Пайваста , шаҳнаи толиб дуздон бошад ки эшонро бигираду дуздон аз ӯ гурезон бошанд . Ин турфа афтодааст ки дуздии толиб шаҳнааст ва хоҳад ки шаҳнаро бигирад ва бадаст оварад ! ҳақи таъолӣ бо боязид гуфт ки ё боязид чаҳ хоҳӣ ? гуфт : хоҳам ки нахоҳам аред ан ло аред , акнӯн одамиро ду ҳолат беш нест ; ё хоҳад ё нахоҳад . Инки ҳама нахоҳад ин сифат одамӣ нест . Ин онаст ки аз худ тиҳӣ шудааст ва куллӣ намондааст , ки агар ӯ монда будӣ он сифати одамиятӣ дар ӯ будӣ , ки хоҳад ва нахоҳад . Акнӯн ҳақи таъолӣ май хост ки ӯро комил кунаду шайх тамом гирданд то баъд аз он ӯро ҳолатӣ ҳосил шавад ки онҷои дуе ва фироқ нагунҷад . Васл куллӣ бошаду иттиҳод , зеро ҳамаи ранҷҳо аз он май хезад ки чизеи хоҳӣ ва он муяссар нашавад , чун нахоҳӣ ранҷ намонад . Мардон мнқсманд ва эшонро дарин тариқ , маротибаст ; баъзе ба ҷаҳду саъй ба ҷое барисанд ки ончӣ хоҳанд ба андаруну андеша , бФъл биоваранд ; ин мақдӯр башараст . Аммо онкӣ дар андаруни дағдағаи хост ва андеша наёяд он мақдӯр одамӣ нест онро ҷузи ҷазбаи ҳақ аз ӯ набард . “ қул ҷоء алҳақу зҳқи алботли адхл ё муъмини ?фони нўрки итфоъи норай “ . Муъмин чун тамом ӯро имон ҳақиқӣ бошад ӯ ҳамон феъл кунад ки ҳақ ( хоҳад ) , хоҳии ҷазба ӯ бошад хоҳии ҷазбаи ҳақ . Ончӣ мегӯйанд « баъд аз Мустафо ( слии аллоҳи алайҳу силам )у пайғомбарони алайҳими ассалом , ваҳй бар дигарон манзил нашавад » , чаро нашавад ? шавад алои онро ваҳй нахонанд . Маънӣ он бошад ки мегуяд алмўмни инзри бнўроллаҳ чун ба нури худо назар мекунад ҳамаро бибинад . Аввалроу охирро ғоятроу ҳозирро ; зеро аз нури худои чизе чун пӯшида бошад ? ва агар пӯшида бошад он нур худо набошад . Пас маънӣ , ваҳй ҳаст агарчӣ онро ваҳй нахонанд . Усмони разии аллоҳи анҳу чун Халифа шуд бар минбар рафт , халқ мунтазир буданд ки то чаҳ фармоед , хамаш кард ва ҳеҷ нагуфт ва дар халқ назар мекард ва бар халқи ҳолатӣу ваҷдӣ нузул кард ки эшонро пурвой он набӯд ки беруни раванд ва аз ҳамдигар хабар надоштанд ки куҷо нишастаанд ки ба сад тзкиру ваъзу хутба , эшонро он чунон ҳолати некӯ нашуда буд . Фоидаҳоӣ эшонро ҳосил шуду сарҳое кашф шуд ки ба чандини амалу ваъз нашуда буд ; то охири маҷлис ҳамчунин назар мекард ва чизе намефармуд , чун хост Фрўомдн фармуд ки : ани лаками эмоми фаъоли хайри аликми ман эмоми қўол . Рост фармуд чун мурод аз қавл , фоида ва риққатасту табдили ахлоқ ; бе гуфт , азъоФи он ки аз гуфт ҳосил карда буданд муяссар шуд . Пас ончӣ фармуд айн савоб фармуд омадем ки худро фаъол гуфт ва дар он ҳолат ки ӯ бар минбар буд феълӣ накард зоҳир ки онро ба назар ва он дидан намоз накард , бҳҷ нарафт , садақаи надод , зикр намегуфт , худ хутба низ нагуфт . Пас донистем ки амалу феъли ин сӯрат нест танҳо , балки ин сӯратҳо сӯрати он амаласт ва он амал , ҷон . Инки мефармоед Мустафои слии аллоҳи алайҳу силами асҳобии колнҷўми боиҳми ақтдитми аҳтдитми инки яке дар ситора назар мекунаду роҳ май барад ; ҳеҷ ситорае сухан мегуяд бо вай ? не ! алои бмҷрди онкӣ дар ситора назар мекунад роҳро аз бероҳа медонад ва ба манзил мерасад . Ҳамчунин мумкинаст ки дар авлиёии ҳақ назар кунӣ ; эшон дар ту тасарруф кунанд бе гуфтӣу баҳсу қолу қилӣ , мақсӯд ҳосил шаваду турои бмнзли васли расонад .

