Шахсе даромад фармуд ки маҳбӯбасту мутавозеъ ва ин аз гавҳар ӯст чунонк шохиро ки мива ӣ бисёр бошад он мива ӯро фурӯкашад ва он шохро ки мива Эй набошад сар боло дорад ҳамчун сапедор ва чун мива аз ҳад бугзарад асетон ҳо ниҳанд то ба куллӣ Фрўнёид . Пайғомбари слии аллоҳи алайҳи вслм , азими мутавозеъ буд зеро ки ҳамаи миваҳои олами аввал ва охир бирав ҷамъ буд лоҷарам аз ҳамаи мутавозеътар буд . « мо сабақи расӯли аллоҳи аҳади болслом » гуфт « ҳаргиз касе пеш аз пайғомбар бар пайғомбари слии аллоҳи алайҳ ва силам наметавонист салом кардан » зеро пайғомбари пеш дастӣ мекард аз ғояти тавозуъ ва салом медод ; ва агар тқдирои саломи пешини надодии ҳам мутавозеъ ӯ будӣу собиқ дар калом ӯ будӣ зеро ки эшон салом азу омухтанд ва азу шуниданд ҳарч доранд аввалёну охирёни ҳама аз акс ӯ доранд ва соя ӯйанд . Агар сояи яке дар хонаи пеш аз ваии даройад , пеш ӯ бошад дар ҳақиқат , агарчӣ соя собиқаст ба сӯрат . Охири сояи азу собиқ шуд фаръ ӯст . Ва ин ахлоқ аз акнӯн нест аз он вақт дар зарраҳои одам дар аҷзоӣ ӯ ин зарра ҳо буданд ; баъзе равшан ва баъзе ним равшан ва баъзе торик , ин соъати он пайдо мешавад аммо ин тобонеу равшанӣ собиқасту зарра ӯ дар одам аз ҳамаи софитару равшантар буду мутавозеътар . Баъзе аввал нигаранд ва баъзе охир нигаранд ; инҳо ки охрнгрнд азизанд ва бузурганд зеро назарашон бар оқибатасту охират ва онҳо ки ба аввал назар мекунанд эшон хос таранд мегӯйанд чаҳ ҳоҷатаст ки ба охир назар кунем ? чун гандум куштаанд дар аввал , ҷӯ нахоҳад растан дар охир , ва онро ки ҷӯ куштаанд гандум нахоҳад растан ; пас назарашон ба авваласту қавмии дигар хос таранд ки на ба аввал назар мекунанд ва на ба охир ва эшонро аввалу охир ёд намеояд ғарқ над дар ҳақ ва қавмӣ дигаранд ки эшон ғарқанд дар дунё ба аввал ва охир наменигаранд аз ғояти ғифлат , эшон алаф дӯзах над . Пас маълум шуд ки асл Муҳамад бӯдааст ки « лўлоки мо хилқати алоФлок » ва ҳар чизе ки ҳаст аз шарафу тавозуъу ҳукму мақомоти баланд , ҳама бахшиш ӯсту соя ӯ зеро ки азуи пайдо шудааст ҳамчунонк ҳарчи ин даст кунад аз соя ақл кунад зеро ки соя ақл бираваст ҳар чанд ки ақлро соя нест аммо ӯро соя ҳаст бесоя ҳамчунонк маъниро ҳастӣ ҳаст бе ҳастӣ ; агар сояи ақл бар одамӣ набошад ҳамаи аъзоӣ ӯ маъаттал шаванд .

