аҳли биҳишт афғон кунанд ки охири кӯи карами шумоу муруввати шумо азон атоҳоу бахшишҳо ки ҳақ ( таъолӣ ) бо шумо кардааст аз рӯй садақау бандаи навозӣ бар мо низ агар чизе резед ва эсор кунед чаҳ шавад ? вллорзи ман кأси алкроми насиб ки мо дарин оташ месӯзем ва мегудозем азон миваҳо ё аз он обҳои зулоли биҳишти заррае бар ҷон мо резед чаҳ шавад ? киу нодаии асҳоби алнори асҳоби алҷнаҳи ани аФизўои ълинои ман алмоء ӯ ммои рзқкми аллоҳи қолўои ани аллоҳи ҳрмҳмои алии алкоФрини биҳиштён ҷавоб диҳанд ки « онро худоӣ бар шумо ҳаром кардааст тухми ин неъмат дар дори дунё буд чун онҷои нкштиду нўрзидит ва он имону сидқ буду амали солеҳи ӣнҷо чаҳ баргиред ва агар мо аз рӯй карам ба шумо эсор кунем чун худои онро бар шумо ҳаром кардааст ҳалқатонро бисӯзанд ва ба гулӯ фурӯ наравад ва ар дар кӣса наед дарида шавад ва биафтад . »

یاران را که چون شما را عروسان معنی در باطن روی نماید و اسرار کشف گردد هان و هان تا آن را به اغیار نگویید و شرح نکنید و این سخن ما را که می‌شنوید به هرکس مگویید که لاتُعْطُوا الْحِکْمَةَ لِغَیْرِ اَهْلِهَا فَتَظْلِمُوهَا وَلَا تَمْنَعُوْهَا عَنْ اَهْلِهَا فَتَظْلِمُوْهُمْ تو را اگر شاهدی یا معشوقه‌ای بدست آید و در خانه‌ی تو پنهان شود که مرا به کس منمای که من ازانِ توام هرگز روا باشد و سزد که او را در بازارها گردانی؟ و هرکس را گویی که بیا این (خوب) را ببین؟ آن معشوقه را هرگز این خوش آید برِ ایشان رود؟ و از تو خود خشم گیرد. حق‌تعالی این سخن‌ها را بر ایشان حرام کرده است چنانک اهل دوزخ به اهل بهشت افغان کنند که آخر کو کرم شما و مروّت شما ازان عطاها و بخشش‌ها که حق (تعالی) با شما کرده است از روی صدقه و بنده نوازی بر ما نیز اگر چیزی ریزید و ایثار کنید چه شود ؟ وَلِلاَرْضِ مِنْ کَأسِ الْکِرَامِ نَصِیْبٌ که ما درین آتش می‌سوزیم و می‌گدازیم ازان میوه‌ها یا از آن آب‌های زلال بهشت ذره‌ای بر جان ما ریزید چه شود؟ که وَ نَادَی اَصْحَابُ النَّارِ اَصْحَابَ الْجَنَّةِ اَنْ اَفِیْضُوْا عَلَیْنَا مِنَ الْمَاءِ اَوْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللّهُ قَالُوْا اِنَّ اللهَّ حَرَّمَهُمَا عَلَی الْکَافِرِیْنَ بهشتیان جواب دهند که « آن را خدای بر شما حرام کرده است تخم این نعمت در دار دنیا بود چون آنجا نکشتید و نورزیدیت و آن ایمان و صدق بود و عمل صالح اینجا چه برگیرید و اگر ما از روی کرم به شما ایثار کنیم چون خدا آن را بر شما حرام کرده است حلقتان را بسوزاند و به گلو فرو نرود و ار در کیسه نهید دریده شود و بیفتد. »

Ба ҳазрати Мустафо ( салавоти аллоҳи алайҳ ) ҷамоатии мунофиқон ва ағёр омаданд эшон дар шарҳ асрор буданду мадҳи Мустафо ( слии аллоҳи алайҳу силам ) мекарданд пайғомбар ба саҳоба фармуд ки хмрўои ониткм яъне сарҳои кӯзаҳороу косаҳороу дегҳо ва сабуҳороу хамҳоро бпушонед ва пӯшида доред ки ҷонвароне ҳастанд палиду зҳрноки мабодо ки дар кӯзаҳои шумо уфтанд ва ба нодонӣ аз он кӯза об хуред шуморо зиён дорад . Ба ин сӯрати эшонро фармуд ки аз ағёри ҳикматро ниҳон дореду даҳону забонро пеши ағёр баста доред ки эшон мўшоннди лоиқи ин ҳикмат ва неъмат нестанд .

به حضرت مصطفی (صلوات اللّه علیه) جماعتی منافقان و اغیار آمدند ایشان در شرح اسرار بودند و مدح مصطفی (صلی اللهّ علیه و سلم) می‌کردند پیغامبر به صحابه فرمود که خَمِّرُوا آنِیَتَکُمْ یعنی سرهای کوزه‌ها را و کاسه‌ها را و دیگ‌ها و سبوها را و خم‌ها را بپوشانید و پوشیده دارید که جانورانی هستند پلید و زهرناک مبادا که در کوزه‌های شما افتند و به نادانی از آن کوزه آب خورید شما را زیان دارد . به این صورت ایشان را فرمود که از اغیار حکمت را نهان دارید و دهان و زبان را پیش اغیار بسته دارید که ایشان موشانند لایق این حکمت و نعمت نیستند.

Фармуд ки он амир ки аз пеши мо берун рафт агарчӣ сухани моро ба тафсил фаҳм намекард аммо аҷмоло медонист ки мо ӯро ба ҳақ даъват мекунем он ниёзу сари ҷнбонидну меҳру ишқ ӯро ба ҷой фаҳм гирем охири ин рӯстоӣ ки дар шаҳрӣ меояд бонги намоз май шунӯд агарчӣ маънии бонги намозро ба тафсил намедонад аммо мақсӯдро фаҳм мекунад .

فرمود که آن امیر که از پیش ما بیرون رفت اگرچه سخن ما را به تفصیل فهم نمی‌کرد امّا اجمالا می‌دانست که ما او را به حق دعوت می‌کنیم آن نیاز و سر جنبانیدن و مهر و عشق او را به جای فهم گیریم آخر این روستایی که در شهری می‌آید بانگ نماز می‌شنود اگرچه معنی بانگ نماز را به تفصیل نمی‌داند امّا مقصود را فهم می‌کند.