پیوسته، شحنه طالب دزدان باشد که ایشان را بگیرد و دزدان از او گریزان باشند. این طُرفه افتاده‌است که دزدی طالب شحنه است و خواهد که شحنه را بگیرد و بدست آورد! حق تعالی با بایزید گفت که یا بایزید چه خواهی؟ گفت: خواهم که نخواهم اُرِیْدُ اَنْ لَا اُرِیْدَ ، اکنون آدمی را دو حالت بیش نیست؛ یا خواهد یا نخواهد. اینکه همه نخواهد این صفت آدمی نیست. این آنست که از خود تهی شده‌است و کلّی نمانده‌است، که اگر او مانده بودی آن صفت آدمیتی در او بودی، که خواهد و نخواهد. اکنون حق تعالی می‌خواست که او را کامل کند و شیخ تمام گرداند تا بعد از آن او را حالتی حاصل شود که آنجا دویی و فراق نگنجد. وصل کلّی باشد و اتحّاد، زیرا همه رنجها از آن می‌خیزد که چیزی خواهی و آن میسّر نشود، چون نخواهی رنج نمانَد‌‌. مردان منقسم‌اند و ایشان را درین طریق، مراتب است؛ بعضی به جهد و سعی به جایی برسند که آنچه خواهند به اندرون و اندیشه، بفعل بیاورند؛ این مقدور بشرست . امّا آنکه در اندرون دغدغهٔ خواست و اندیشه نیاید آن مقدور آدمی نیست آن را جز جذبهٔ حق از او نَبَرد." قُلْ جاءَ الحَقُّ وَ زَهَقَ الْبَاطِلُ اُدْخُلْ یَا مُؤْمِنُ فاِنَّ نُوْرَکَ اَطْفاءَ نَاری" . مؤمن چون تمام او را ایمان حقیقی باشد او همان فعل کند که حق(خواهد)، خواهی جذبهٔ او باشد خواهی جذبهٔ حق . آنچه می‌گویند «بعد از مصطفی (صلیّ اللهّ علیه و سلمّ) و پیغامبران علیهم السلام، وحی بر دیگران مُنزَل نشود»، چرا نشود؟ شود الا آن را وحی نخوانند. معنی آن باشد که می‌گوید اَلْمُؤْمِنُ یَنْظُرُ بِنُوْرِاللهِّ چون به نور خدا نظر می‌کند همه را ببیند. اول را و آخر را غایت را و حاضر را؛ زیرا از نور خدا چیزی چون پوشیده باشد؟ و اگر پوشیده باشد آن نور خدا نباشد. پس معنی، وحی هست اگرچه آن را وحی نخوانند. عثمان رضی اللهّ عنه چون خلیفه شد بر منبر رفت، خلق منتظر بودند که تا چه فرماید، خمُش کرد و هیچ نگفت و در خلق نظر می‌کرد و بر خلق حالتی و وجدی نزول کرد که ایشان را پروای آن نبود که بیرون روند و از همدگر خبر نداشتند که کجا نشسته‌اند که به صد تذکیر و وعظ و خطبه، ایشان را آن‌چنان حالت ِ نیکو نشده بود. فایده‌هایی ایشان را حاصل شد و سِرّهایی کشف شد که به چندین عمل و وعظ نشده بود؛ تا آخر مجلس همچنین نظر می‌کرد و چیزی نمی‌فرمود، چون خواست فروآمدن فرمود که: اِنَّ لَکُمْ اِمامٌ فَعَالٌ خَیْرٌ اِلَیْکُمْ مِنْ اِمَامٍ قَواّلٍ . راست فرمود چون مراد از قول، فایده و رقّت است و تبدیل اخلاق؛ بی‌گفت، اضعاف ِ آن که از گفت حاصل کرده بودند میسر شد. پس آنچه فرمود عین صواب فرمود آمدیم که خود را فعاّل گفت و در آن حالت که او بر منبر بود فعلی نکرد ظاهر که آن را به نظر و آن دیدن نماز نکرد، بحج نرفت، صدقه نداد، ذکر نمی‌گفت، خود خطبه نیز نگفت. پس دانستیم که عمل و فعل این صورت نیست تنها، بلکه این صورتها صورت آن عمل است و آن عمل، جان. اینکه می‌فرماید مصطفی صلّی اللهّ علیه و سلمّ اَصْحَابِیْ کَالنُّجُوْمِ بِاَیِّهِمِ اقْتَدَیْتُمْ اِهْتَدَیْتُمْ اینکه یکی در ستاره نظر می‌کند و راه می‌برد؛ هیچ ستاره‌ای سخن میگوید با وی؟ نی! الا بمجردّ آنکه در ستاره نظر می‌کند راه را از بی‌راهه می‌داند و به منزل می‌رسد . همچنین ممکنست که در اولیای حق نظر کنی؛ ایشان در تو تصرّف کنند بی‌ گفتی و بحثی و قال و قیلی، مقصود حاصل‌شود و ترا بمنزل وصل رساند.