شخصی درآمد فرمود که محبوب است و متواضع و این از گوهر اوست چنانک شاخی را که میوه‌ی بسیار باشد آن میوه او را فروکشد و آن شاخ را که میوه‌ای نباشد سر بالا دارد همچون سپیدار و چون میوه از حدّ بگذرد استون‌ها نهند تا به کلّی فرونیاید. پیغامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلّم‌، عظیم متواضع بود زیرا که همه میوه‌های عالم اوّل و آخر برو جمع بود لاجرم از همه متواضع‌تر بود. «مَا سَبَقَ رَسُوْلَ اللهِّ اَحَدٌ بِالسَّلَامِ» گفت «هرگز کسی پیش از پیغامبر بر پیغامبر صلّی الله‌ علیه‌ و‌ سلّم نمی‌توانست سلام کردن» زیرا پیغامبر پیش‌دستی می‌کرد از غایت تواضع و سلام می‌داد؛ و اگر تقدیرا سلام پیشین ندادی هم متواضع او بودی و سابق در کلام او بودی زیرا که ایشان سلام ازو آموختند و ازو شنیدند هرچ دارند اوّلیان و آخریان همه از عکس او دارند و سایه اویند. اگر سایهٔ یکی در خانه پیش از وی درآید، پیشْ او باشد در حقیقت، اگرچه سایه سابق است به صورت. آخر سایه ازو سابق شد فرعِ اوست. و این اخلاق از اکنون نیست از آن وقت در ذرّه‌های آدم در اجزای او این ذرّه‌ها بودند؛ بعضی روشن و بعضی نیم‌روشن و بعضی تاریک، این ساعت آن پیدا می‌شود اما این تابانی و روشنی سابق است و ذرهٔ او در آدم از همه صافی‌تر و روشن‌تر بود و متواضع‌تر. بعضی اول‌نگرند و بعضی آخر‌نگرند؛ اینها که آخرنگرند عزیزند و بزرگند زیرا نظرشان بر عاقبت است و آخرت و آنها که به اوّل نظر می‌کنند ایشان خاص‌ترند می‌گویند چه حاجت است که به آخر نظر کنیم‌؟ چون گندم کِشته‌اند در اول‌، جو نخواهد رستن در آخر، و آن را که جو کِشته‌اند گندم نخواهد رستن؛ پس نظرشان به اوّل است و قومی دیگر خاص‌ترند که نه به اوّل نظر می‌کنند و نه به آخر و ایشان را اول و آخر یاد نمی‌آید غرق‌ند در حق و قومی دیگرند که ایشان غرقند در دنیا به اول و آخر نمی‌نگرند از غایت غفلت، ایشان علف دوزخ‌ند. پس معلوم شد که اصل محمد بوده است که «لَوْلَاکَ مَا خَلَقْتُ الْاَفْلَاکَ» و هر چیزی که هست از شرف و تواضع و حکم و مقامات بلند، همه بخششِ اوست و سایهٔ او زیرا که ازو پیدا شده است همچنانک هرچ این دست کند از سایهٔ عقل کند زیرا که سایهٔ عقل بروست هر چند که عقل را سایه نیست اما او را سایه هست بی‌سایه همچنانک معنی را هستی هست بی‌هستی؛ اگر سایهٔ عقل بر آدمی نباشد همه اعضای او معطّل شوند.

Даст ба ҳанҷор нагирад , пой дар роҳи рости натавонад рафтан , чашм чизе набинад , гӯш ҳарчӣ шунӯди кажи шунӯд ; пас ба сояи ақли ин аъзоъи ҳамаи корҳо биҳанҷору некӯу лоиқ ба ҷой май оранд ва дар ҳақиқати он ҳамаи корҳо аз ақл меояд аъзо олатанд . Ҳамчунин одамӣ бошад азими Халифаи вақт ӯ ҳамчун ақл куласт уқули мардум ҳамчун аъзоӣ вайанд ҳарчӣ кунанд аз соя ӯ бошад ва агар аз эшон кажӣ ӣӣ бияёд аз он бошад ки он ақли кул , соя аз сар ӯ бардошта бошад ҳамчунон ки мардӣ чун девонагӣ оғоз кунад ва корҳои нописандида пеш гирад ҳамаро маълум гардад ки ақл ӯ аз сар бирафтаасту соя эй бар ӯ наме афканд ва аз сояу паноҳи ақли давр афтодааст . Ақл , ҷинс маликаст агар чаҳ маликро сӯрат ҳасту пар ва бол ҳасту ақлро нест аммо дар ҳақиқат як чизанд ва як феъл мекунанд Маслан сӯрати эшонро агар бгдозии ҳама ақл шавад аз пару бол ӯ чизе берун намонад пас донистем ки ҳама ақл буданд аммо муҷассам шуда ; эшонро ақл муҷассам гӯйанд ҳамчинонкӣ аз муми мурғии созанд бо пару бол аммо он мум бошад . Наме бинӣ ки чун май гудозӣ , он пару болу сару пои мурғи якбора мум мешавад ? ва ҳеҷ чиз аз ваии бурун андохтанӣ намемонад ба куллӣ ҳама мум мегардад ? . Пас донистем ки мум ҳамонасту мурғӣ ки аз муми созанди ҳамон мумаст муҷассами нақши гирифтаи ало мумаст ва ҳамчун ях низ ( ҳамон ) обасту лиҳозо чун бгдозии ҳамон об мешавад . Аммо пеш аз онкии ях нашуда буду об буд кас ӯро дар дасти натавонад гирифтан ва дар доман ниҳодан . Пас фарқ беш аз ин нест аммо яхи ҳамон обаст ва як чизанд аҳволи одамӣ ҳамчунонаст ки пари фириштаро овардаанд ва бар дами харӣ бастаанд то бошад ки он хар аз партаву суҳбати фиришта , фиришта гардад зеро ки мумкинаст ки ӯ ҳам ранг фиришта гардад .

