Ҳисоми аддӣни Арзанҷонии пеш аз онк ба хизмат фуқаро расад ва бо эшон суҳбат кунад бҳосии азим буд ҳарҷо ки рафтӣ ва нишастӣ ба ҷади баҳс ва мунозира кардӣ , хуб кардӣ ва хуш гуфтӣ аммо чун бо даравишон маҷоласт кард он бар дил ӯ сард шуд . Набарди ишқро ҷузи ишқи дигар . « ман ?ераади ани иҷлси маъаи аллоҳи таъолии Флиҷлси маъаи аҳли алтсўФ » ин илмҳо нисбат ба аҳволи фуқарои бозӣу умри зойеъ карданаст ки « анмои алднёи лаъиб » акнӯн чун одамӣ болиғ шуду оқил ва комил шуд бозӣ накунад ва агар кунад аз ғояти шарм пинҳон кунад то касе ӯро набинад ин илму қолу қилу ҳавасҳои дунё бодасту одамӣ хокаст ва чун бод бо хокомезад ҳарҷо ки расад чашмҳоро хаста кунад ва аз вуҷӯд ӯ ҷузи ташвишу эътироз ҳосилӣ набошад ; аммо акнӯн агарчӣ хокаст ба ҳар суханӣ ки мешунӯд мегиряд ашкаш чун об равонаст «тарӣ аъинҳми тФизи ман алдмъ » акнӯн чун ивази бод бар хоки об форумӣ ояд кор бъкс хоҳад бӯдан , лошк . Чун хок об ёфт бар ӯ сабзау райҳону бунафшау гули гулзори равед . Ин роҳи фақр роҳӣаст ки дарав ба ҷумла орзӯҳо барисӣ . Ҳар чизе ки таманноӣ ту бӯда бошад албата дарин роҳ ба ту расад аз шикастан лашкарҳо ва зафар ёфтан бар аъдо ва гирифтан маликҳоу тасхири халқу тафаввуқ бар ақрони хештану фасоҳату балоғату ҳарч бад-ӣн монад чун роҳи фақрро гузидӣ инҳо ҳама ба ту расад . Ҳечкас дарин роҳ нарафт ки шикоят кард ; ба хилофи роҳҳои дигар . Ҳарки дар он роҳ рафт ва кушед аз сад ҳазор якеро мақсӯд ҳосил шуд ва он низ на чунонк дил ӯ хунак гардад ва қарор гирад зеро ҳар роҳиро асбобӣаст ва тариқӣаст ба ҳусӯли он мақсӯду мақсӯд ҳосил нашавад ало аз роҳи асбоб . Ва он роҳ даврасту пари офату пари монеъ шояд ки он асбоб тахаллуф кунад аз мақсӯд . Акнӯн чун дар олам фақр омадӣу варзедии ҳақи таъолии турои маликҳоу олам ҳо бахшад ки дар ваҳм новарда бошӣ . Ва аз ончи аввал таманно мекардӣ ва май хостии хаҷали гардӣ ки « оўаҳи ман ба вуҷӯди чунин чизе , чунон чизи ҳақир чун май тлбидм ? »

حسام‌الدّین ارزنجانی پیش از آنک به خدمت فقرا رسد و با ایشان صحبت کند بحّاثی عظیم بود هرجا که رفتی و نشستی به جدّ بحث و مناظره کردی، خوب کردی و خوش گفتی اما چون با درویشان مجالست کرد آن بر دل او سرد شد. نبُرّد عشق را جز عشق دیگر. «مَنْ اَرَادَ اَنْ یَجْلِسَ مَعَ اللّهِ تَعالی فَلْیَجْلِسْ مَعَ اَهْلِ التَّصوُّفِ» این علمها نسبت به احوال فقرا بازی و عمر ضایع کردن است که «اِنَّمَا الدُّنْیا لَعِبٌ» اکنون چون آدمی بالغ شد و عاقل و کامل شد بازی نکند و اگر کند از غایت شرم پنهان کند تا کسی او را نبیند این علم و قال و قیل و هوس‌های دنیا باد است و آدمی خاک است و چون باد با خاک آمیزد هرجا که رسد چشمها را خسته کند و از وجود او جز تشویش و اعتراض حاصلی نباشد؛ اما اکنون اگرچه خاک است به هر سخنی که می‌شنود می‌گرید اشکش چون آب روان است «تَرَی اَعْیُنَهُمْ تَفِیْضُ مِنَ الدَمْعِ» اکنون چون عوض باد بر خاک آب فرومی‌آید کار بعکس خواهد بودن، لاشک. چون خاک آب یافت بر او سبزه و ریحان و بنفشه و گل گلزار روید. این راه فقر راهی است که درو به جمله آرزوها برسی. هر چیزی که تمنای تو بوده باشد البته درین راه به تو رسد از شکستن لشکرها و ظفر یافتن بر اعدا و گرفتن ملکها و تسخیر خلق و تفوّق بر اقران خویشتن و فصاحت و بلاغت و هرچ بدین مانَد چون راه فقر را گزیدی اینها همه به تو رسد. هیچکس درین راه نرفت که شکایت کرد؛ به خلاف راه‌های دگر. هرکه در آن راه رفت و کوشید از صد‌هزار یکی را مقصود حاصل شد و آن نیز نه چنانک دل او خنک گردد و قرار گیرد زیرا هر راهی را اسبابی است و طریقی است به حصول آن مقصود و مقصود حاصل نشود اِلّا از راه اسباب. و آن راه دور است و پر آفت و پر مانع شاید که آن اسباب تخلف کند از مقصود. اکنون چون در عالم فقر آمدی و ورزیدی حق تعالی ترا ملک‌ها و عالم‌ها بخشد که در وهم ناورده باشی. و از آنچ اول تمنا می‌کردی و می‌خواستی خجل گردی که «آوه من به وجود چنین چیزی، چنان چیز حقیر چون می‌طلبیدم؟»

