Ин мақарии қуръонро дуруст мехонд ? оре ; сӯрати қуръонро дуруст мехонд валикин аз маънӣ бехабар ! далел бар онкии ҳоле ки маъниро май бояд рад мекунад ; ба нобенаӣ мехонд . Назири ши мардӣ дар даст қндз дорад қндзии дигар аз он беҳтар овараданд рад мекунад пас донистем қндзро наме шиносад . Касе инро гуфтааст ки қндзаст , ӯ ба тақлид ба даст гирифтааст . Ҳамчун кӯдакон , ки бо грдкон бозӣ мекунанд чун мағзи грдкон ё равғани грдкон ба эшон диҳӣ рад кунанд ки грдкон онаст ки ҷғ ҷғ кунад инро бонгӣ ва ҷғҷғӣ нест . Охири хзоини худоӣ бисёр сету илмҳои худоӣ бисёр , агар қуръонро ба дониш мехонд қуръони дигарро чаро рад мекунад ? бо мақарӣ ӣӣ тақрир мекардам ки қуръон мегуяд ки қул луи кони албҳри мдодои лклмоти рабии лнФди албҳр қабл ани тнФди калимоти рабӣ акнӯн ба панҷоҳ дирами санги мураккаб , ин қуръонро тавонад нбштн ? ин рамзии сет аз илми худоӣ ; ҳамаи илми худо танҳо ин нест . Аттор ӣ дар коғази порае доруи ниҳоди ту гӯйии ҳамаи дукон аттор ӣнҷост ! ин аблаҳӣ бошад . Охир дар замони Мӯсоу исоу ғайриҳумои қуръон буд каломи худо буд ( аммо ) ба арабӣ набӯд . Тақрир ин медодам ( дидам ) дар он мақарӣ асар намекард таркиш кардам . Овардаанд ки дар замони расӯли слии аллоҳи алайҳу силам , аз саҳобаи ҳаркии сӯрае ё ним сӯра ёд гирифтӣ ӯро азими хондандӣ ва ба ангушт намудандӣ ки сӯрае ёд дорад ; барои онки эшон қуръонро мехӯрданд . Маниро аз нон хӯрдан ё ду манро азим бошад ало ки дар даҳон кунанду нҷоинд ва биндозанд ҳазор харвори тавон хӯрдан . Охир мегуяд раби толии алқуръони волқрони илънаҳи пас дар ҳақ касе сет ки аз маънии қуръон воқиф набошад . Алои ҳам некаст қавмиро худои чашмҳоашонро ба ғифлати баст то иморати ин олам кунанд ; агар баъзеро аз он олам ғофил накунанд ҳеҷ ( ин ) олам ободон нагардад . Ғифлат , иморату ободонӣ ҳо ангезанд ; охири ин аз ғифлат бузург мешавад ва дароз мегардад ва чун ақл ӯ ба камол мерасад дигар дароз намешавад ; пас мӯҷибу сабаби иморат ғифлатасту сабаби вайронии ҳушёрии сет . Инак мегӯйем аз ду берун нест ё бинобар ҳасад мегӯям ё бинобари шафқат . Ҳошо ки ҳасад бошад , барои онкии ҳасадро арзади ҳасади бурдан дареғаст , то ба онкӣ наярзад чаҳ бошад ? ! ало аз ғояти шафқат ва раҳматаст ки мехоҳам ки ёри азизро ба маънии кашам . Овардаанд ки шахсе дар роҳи ҳаҷ дар барӣа афтоду тишнагии азим бар вай ғолиб шуд то аз даври хаймаи хирад ва куҳан дид онҷо рафт канизакӣ дид ; овоз дод он шахс ки « ман меҳмонам , алмрод »у онҷо фурӯд омад ва нишасту оби хост ; обаш доданд ки хӯрдан он об аз оташи гармтар буд ва аз намаки шӯртар , аз