Савол кард ҷавҳари ходими султон ки « ба вақти зиндагии якеро панҷ бор талқин мекунанд суханро фаҳм намекунад ва забт намекунад баъд аз марг чаҳ саволаш кунанд ? ки баъд аз марги худ савол ҳои омӯхтаро фаромӯш кунад » гуфтам : чу омӯхтаро фаромӯш кунад ; лоҷарам соф шавад шоиста шавад . Мар савол ноомӯхтаро ин соъат ки ту калимоти маро аз он соъат то акнӯн май шинавии баъзеро қабул мекунӣ ки ҷинс он шунидае ва қабул кардае , баъзеро ним қабул мекунӣ ва баъзеро таваққуф мекунӣ . Ин раду қабулу баҳси ботини турои ҳеҷ кас май шунӯд ? онҷои олатии не ҳарчанд гӯши дорӣ аз андарун ба гӯши ту бонгӣ намеояд . Агар андарун биҷӯе ҳеҷ гӯянда наёбӣ , ин омадан ту ба зиёрати айн саволаст бекому забон ки « моро роҳӣ бинмоӣед ва онч намӯдаед равшан тар кунед . » ва ин нишастани мо бо шумо хомӯш ё ба гуфт ҷавоби он саволҳои пинҳонӣ шумост , чун азинҷо ба хизмати подшоҳи боз рӯй он саволаст бо подшоҳ ва ҷавобасту подшоҳро бе забони ҳамаи рӯз бо бандагонаш саволаст ки чун меистед ва чун мехуред ва чун менигаред агар касеро дар андаруни назарии кажи лобуди ҷавобаш каж меояд ва бо худ барнаме ояд ки ҷавоб рост гуяд . Чунонк касе шикаста забон бошад ҳарчанд ки хоҳад сухан дуруст гуяд натавонад . Заргар ки ба санг мезанад зарро саволаст . Зар ҷавоб мегуяд ки инам холисам ё омехтаам . Байти шеър : бута худ гуядат чу полудӣ ки зарӣ ё миси зарандудӣ . Гуруснагӣ саволаст аз табиат ки « дар хонаи тан халалӣ ҳаст , хишт бидиҳ гул бидиҳ » хӯрдан ҷавобаст ки « бигир » нохӯрдан ҷавобаст ки « ҳануз ҳоҷат нест он муҳра ҳануз хушк нашудааст бар сари он муҳра нишоед задан » табиб меояд набз мегирад ; он саволаст ҷунбидани раг ҷавобаст , назар ба қорўраҳ саволаст ва ҷавобаст бе лофи гуфтан . Дона дар замин андохтан саволаст ки « марои фалон ( мива ) май бояд » дарахт растан ҷавобаст бе лофи забон зеро ҷавоб беҳарфаст савол беҳарф бояд . Бо ( ? ё ) онки донаи пусида буд дарахти брнёиди ҳам савол ва ҷавобаст аммо илмати ани тарки алҷўоби ҷавоб . Подшоҳии се бор рқъаҳ хонд ҷавоби ннбшт . ӯ шикояти набшат ки « се бораст ки ба хизмат арз медорам агар қабулам бифармоянд ва агар радам бифармоянд ? » подшоҳ бар пушти рқъаҳи набшат « аммо илмати ани тарки алҷўоби ҷавоби вҷўоби алоҳмқи сукут » . Но рӯидани дарахти тарк ҷавобаст , лоҷарам ҷавоб бошад . Ҳар ҳаракатӣ ки одамӣ мекунад саволаст ва ҳарчӣ ӯро пеш меояд аз ғаму шодӣ ҷавобаст . Агар ҷавоби хуши шунӯд бояд ки шукр кунаду шукри он буд ҳам ҷинси он савол кунад ки бар он саволи ин ҷавоб ёфт ва агар ҷавоби нохуши шунӯд истиғфор кунад зуду дигари ҷинси он савол накунад Флўлоодҷоءҳми босенаи тзръўои влкни фаст қлўбҳм яъне фаҳм накарданд ки ҷавоби мутобиқи савол эшонасту зини ?