Аммо ҳақ таъолӣ гуяд « агар ту аз он муназзаҳ шудӣ ва наме хоҳӣу безорӣ аммо он вақт дар хотири ту он гузашта буд барои мо тарк кардӣ карами мо бениҳоятаст албата он низ муяссари ту гардонам » чунонк Мустафои слии аллоҳи алайҳу силами пеш аз вусӯлу шӯҳрат , фасоҳату балоғати арабро медид таманно май барад ки « маро низ ин чунин фасоҳату балоғат будӣ ! » чун ӯро олами ғайби кашфи гашту маст ҳақ шуд бакулии он талаб ва он таманно бар дил ӯ сард шуд . Ҳақ таъолӣ фармуд ки « он фасоҳату балоғат ки май тлбидӣ ба ту додам » гуфт : « ё раби маро ба чаҳ кор ояд он ! ?у фориғам ва нахоҳам » ҳақ таъолӣ фармуд « ғам махӯр ! он низ бошаду фароғат қоим бошад ва ҳеҷ туро зиён надорад » ҳақи таъолӣ ӯро суханӣ дод ки ҷумлаи олам аз замон ӯ то бад-ӣни аҳд дар шарҳи он чандин муҷалладҳо сохтанд ва май созанд ва ҳануз аз идрок он қосиранд . Ва фармуд ҳақи таъолӣ ки « номи турои саҳоба аз заъфу бими сару ҳасудон дар гӯш пинҳон мегуфтанд ; бузургии туро ба ҳаддӣ нашр кунам ки бар минораҳои баланд дар ақолими олам , панҷ вақт бонг зананд ба овозҳои баланду алҳони латиф дар машриқу мағриб машҳур шавад » акнӯн ҳаркии дарин роҳи худро дрбохти ҳамаи мақсӯдҳои динӣу днёўӣ ӯро муяссари гашту каси азин роҳ шикоят накард . Сухани мо ҳама нақдаст ва суханҳои дигарон нақласт . Ва ин нақл фаръ нақдаст , нақд ҳамчун пои одамии сету нақл ҳамчунонаст ки қолаби чубин ба шакли қадами одамӣ . Акнӯн он қадами чубинро азин қадами аслӣ дуздидаанду андозаи он азин гирифтаанд .

اما حق تعالی گوید «اگر تو از آن منزّه شدی و نمی‌خواهی و بیزاری اما آن وقت در خاطر تو آن گذشته بود برای ما ترک کردی کرم ما بی‌نهایت است البته آن نیز میسّر تو گردانم» چنانک مصطفی صلّی الله علیه و سلّم پیش از وصول و شهرت، فصاحت و بلاغت عرب را می‌دید تمنّا می‌برد که «مرا نیز این چنین فصاحت و بلاغت بودی!» چون او را عالم غیب کشف گشت و مست حق شد بکلّی آن طلب و آن تمنّا بر دل او سرد شد. حق تعالی فرمود که «آن فصاحت و بلاغت که می‌طلبیدی به تو دادم» گفت: «یا رب مرا به چه کار آید آن!؟ و فارغم و نخواهم» حق تعالی فرمود «غم مخور! آن نیز باشد و فراغت قایم باشد و هیچ ترا زیان ندارد» حق تعالی او را سخنی داد که جمله عالم از زمان او تا بدین عهد در شرح آن چندین مجلّدها ساختند و می‌سازند و هنوز از ادراک آن قاصرند. و فرمود حق تعالی که «نام ترا صحابه از ضعف و بیم سَر و حسودان در گوش پنهان می‌گفتند؛ بزرگی ترا به حدّی نشر کنم که بر مناره‌های بلند در اقالیم عالم، پنج وقت بانگ زنند به آوازهای بلند و الحان لطیف در مشرق و مغرب مشهور شود» اکنون هرکه درین راه خود را درباخت همه مقصودهای دینی و دنیاوی او را میسّر گشت و کس ازین راه شکایت نکرد. سخن ما همه نقد است و سخنهای دیگران نقل است. و این نقل فرعِ نقدست، نقد همچون پای آدمی‌ست و نقل همچنان است که قالب چوبین به شکل قدم آدمی. اکنون آن قدم چوبین را ازین قدم اصلی دزدیده‌اند و اندازهٔ آن ازین گرفته‌اند.