лаб то коми онҷо ки фурӯ мерафт ҳамаро май сӯхт ; ин мард аз ғояти шафқат дар насиҳати он зани машғӯли гашт ва гуфт « шуморо бар ман ҳақи сети ҷиҳати ин қадари осоиш ки аз шумо ёфтам шафқатам ҷӯшидааст онч ба шумо гӯям пос доред инак Бағдод наздикасту Кӯфау восит вағайриҳо агар мубтало бошед нишаста нишастау ғалтон ғалтон метавонед худро онҷои расонӣдан ки онҷои обҳои ширини хунак бисёраст »у таомҳои гӯногӯну ҳаммомҳоу тнъмҳоу хушиҳоу лиззатҳои он шаҳрҳоро баршумурд . Лаҳзае дигари он араб биёмад ки шавҳари ш буд тоӣ чанд аз мӯашони даштӣ сайд карда буд ; занро фармуд ки онро пухту чизе аз он ба меҳмон додан . Меҳмони чунонкӣ буд кӯру кабӯд аз он тановул кард баъд аз он дар ним шаб , меҳмони берун хайма хуфт . Зан ба шавҳар мегуяд ҳеҷ шунидӣ ки ин меҳмон чаҳ васфҳоу ҳикоят ҳо кард ? қиссаи меҳмони тамом бар шавҳар бихонад . Араб гуфт « ҳамоно зан машну азин чизҳо ки ҳасудон дар олам бисёранд чун бибинанди баъзеро ки ба осоишу давлатӣ расидаанд ҳасад ҳо кунанд ва хоҳанд ки эшонро аз онҷо овора кунанд ва азон давлат маҳрӯм кунанд . » акнӯн ин халқ чунинанд ; чун касе аз рӯй шафқати панд ӣ диҳад ҳамл кунанд бар ҳасад , ало чун дар вай аслӣ бошад оқибат рӯй ба маънии орад чун бар вай аз рӯзи аласти қатрае чконидаҳ бошанд оқибати он қатра ӯро аз ташвишҳоу меҳнат ҳо барраанд . Биёи охир чанд аз мо даврӣу бегона ? ва дар миёни ташвишҳоу савдоҳо ! ало бо қавмӣ касе чаҳ сухан гуяд ? чун ҷинс он нашунидаанд аз касе ва на аз шайхи худ .

این مُقری قرآن را درست می‌خواند؟ آری؛ صورتِ قرآن را درست می‌خوانَد ولیکن از معنی بی‌خبر! دلیل بر آنکه حالی که معنی را می‌باید رد می‌کند؛ به نابینایی می‌خواند. نظیر‌ش مردی در دست قُندُز دارد قندزی دیگر از آن بهتر آوردند رد می‌کند پس دانستیم قندز را نمی‌شناسد. کسی این را گفته‌است که ‌قندز است‌، او به تقلید به‌دست گرفته‌است. همچون کودکان، که با گردکان بازی می‌کنند چون مغز گردکان یا روغن گردکان به ایشان دهی رد کنند که گردکان آنست که جغ‌جغ کند این را بانگی و جغجغی نیست. آخر خزاین خدای بسیار‌ست و علم‌های خدای بسیار، اگر قرآن را به دانش می‌خوانَد قرآن دیگر را چرا رد می‌کند؟ با مقری‌یی تقریر می‌کردم که قرآن می‌گوید که قُلْ لَوْ کَانَ الْبَحْرُ مِدَاداً لِکَلِمَاتِ رَبِّیْ لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ اَنْ تَنْفَدَ کَلِمَاتُ رَبِّیْ اکنون به پنجاه درم‌سنگ مرکب‌، این قرآن را تواند نبشتن؟ این رمزی‌ست از علم خدای؛ همه علم خدا تنها این نیست. عطار‌ی در کاغذ پاره‌ای دارو نهاد تو گویی همه دکان عطار اینجاست! این ابلهی باشد. آخر در زمان موسی و عیسی و غیرهما قرآن بود کلام خدا بود (اما) به عربی نبود. تقریر این می‌دادم (دیدم) در آن مقری اثر نمی‌کرد ترکش کردم. آورده‌اند که در زمان رسول صلّی اللّه علیه و سلّم‌، از صحابه هرکه سوره‌ای یا نیم سوره یاد گرفتی او را عظیم خواندندی و به انگشت نمودندی که سوره‌ای یاد دارد؛ برای آنک ایشان قرآن را می‌خوردند. منی را از نان خوردن یا دو من را عظیم باشد الا که در دهان کنند و نجایند و بیندازند هزار خروار توان خوردن. آخر می‌گوید رُبَّ تالی الْقُرْآنَ وَالْقُرْآنُ یَلْعَنُهُ پس در حق کسی‌ست که از معنی قرآن واقف نباشد. الا هم نیک است قومی را خدای چشم‌هاشان را به غفلت بست تا عمارت این عالم کنند؛ اگر بعضی را از آن عالم غافل نکنند هیچ (این) عالم آبادان نگردد. غفلت، عمارت و آبادانی‌ها انگیزاند؛ آخر این از غفلت بزرگ می‌شود و دراز می‌گردد و چون عقل او به کمال می‌رسد دیگر دراز نمی‌شود؛ پس موجب و سبب عمارت غفلت است و سبب ویرانی هشیاری‌ست. اینک می‌گوییم از دو بیرون نیست یا بنابر حسد می‌گویم یا بنابر شفقت‌‌. حاشا که حسد باشد‌، برای آنکه حسد را ارزد حسد‌بردن دریغ است، تا به آنکه نیرزد چه باشد؟! الا از غایت شفقت و رحمت است که می‌خواهم که یار عزیز را به معنی کشم. آورده‌اند که شخصی در راه حج در بریه افتاد و تشنگی عظیم بر وی غالب شد تا از دور خیمه خُرد و کهن دید آنجا رفت کنیزکی دید؛ آواز داد آن شخص که ‌«من مهمانم‌، المراد‌» و آنجا فرود آمد و نشست و آب خواست؛ آبش دادند که خوردن آن آب از آتش گرم‌تر بود و از نمک شور‌تر‌، از لب تا کام آنجا که فرو می‌رفت همه را می‌سوخت؛ این مرد از غایت شفقت در نصیحت آن زن مشغول گشت و گفت ‌«شما را بر من حق‌ست جهت این قدر آسایش که از شما یافتم شفقتم جوشیده است آنچ به شما گویم پاس دارید اینک بغداد نزدیک است و کوفه و واسط و غیرها اگر مبتلا باشید نشسته‌نشسته و غلتان‌غلتان می‌توانید خود را آنجا رسانیدن که آنجا آبهای شیرین خنک بسیار‌ است‌» و طعام‌های گوناگون و حماّم‌ها و تنعّم‌ها و خوشی‌ها و لذّت‌های آن شهر‌ها را برشمرد. لحظه‌ای دیگر آن عرب بیامد که شوهر‌ش بود تایی چند از موشانِ دشتی صید کرده بود؛ زن را فرمود که آن را پخت و چیزی از آن به مهمان دادن. مهمان چنانکه بود کور و کبود از آن تناول کرد بعد از آن در نیم‌شب‌، مهمان بیرون خیمه خفت. زن به شوهر می‌گوید هیچ شنیدی که این مهمان چه وصف‌ها و حکایت‌ها کرد؟ قصهٔ مهمان تمام بر شوهر بخواند. عرب گفت ‌«همانا زن مشنو ازین چیزها که حسودان در عالم بسیارند چون ببینند بعضی را که به آسایش و دولتی رسیده‌اند حسد‌ها کنند و خواهند که ایشان را از آنجا آواره کنند و ازان دولت محروم کنند.‌» اکنون این خلق چنینند؛ چون کسی از روی شفقت پند‌ی دهد حمل کنند بر حسد، الا چون در وی اصلی باشد عاقبت روی به معنی آرد چون بر وی از روز الست قطره‌ای چکانیده باشند عاقبت آن قطره او را از تشویش‌ها و محنت‌ها برهاند. بیا آخر چند از ما دوری و بیگانه‌؟ و در میان تشویش‌ها و سودا‌ها! الا با قومی کسی چه سخن گوید؟ چون جنس آن نشنیده‌اند از کسی و نه از شیخ خود.