دست به‌هنجار نگیرد‌، پای در راه راست نتواند رفتن‌، چشم چیزی نبیند‌، گوش هرچه شنود کژ شنود‌؛ پس به سایهٔ عقل این اعضاء همه کارها بهنجار و نیکو و لایق به جای می‌آرند و در حقیقت آن همه کارها از عقل می‌آید اعضا آلت‌اند. همچنین آدمی باشد عظیم خلیفه وقت او همچون عقل کل است عقول مردم همچون اعضای وی‌اند هرچه کنند از سایهٔ او باشد و اگر از ایشان کژی‌یی بیاید از آن باشد که آن عقل کل، سایه از سر او برداشته باشد همچنان‌که مردی چون دیوانگی آغاز کند و کارهای ناپسندیده پیش گیرد همه را معلوم گردد که عقل او از سر برفته است و سایه‌ای بر او نمی‌افکند و از سایه و پناه عقل دور افتاده است. عقل، جنس مَلَک است اگر چه مَلَک را صورت هست و پر و بال هست و عقل را نیست اما در حقیقت یک چیزند و یک فعل می‌کنند مثلاً صورت ایشان را اگر بگدازی همه عقل شود از پر و بال او چیزی بیرون نماند پس دانستیم که همه عقل بودند امّا مجسّم شده؛ ایشان را عقل مجسّم گویند همچنانکه از موم مرغی سازند با پر و بال امّا آن موم باشد. نمی‌بینی که چون می‌گدازی‌، آن پر و بال و سر و پای مرغ یکباره موم می‌شود؟ و هیچ چیز از وی برون انداختنی نمی‌ماند به کلّی همه موم می‌گردد؟. پس دانستیم که موم همان است و مرغی که از موم سازند همان موم است مجسّم نقش گرفته الّا موم است و همچون یخ نیز (همان) آب است و لهذا چون بگدازی همان آب می‌شود. اما پیش از آنکه یخ نشده بود و آب بود کس او را در دست نتواند گرفتن و در دامن نهادن. پس فرق بیش از این نیست اما یخ همان آب است و یک چیزند احوال آدمی همچنان است که پَر فرشته را آورده‌اند و بر دُم خری بسته‌اند تا باشد که آن خر از پرتو و صحبت فرشته، فرشته گردد زیرا که ممکن است که او هم‌رنگ فرشته گردد.

Аз хирад пар дошт исо бар фалак парид ӯгар харашро ним пар будӣ нмондӣ дар харӣ - ва чаҳ аҷабаст ки одамӣ шавад ? худо қодираст бар ҳамаи чизҳо , охири ин Тифл ки аввал мезояд аз хар битарсат , даст дар наҷосат мекунад ва ба даҳон май барад то блисди модар ӯро мезанад ва манъ мекунад ; харро борӣ навъе тамиз ҳаст , вақте ки бўл мекунад пойҳоро боз мекунад то бўл бирав начакад чун он Тифлро ки аз хар битарсат ҳақи таъолӣ одамӣ тавонад кардан , харро агар одамӣ кунад чаҳ аҷаб ? . Пеши худои ҳеҷ чизе аҷаб нест ; дар қиёмати ҳамаи аъзои одамии як як ҷудои ҷудо аз дасту пойу ғайра сухан гӯйанд , фалсафӣони инро таъвил мекунанд ки дасти сухан чун гуяд ? магар бар дасти аломатӣу нишоне пайдо шавад ки он биҷой сухан бошад ҳамчинонкии риш ё днблӣ бар даст барояд . Тавон гуфтан ки даст сухан мегуяд хабар медиҳад ки гармӣ хӯрдаам ки дастами чунин шудааст ё даст маҷрӯҳ бошад ё сиёҳ гашта бошад , гӯйанд ки даст сухан мегуяд хабар медиҳад ки бар ман корд расидааст ё худро бар дик сиёҳ молидааам . Сухани гуфтани дасту боқии аъзо ба ин тариқ бошад , синён гӯйанд ки ҳошо ва куллан блаки ин дасту пои маҳсус сухан гӯйанд чунонкӣ забон мегуяд дар рӯзи қиёмати одамӣ мункир мешавад ки ман надуздидаам , даст гуяд « ореи дздидии ман ситадам » ба забони фасеҳи он шахс , рӯ бо даст ва по кунад ки « ту сухан гӯй набӯдӣ ! сухан чун май гӯйӣ ? » ки антқнои аллоҳи алзии антқи кули шииءи марои он кас дар сухан оварад ки ҳамаи чизҳоро дар сухан оварад ва дару девору сангу кулӯхро дар сухан меоварад . Он холиқӣ ки он ҳамаро нутқ мебахшад маро низ дар нутқ оварад чунонкии забони туро дар нутқ оварад забони ту гӯшти порае дасти гӯшти порае сухани гӯшти порае ; забон чаҳ маъқӯласт аз онкӣ бисёр дидӣ турои маҳол наме намояд ва агар на назд ҳақи забон баҳонааст чун фармудаш ки « сухани гӯ ! » сухан гуфт ва ба ҳарчӣ бифармоед ва ҳукм кунад сухан гуяд .