Агар дар олам пой набӯдӣ эшон ин қолабро аз куҷои шнохтндӣ ? пас баъзе суханҳо нақдаст ва баъзе нақласт ва ба ҳамдигар май монанди ; мумайизӣ май бояд ки нақдро аз нақл бишносаду тмииз имонасту куфр , бетамизӣаст . Наме бинӣ ки дар замони фиръавн чун Асои Мӯсо мор шуду чӯбҳоу расанҳои соҳирон мор шуданд онк тмииз надошт ҳамаро як лавн дид ва фарқ накард ? вонк тмииз дошт саҳарро аз ҳақ фаҳм кард ва муъмин шуд бавоситаи тмииз ? ; пас донистем ки имон тмиизаст . Охири ин фиқҳи аслаши ваҳй буд аммо чун ба афкору ҳавосу тасарруфи халқ омехта шуд он лутф намонад ва ин соъат чаҳ монад ба латофати ваҳй ? чунонк ин об ки дар трўт равонаст сӯии шаҳри онҷо ки сарчашма аст бингар ки чаҳ соф ва латифаст ва чун дар шаҳри даройад ва аз боғҳоу маҳаллаҳоу хонаҳои аҳл шаҳр бугзарад чандини халқи дасту рӯу по ӯ аъзоу ҷомҳоу қолиҳоу бўлҳои маҳаллаҳоу наҷосатҳо аз он асбу астари дарави рехта ва бо ӯ омехта гардад . Чун аз он канор дигар бугзарад дрнгрӣ , агарчӣ ҳамонаст гул кунад хокроу ташнаро сероб кунаду даштро сабз гирданд аммо мумайизӣ май бояд ки дарёбад ки ин обро он лутф ки буд , намондааст ва бо ваии чизҳои нохуш омехтааст . « алмўмни киси мумайизи Фтни оқил » пер оқил нест чун ба бозӣ машғӯласт ; агар сад сола шавад ҳануз ( хом ) ва кӯдакаст ва агар кӯдакаст чун ба бозӣ машғӯл нест пераст . ӣнҷои син муътабар нест « моءи ғайри осн » май бояд « моءи ғайри осн » он бошад ки ҷумлаи палидиҳои оламро пок кунаду дарави ҳеҷ асар накунад ; ҳамчунон соф ва латиф бошад ки буд ; ва дар меъда музмаҳил нашаваду хилт ва ганда нагардад ва он об ҳаётаст . Яке дар намоз наъра зад ва бигирист намоз ӯ ботил шавад ё не ? ҷавоби ин ба тафсиласт ; агар он гиря аз онру буд ки ӯро олимӣ дигар намуданд беруни маҳсусот , акнӯн онро охири об дида мегӯйанд то чаҳ дид чун чунин чизе дида бошад ки ҷинс намоз бошаду мукаммал намоз бошад мақсӯд аз намоз онаст намозаши дуруст ва комилтар бошад ва агар бъкс ин дид барои дунё гирист ё душманӣ бирав ғолиб шуд аз кин ӯ гиря аш омад ё ҳасади барад бар шахсе ки ӯро чандин асбоб ҳаст ва маро нест намозаши абтару ноқис ва ботил бошад . Пас донистем ки имон , тмиизаст ки фарқ кунад миёни ҳақу ботилу миёни нақду нақл . Ҳар киро тмииз нест ин сухани пеш ӯ зойеъаст ; ҳамчунонк ду шахси шаҳрии оқил ва кофӣ бираванд аз рӯй шафқат барои нафъи рӯстои гувоҳии бидиҳанд , аммо рӯстоӣ аз рӯй ҷаҳл чизе бигӯед мухолиф ҳар ду ки он гувоҳии ҳеҷ натиҷае надиҳаду саъии эшон зойеъ гардад ва азин рӯй мегӯйанд ки « рӯстоӣ , гувоҳ бо худ дорад ! » ало чун ҳолати скр муставле гардад маст ба он наменигарад ки « ӣнҷо мумайизӣ ҳаст ё не ? мустаҳаққи ин сухану аҳл ин ҳаст ё не ? » ; аз газофи фурӯ май резад . Ҳамчунонк заниро ки пстонҳоши қавӣ пар