Рӯй ба маънӣ овардан агарчӣ аввали чандон нағз нанамояд ало ҳарчанд ки равад ширинтар намояд ; ба хилофи сӯрат : аввали нағзи намояди ало ҳарчанд ки бо ваии бештари нишинии сарди шӯй . Кӯи сӯрати қуръону куҷои маънии қуръон ? дар одамӣ назар кун ! кӯи сӯрат ӯу кӯи маънӣ ӯ ? ки агар маънии он сӯрат одамӣ меравад , лаҳзае дар хонааш раҳо намекунанд . Мавлонои шамси аддӣни қудси аллоҳ сира мефармуд ки қофилае бузург ба ҷое май рафтанд ободонӣ намеёфтанду обии не , ногоҳ чоҳӣ ёфтанд бедалв ; сатилӣ ба даст овараданду ресмонҳо ; ва ин сатилро ба зер чоҳ фиристоданд , кашиданд сатил бурӣда шуд дайгариро фиристоданд ҳам бурӣда шуд . Баъд азон аҳли қофиларо ба ресмонӣ май бастанд ва дар чоҳ фурӯ мекарданд барнаме омаданд ; оқилӣ буд ӯ гуфт : ман биравам . ӯро фурӯ карданд наздики он буд ки ба қаър чоҳ расед сиёҳӣ бо ҳайбатӣ зоҳир шуд ин оқил гуфт « ман нахоҳам рҳидни борӣ то ақлро ба худами орм ва бе худ нашавам то бубинам ки бар ман чаҳ хоҳад рафтан » ин сиёҳ гуфт : қисса дароз магӯ ту асир манӣ нараҳе ало ба ҷавоби савоб ба чизе дигар нараҳе . Гуфт : фармо . Гуфт : аз ҷойҳо куҷои беҳтар ? оқил ( бохуд ) гуфт ман асир ва бечора ваем агар бигӯям Бағдод ё ғайра чунон бошад ки ҷои вайро таъна зада бошам . Гуфт : ҷогоҳи он беҳтар ки одамиро онҷо мӯнисӣ бошад ; агар дар қаър замин бошад беҳтар он бошад ва агар дар сӯрох мӯшӣ бошад беҳтар он бошад . Гуфт : « аҳсант ! аҳсант ! рҳидӣ , одамӣ дар олами туе ! акнӯн ман туро раҳо кардам ва дигаронро ба баракати ту озод кардам , баъди азин хӯнӣ накунам . Ҳамаи мардони оламро ба муҳаббати ту ба ту бахшедам . » баъд азон аҳли қофиларо аз об сероб кард . Акнӯн ғарази азин маънии сет , ҳамин маъниро тавон дар сӯрати дигари гуфтан , алои муқаллиди ани ҳамин нақшро мегиранд ; душвораст бо эшон гуфтан . Акнӯн ҳам ин суханро дар мисоли дигар гӯйӣ нашунаванд .

روی به معنی آوردن اگرچه اوّل چندان نغز ننماید الا هرچند که رود شیرین‌تر نماید؛ به‌خلاف صورت: اوّل نغز نماید الا هرچند که با وی بیشتر نشینی سرد شوی. کو صورت قرآن و کجا معنی قرآن‌؟ در آدمی نظر کن! کو صورت او و کو معنی او؟ که اگر معنی آن صورت آدمی می‌رود‌، لحظه‌ای در خانه‌اش رها نمی‌کنند. مولانا شمس الدین قدس الله سرّه می‌فرمود که قافله‌ای بزرگ به‌جایی می‌رفتند آبادانی نمی‌یافتند و آبی نی، ناگاه چاهی یافتند بی‌دلو؛ سطلی به‌دست آوردند و ریسمان‌ها؛ و این سطل را به‌زیر چاه فرستادند‌، کشیدند سطل بریده شد دیگری را فرستادند هم بریده شد. بعد ازان اهل قافله را به ریسمانی می‌بستند و در چاه فرو می‌کردند برنمی‌آمدند؛ عاقلی بود او گفت: من بروم. او را فرو کردند نزدیک آن بود که به قعر چاه رسید سیاهی با هیبتی ظاهر شد این عاقل گفت ‌«من نخواهم رهیدن باری تا عقل را به خودم آرم و بی‌خود نشوم تا ببینم که بر من چه خواهد رفتن‌» این سیاه گفت: قصهٔ دراز مگو تو اسیر منی نرهی الا به جواب صواب به چیزی دیگر نرهی. گفت: فرما . گفت: از جای‌ها کجا بهتر‌؟ عاقل (باخود) گفت من اسیر و بیچارهٔ ویم اگر بگویم بغداد یا غیره چنان باشد که جای وی را طعنه زده باشم. گفت: جاگاه آن بهتر که آدمی را آنجا مونسی باشد؛ اگر در قعر زمین باشد بهتر آن باشد و اگر در سوراخ موشی باشد بهتر آن باشد. گفت: «‌احسنت! احسنت! رهیدی‌، آدمی در عالم تویی! اکنون من ترا رها کردم و دیگران را به برکت تو آزاد کردم، بعد ازین خونی نکنم. همه مردان عالم را به محبت ِ تو به تو بخشیدم.» بعد ازان اهل قافله را از آب سیراب کرد.‌ اکنون غرض ازین معنی‌ست، همین معنی را توان در صورت دیگر گفتن، الا مقلّد‌ان همین نقش را می‌گیرند؛ دشوار است با ایشان گفتن. اکنون هم این سخن را در مثال دیگر گویی نشنوند.