Дар олами худои ҳеҷ чизи саъбтар аз таҳаммул маҳол нест . Маслан ту китобӣ хонда бошӣу тасҳеҳи вдрст ва муъарраб карда , яке паҳлавӣ ту нишастааст ва он китобро каж мехонд . Ҳеҷ туоне онро таҳаммул кардан ? мумкин нест ва агар онро нахонда бошӣ туро тафовут накунад , агар хоҳӣ каж хонд ва агар рост . Чун ту кажро аз рост тмииз накардае , пас таҳаммул , муҷоҳидае азимаст . Акнӯн анбиёу авлиёи худро муҷоҳидаи нмидҳнд , аввали муҷоҳида ки дар талаб доштанд қатли нафасу тарки муродҳоу шаҳавот ва он ҷҳодокбраст ва чун восил шуданду расиданд ва дар мақоми амн муқӣм шуданд , баришон кажу рост кашф шуд , ростро аз каж майдонанд ва мебенанд . Боз дар муҷоҳида Эй азиманд зеро ин халқро ҳама афъол кажаст ва эшон мебенанд ва таҳаммул мекунанд ки агар накунанд ва бигӯянду кажии аишонро баён кунанд як шахси пеши эшон ист накунаду каси саломи мусулмонӣ баришон надиҳад , алои ҳақи таъолии эшонро сътӣу ҳавсилаи азим бузург додааст ки таҳаммул мекунанд , аз сад кажии як кажиро мигўинд то ӯро душвор наёяду боқии кжиҳошро мипўшоннд , блак мадҳаш мекунанд ки он кажат ростаст то батадрӣҷи ин кжиҳорои як як азу дафъ мекунанд . Ҳамчунонк муаллими кӯдакиро хат омӯзад , чун бстр расад кӯдаки сатри минўисд ва бмълм менамояд . Пеши муаллими он ҳама кажасту бад . Бо ваии бтриқи санъат ва мудоро мегуяд ки ҷумла некаст вникўи нбштии аҳсанти аҳсанти алои ин як ҳарфро бднбштӣ чунин мебояд ва он як ҳарфи ҳам бади нбштӣ , чанд ҳарфиро аз он сатри бдмигўид ва буи менамояд ки чунин мебояд нбштну боқиро таҳсин мегуяд то дил ӯ нармаду заъф ӯ бони таҳсин қӯт мегирад ва ҳамчунон батадрӣҷ таълим мекунад ва мадад меёбад . Ани шоаллоҳ таъолӣ умедворем ки амирро ҳақи таъолии мақсӯдҳо муяссар гирданд ва ҳарчӣ дар дил дорад ва он давлатҳоро низ ки дар дил надораду нмидонд ки чаҳ чизаст ки онро бихоҳад умедаст онҳо низ муяссар шавад ки чун онро бибинад ва он бахшишҳо буи расад азин хостҳо ва таманноҳои аввал шармаш ояд ки чунин чизеи маро дар пеш буд ? ! бавуҷуди чунин давлатӣу неъматӣ эй аҷабо ман онҳоро чун таманно мекардам ? ! шармаш ояд акнӯн , ато онро гӯйанд ки дар ваҳм одамӣ наёяд ва нагзарад зеро ҳарч дар ваҳм ӯ гузарад андозаи ҳиммат ӯ бошаду андозаи қадар ӯ бошад аммо атои ҳақи андозаи қадар ҳақ бошад пас ато он бошад ки лоиқ ҳақ бошад на лоиқи ваҳму ҳиммати банда , ки молои айни роти влои изни самъати влохтри алии қалби башар ҳарчанд ки ончи ту таваққуъи дорӣ аз ътоءи ман , чашмҳо он родидаҳ буданд ва гӯшҳо ҷинс он шунида буданд , дар дилҳо ҷинси онҳомсўр шуда буд аммо ътоءи ман беруни он ҳама бошад .