از خرد پر داشت عیسی بر فلک پرید او        گر خرش را نیم پر بودی نماندی در خری-              و چه عجب است که آدمی شود؟ خدا قادر است بر همه چیزها، آخر این طفل که اوّل می‌زاید از خر بترست، دست در نجاست می‌کند و به دهان می‌برد تا بلیسد مادر او را می‌زند و منع می‌کند؛ خر را باری نوعی تمیز هست، وقتی که بول می کند پای‌ها را باز می‌کند تا بول برو نچکد چون آن طفل را که از خر بترست حق تعالی آدمی تواند کردن، خر را اگر آدمی کند چه عجب‌؟. پیش خدا هیچ چیزی عجب نیست؛ در قیامت همه اعضای آدمی یک‌یک جدا‌جدا از دست و پای و غیره سخن گویند، فلسفیان این را تأویل می‌کنند که دست سخن چون گوید؟ مگر بر دست علامتی و نشانی پیدا شود که آن بجای سخن باشد همچنانکه ریش یا دنبلی بر دست برآید. توان گفتن که دست سخن می‌گوید خبر می‌دهد که گرمی خورده‌ام که دستم چنین شده است یا دست مجروح باشد یا سیاه گشته‌باشد، گویند که دست سخن می‌گوید خبر می‌دهد که بر من کارد رسیده است یا خود را بر دیک سیاه مالیده‌ام‌. سخن گفتن دست و باقی اعضا به این طریق باشد، سنیّان گویند که حاشا و کلّا بلک این دست و پا محسوس سخن گویند چنانکه زبان می‌گوید در روز قیامت آدمی منکر می‌شود که من ندزدیده‌ام، دست گوید «آری دزدیدی من ستدم» به زبان فصیح آن شخص، رو با دست و پا کند که «تو سخن‌گوی نبودی! سخن چون می‌گویی؟» که اَنْطَقَنَا اللهُّ الَّذِی اَنْطَقَ کُلَّ شَیْیءٍ مرا آن کس در سخن آورد که همه چیزها را در سخن آورد و در و دیوار و سنگ و کلوخ را در سخن می‌آورد. آن خالقی که آن همه را نطق می‌بخشد مرا نیز در نطق آورد چنانکه زبان تو را در نطق آورد زبان تو گوشت‌پاره‌ای دست گوشت پاره‌ای سخن گوشت پاره‌ای؛ زبان چه معقول است از آنکه بسیار دیدی ترا محال نمی‌نماید و اگر نه نزد حق زبان بهانه است چون فرمودش که «سخن گو!» سخن گفت و به هرچه بفرماید و حکم کند سخن گوید.

Сухан ба қадар одамӣ меояд ; сухани мо ҳамчун обии сет ки мироби онро равон мекунад . Об чаҳ донад ки мироб ӯро ба кадоми дашт равон кардааст ? дар хиёри зорӣ ё кулами зорӣ ё дар пиёзи зорӣ , дар гулистонӣ , ин донам ки чун об бисёр ояд онҷои заминҳои ташна бисёр бошад ва агар андак ояд донам ки замин андакаст боғчааст ё чордиўории кучак « илқни алҳкмаҳи алии лисони алўоъзини бқдрҳмми алмстмъин » ман кафши дузам чарм бисёраст ало бақадр пой бараму дузам :