шавад ва дард кунад саги бачагони маҳалларо ҷамъ кунаду шерро бар эшон май резад . Акнӯн ин сухан ба даст номумайиз афтод ҳамчунон бошад ки дар смин ба даст кӯдакӣ додӣ ки қадар он намедонад чун аз он сӯтар равад себӣ ба даст ӯ ниҳанд ва он дарро азу бустонанд ; чун тмииз надорад . Пас тмииз ба маънӣ азимаст . Абоизидро падараш дар аҳди тифлӣ ба мадрисаи барад ки фиқҳ омӯзад чун пеши мударрисаш барад гуфт « ҳозои фиқҳи абии Ҳанифа » гуфт « ано аред фиқҳи аллоҳ » чун бар наҳвиаш барад гуфт « ҳозои наҳви аллоҳ » гуфт « ҳозои наҳви сибўиаҳ » гуфт « моорид » . Ҳамчунин ҳарҷоаш ки май барад чунин гуфт . Падари азу оҷиз шуд ӯро бгзошт ; баъд аз он дарин талаб ба Бағдод омад ҳоле ки ҷунайдро бидид наърае бузад гуфт : « ҳозои фиқҳи аллоҳ » . Ва чун бошад ки барраи модари худро нашносад ? чун рзиъи он лабонаст ва ӯ аз ақлу тамиз зодааст . Сӯратро раҳо кун .

اگر در عالم پای نبودی ایشان این قالب را از کجا شناختندی؟ پس بعضی سخن‌ها نقد است و بعضی نقل است و به همدیگر می‌مانند؛ ممیّزی می‌باید که نقد را از نقل بشناسد و تمییز ایمان است و کفر، بی‌تمیزی است. نمی‌بینی که در زمان فرعون چون عصای موسی مار شد و چوب‌ها و رسن‌های ساحران مار شدند آنک تمییز نداشت همه را یک لون دید و فرق نکرد؟ وآنک تمییز داشت سحر را از حق فهم کرد و مؤمن شد بواسطهٔ تمییز؟؛ پس دانستیم که ایمان تمییز است. آخر این فقه اصلش وحی بود امّا چون به افکار و حواس و تصرّف خلق آمیخته شد آن لطف نمانْد و این ساعت چه ماند به لطافت وحی؟ چنانک این آب که در تروت روان است سوی شهر آنجا که سرچشمه است بنگر که چه صاف و لطیف است و چون در شهر درآید و از باغها و محلّه‌ها و خانه‌های اهل شهر بگذرد چندین خلق دست و رو و پا او اعضا و جام‌ها و قالی‌ها و بول‌های محلّه‌ها و نجاست‌ها از آنِ اسب و استر درو ریخته و با او آمیخته گردد. چون از آن کنار دیگر بگذرد درنگری، اگرچه همان است گل کند خاک را و تشنه را سیراب کند و دشت را سبز گرداند اما ممیّزی می‌باید که دریابد که این آب را آن لطف که بود، نمانده است و با وی چیزهای ناخوش آمیخته است. «اَلْمُؤْمِنُ کَیِّسٌ مُمَیِّزٌ فَطِنٌ عَاقِلٌ» پیر عاقل نیست چون به بازی مشغول است؛ اگر صد ساله شود هنوز (خام) و کودک است و اگر کودک است چون به بازی مشغول نیست پیر است. اینجا سنّ معتبر نیست «مَاءٍ غَیْرِ آسِنٍ» می‌باید «ماء غیر آسن» آن باشد که جمله پلیدی‌های عالم را پاک کند و درو هیچ اثر نکند؛ همچنان صاف و لطیف باشد که بود؛ و در معده مضمحل نشود و خلط و گنده نگردد و آن آب حیات است. یکی در نماز نعره زد و بگریست نماز او باطل شود یا نی؟ جواب این به تفصیل است؛ اگر آن گریه از آنرو بود که او را عالمی دیگر نمودند بیرون محسوسات، اکنون آن را آخر آب دیده می‌گویند تا چه دید چون چنین چیزی دیده باشد که جنس نماز باشد و مکمّل نماز باشد مقصود از نماز آنست نمازش درست و کاملتر باشد و اگر بعکس این دید برای دنیا گریست یا دشمنی برو غالب شد از کین او گریه‌اش آمد یا حسد برد بر شخصی که او را چندین اسباب هست و مرا نیست نمازش ابتر و ناقص و باطل باشد. پس دانستیم که ایمان، تمییز است که فرق کند میان حق و باطل و میان نقد و نقل. هر که‌را تمییز نیست این سخن پیش او ضایع است؛ همچنانک دو شخص شهری عاقل و کافی بروند از روی شفقت برای نفعِ روستایی گواهی بدهند، امّا روستایی از روی جهل چیزی بگوید مخالف هر دو که آن گواهی هیچ نتیجه‌ای ندهد و سعی ایشان ضایع گردد و ازین روی می‌گویند که «روستایی، گواه با خود دارد!» الّا چون حالت سکر مستولی گردد مست به آن نمی‌نگرد که «اینجا ممیزی هست یا نی؟ مستحق این سخن و اهل این هست یا نی؟»؛ از گزاف فرو می‌ریزد. همچنانک زنی را که پستانهاش قوی پُر شود و درد کند سگ بچگانِ محلّه را جمع‌کند و شیر را بر ایشان می‌ریزد. اکنون این سخن به دست ناممیّز افتاد همچنان باشد که درّ ثمین به دست کودکی دادی که قدر آن نمی‌داند چون از آن سوتر رود سیبی به دست او نهند و آن درّ را ازو بستانند؛ چون تمییز ندارد. پس تمییز به معنی عظیم است. ابایزید را پدرش در عهد طفلی به مدرسه برد که فقه آموزد چون پیش مدرّسش برد گفت «هَذا فِقْهُ اَبِیْ حَنِیْفَة» گفت «اَنَا اُرِیْدُ فِقْهَ اللهِّ» چون بر نحوی‌اش بُرد گفت «هَذا نَحْوُ اللهِّ» گفت «هَذا نَحْوُ سِیْبَوَیْهِ» گفت «مَااُرِیْدُ». همچنین هرجاش که می‌بُرد چنین گفت. پدر ازو عاجز شد او را بگذاشت؛ بعد از آن درین طلب به بغداد آمد حالی که جنید را بدید نعره‌ای بزد گفت: «هَذا فِقْهُ اللهِّ». و چون باشد که برّه مادر خود را نشناسد؟ چون رضیعِ آن لِبان است و او از عقل و تمیز زاده است. صورت را رها کن.

Шайхӣ буд мурӣдонро устода раҳо кардӣ , дасти баста дар хизмат . Гуфтанд « эй шайх , ин ҷамоатро чаро наме нишоне ? ки ин расм даравишон нест ин одати умаро ва мулӯкаст » гуфт : « не , хамаш кунед ! ман мехоҳам ки эшон ин тариқро муаззам доранд то бархӯрдор шаванд агарчӣ таъзим дар диласт влкни аззоҳири унвони алботн » . Маънӣ унвон чист ? яъне ки аз унвон нома бидонанд ки нома барои кист ва пеш кист , ва аз унвон китоб бидонанд ки дар ӣнҷо чаҳ бобҳост ва чаҳ фаслҳо . Аз таъзими зоҳиру сар ниҳодан ва ба пои истодан маълум шавад ки дар ботин чаҳ таъзим ҳо доранд ва чигуна таъзим мекунанд ҳақро ва агар дар зоҳир таъзим нанамоянд маълум гардад ки ботин бебокасту мардони ҳақро муаззам намедорад . »

شیخی بود مریدان را استاده رها کردی، دست بسته در خدمت. گفتند «ای شیخ، این جماعت را چرا نمی‌نشانی؟ که این رسم درویشان نیست این عادت امرا و ملوک است» گفت: «نی، خمش کنید! من می‌خواهم که ایشان این طریق را معظم دارند تا برخوردار شوند اگرچه تعظیم در دل است ولکن اَلظَّاهِرُ عِنْوانُ الْباطِنِ». معنی عنوان چیست؟ یعنی که از عنوان نامه بدانند که نامه برای کیست و پیش کیست، و از عنوان کتاب بدانند که در اینجا چه باب‌هاست و چه فصل‌ها. از تعظیم ظاهر و سر نهادن و به پا ایستادن معلوم شود که در باطن چه تعظیم‌ها دارند و چگونه تعظیم می‌کنند حق را و اگر در ظاهر تعظیم ننمایند معلوم گردد که باطن بی‌باک است و مردان حق را معظّم نمی‌دارد.»