در عالم خدا هیچ چیز صعب‌تر از تحمّل محال نیست. مثلاً تو کتابی خوانده باشی و تصحیح و درست و معرب کرده، یکی پهلوی تو نشسته است و آن کتاب را کژ می‌خواند. هیچ توانی آن را تحمّل کردن؟ ممکن نیست و اگر آن را نخوانده باشی ترا تفاوت نکند، اگر خواهی کژ خوانَد و اگر راست چون تو کژ را از راست تمییز نکرده‌ای‌؛ پس تحمّل، مجاهده‌ای عظیم است. اکنون انبیا و اولیا خود را مجاهده نمی‌دهند، اوّل مجاهده که در طلب داشتند قتل نفس و ترک مرادها و شهوات و آن جهاد اکبر است و چون واصل شدند و رسیدند و در مقام امن مقیم شدند، بریشان کژ و راست کشف شد، راست را از کژ می‌دانند و می‌بینند. باز در مجاهده‌ای  عظیمند زیرا این خلق را همه افعال، کژست و ایشان می‌بینند و تحمّل می‌کنند که اگر نکنند و بگویند و کژی ایشان‌را بیان کنند یک شخص پیش ایشان ایست نکند و کس سلام مسلمانی بر ایشان ندهد، الّا حق تعالی ایشان را سعتی و حوصله‌ای عظیم بزرگ داده‌است که تحمّل می‌کنند؛ از صد کژی یک کژی را می‌گویند تا او را دشوار نیاید و باقی کژیهاش را می‌پوشانند، بلکه مدحش می‌کنند که آن کژت راست است تا به‌تدریج این کژی‌ها را یک‌یک ازو دفع می‌کنند. همچنانکه معلّم کودکی را خط آموزد، چون به‌سطر رسد کودک سطر می‌نویسد و به معلّم می‌نماید. پیش معلّم آن همه کژست و بد. با وی به‌طریق صنعت و مدارا می‌گوید که «جمله نیک است و نیکو نبشتی احسنت احسنت‌! اِلّا این یک حرف را بد نبشتی چنین می‌باید و آن یک حرف هم بد نبشتی» چند حرفی را از آن سطر بد می‌گوید و به‌وی می‌نماید که چنین می‌باید نبشتن و باقی را تحسین می‌گوید تا دل او نرمد و ضعف او به‌آن تحسین قوّت می‌گیرد و همچنان به‌تدریج تعلیم می‌کند و مدد می‌یابد. ان شاءالله تعالی امیدواریم که امیر را حق تعالی مقصودها میسّر گرداند و هرچه در دل دارد و آن دولت‌ها را نیز که در دل ندارد و نمی‌داند که چه چیزست که آن را بخواهد، امید است آنها نیز میسّر شود که چون آن را ببیند و آن بخشش‌ها به‌وی رسد ازین خواسته‌ها و تمنّاهای اوّل شرمش آید که «چنین چیزی مرا در پیش بود! به‌وجود چنین دولتی و نعمتی ای عجبا من آنها را چون تمنّا می‌کردم؟!» شرمش آید اکنون. عطا آن‌را گویند که در وهم آدمی نیاید و نگذرد زیرا هرچه در وهم او گذرد اندازهٔ همّت او باشد و اندازهٔ قدر او باشد اما عطای حق اندازهٔ قدر حقّ باشد پس عطا آن باشد که لایق حق باشد نه لایق وهم و همّت بنده؛ که مَالَا عَیْنٌ رَأَتْ وَلَا اُذُنٌ سَمِعَتْ وَلَاخَطَرَ عَلی قَلْبِ بَشَرٍ هرچند که آنچه تو توقع داری از عطاء من، چشم‌ها آن را دیده بودند و گوش‌ها جنس آن شنیده بودند، در دل‌ها جنس آنها مصوّر شده بود امّا عطاء من بیرون آن همه باشد.