سخن به قدر آدمی می‌آید؛ سخن ما همچون آبی‌ست که میراب آن را روان می‌کند. آب چه داند که میراب او را به کدام دشت روان کرده است؟ در خیار‌زاری یا کلم‌زاری یا در پیاز‌زاری، در گلستانی، این دانم که چون آب بسیار آید آنجا زمین‌های تشنه بسیار باشد و اگر اندک آید دانم که زمین اندک است باغچه است یا چاردیواری کوچک «یُلَقِّنُ الْحِکْمَةَ عَلَی لِسَانِ الْوَاعِظِیْنَ بِقَدْرِهِمَمِ الْمُسْتَمِعِیْنَ» من کفش‌دوزم چرم بسیارست الّا بقدر پای بُرّم و دوزم:

Дар замини ҳиўонкии сет ки зери замин май зайд ва дар зулмат мебошад . ӯро чашм ва гӯш нест зеро дар он мақом ки ӯ бош дорад муҳтоҷи чашм ва гӯш нест чун ба он ҳоҷат надорад чашмаш чаро диҳанд ? нест ки худоиро чашму гӯш камаст ё бухл ҳаст ! ало ӯ чизе ба ҳоҷат диҳад . Чизе ки беҳоҷат диҳад бар ӯ бор гардад . Ҳикмату лутфу карами ҳақи бор барме гирад ; бар касе бор кӣ наад ? Маслан олати даравгар ( ? дурудгар )ро аз тешау арра ва мабараду ғайра ба дарзӣ ӣӣ диҳӣ ки инро бигир , он бар ӯ бор гардад чун ба он кори натавонад кардан пас чизеро ба ҳоҷат диҳад ; монад ҳамчинонкии он Кирмон дар зери замин дар он зулмат зиндагонӣ мекунанд хлқоннд дар зулмати ин олами қонеъу розӣ ,у муҳтоҷи он оламу муштоқ дидор нестанд , эшонро он чашми басирату гӯши ҳуш ба чаҳ кор ояд ? кори ин олам ба ин чашми ҳиссӣ ки доранд барме ояд , чун азми он тараф надоранд , он басират ба эшон чун диҳанд ? ки ба корашон намеояд .

در زمین حیوانکی‌ست که زیر زمین می‌زید و در ظلمت می‌باشد. او را چشم و گوش نیست زیرا در آن مقام که او باش دارد محتاج چشم و گوش نیست چون به آن حاجت ندارد چشمش چرا دهند؟ نیست که خدای را چشم و گوش کم است یا بخل هست! الا او چیزی به حاجت دهد. چیزی که بی‌حاجت دهد بر او بار گردد. حکمت و لطف و کرم حق بار برمی‌گیرد؛ بر کسی بار کی نهد؟ مثلاً آلت دروگر (؟درودگر) را از تیشه و ارهّ و مِبرَد و غیره به درزی‌یی دهی که این را بگیر، آن بر او بار گردد چون به آن کار نتواند کردن پس چیزی را به حاجت دهد؛ مانَد همچنانکه آن کرمان در زیر زمین در آن ظلمت زندگانی می‌کنند خلقانند در ظلمت این عالم قانع و راضی، و محتاج آن عالم و مشتاق دیدار نیستند، ایشان را آن چشم بصیرت و گوش هوش به چه کار آید؟ کار این عالم به این چشم حسی که دارند برمی‌آید، چون عزم آن طرف ندارند، آن بصیرت به ایشان چون دهند؟ که به کارشان نمی‌آید.

Акнӯн олам ба ғифлат қоимаст ки агар ғифлат набошад ин олам намонад , шавқи худоу ёди охирату скру ваҷд , меъмори он оламаст агар ҳамаи он рӯи намояд ба куллӣ ба он олам рӯем ва ӣнҷо намонему ҳақ таъолӣ мехоҳад ки ӣнҷо бошем то ду олам бошад пас ду кадхудоро насб кард яке ғифлат ва яке бедорӣ то ҳар ду хона маъмур монад .

اکنون عالم به غفلت قائم است که اگر غفلت نباشد این عالم نمانَد، شوق خدا و یاد آخرت و سُکر و وجد‌، معمار‌ِ آن عالم است اگر همه آن رو نماید به‌کلّی به آن عالم رویم و اینجا نمانیم و حق تعالی می‌خواهد که اینجا باشیم تا دو عالم باشد پس دو کدخدا را نصب کرد یکی غفلت و یکی بیداری تا هر دو خانه معمور مانَد.