лаами алшитони моконўои иъмлўн яъне саволи худро ҷавоб медиданд мегуфтанд « ин ҷавоби зишти лоиқи он савол нест » ва надонистанд ки дӯд аз ҳизум буд на аз оташ ; ҳар чанд ҳизуми хушктар , дӯди он камтар . Гулистониро ба боғбонии супурдӣ агар онҷои буи нохуш ояд тӯҳмат бар боғбон на , на бар гулистон . Гуфт : « модарро чаро киштӣ ? » гуфт : « чизе дидам лоиқ набӯд » гуфт : « он бегонаро мебоист куштан » гуфт : « ҳар рӯзи якеро кашам ? » . Акнӯн ҳарчи туро пеш ояд нафаси худро адаб кун то ҳар рӯз бо яке ҷанг набояд кардан . Агар гӯйанд кули ман ъндоллаҳ гӯйем лоҷарами итоб кардани нафаси худу олимиро раҳонидан ҳам ман ъндоллаҳ чунонк он яке бар дарахти қмролдини мива май рехт ва мехӯрд , худованди боғ мутолиба мекард гуфт : « аз худо наме тарсӣ ? » гуфт : « чаро тарсам ? дарахт аз он худо ва ман бандаи худо , мехӯрд бандаи худо аз моли худо ! » гуфт : « боист то ҷавобат бигӯям ! » ; « расан биёред ва ӯро барин дарахт бандед ва май занед то ҷавоби зоҳир шудан » . Фарёд баровард ки « аз худо наме тарсӣ ? » гуфт : « чаро тарсам ? ки ту бандаи худоӣ ва ин чӯби худо , чӯби худоро май занам бар бандаи худо ! » . Ҳосил онаст ки олам бар мисол кӯҳаст ҳарчи гӯйӣ аз хайру шар аз кӯҳи ҳамон шинавӣ ва агар гумони барӣ ки « ман хуб гуфтам кӯҳи зишт ҷавоб дод » маҳол бошад ки булбул дар кӯҳ бонг кунад аз кӯҳи бонг зоғ ояд ё бонги одамӣ ё бонги хар ; пас яқини дон ки бонг хар карда бошӣ . Як байти шеър : бонги хуши дор чун ба кӯҳи оеи кӯҳро бонги хар чаҳ фармое ? . Хуши овозат ҳаме дорад садои гунбади хзро .

سؤال کرد جوهر خادم سلطان که «به وقت زندگی یکی را پنج بار تلقین می‌کنند سخن را فهم نمی‌کند و ضبط نمی‌کند بعد از مرگ چه سؤالش کنند‌؟ که بعد از مرگ خود سؤال‌های آموخته را فراموش کند‌» گفتم: چو آموخته را فراموش کند‌؛ لاجرم صاف شود شایسته شود. مر سؤال ناآموخته را این ساعت که تو کلمات مرا از آن ساعت تا اکنون می‌شنوی بعضی را قبول می‌کنی که جنس آن شنیده‌ای و قبول کرده‌ای، بعضی را نیم قبول می‌کنی و بعضی را توقف می‌کنی. این رد و قبول و بحث باطن ترا هیچ کس می‌شنود؟ آنجا آلتی نی هرچند گوش داری از اندرون به گوش تو بانگی نمی‌آید. اگر اندرون بجویی هیچ گوینده نیابی، این آمدن تو به زیارت عین سؤال است بی‌کام و زبان که «ما را راهی بنمایید و آنچ نموده‌اید روشن‌تر کنید.» و این نشستن ما با شما خاموش یا به گفت جواب آن سؤال‌های پنهانی شماست، چون ازینجا به خدمت پادشاه باز روی آن سؤال است با پادشاه و جواب است و پادشاه را بی‌زبان همه روز با بندگانش سؤال است که چون می‌ایستید و چون می‌خورید و چون می‌نگرید اگر کسی را در اندرون نظری کژ لابد جوابش کژ می‌آید و با خود برنمی‌آید که جواب راست گوید. چنانک کسی شکسته‌زبان باشد هرچند که خواهد سخن درست گوید نتواند. زرگر که به سنگ می‌زند زر را سؤال است. زر جواب می‌گوید که اینم خالصم یا آمیخته‌ام. بیت شعر: بوته خود گویدت چو پالودی     که زری یا مس زراندودی. گرسنگی سؤال است از طبیعت که «در خانهٔ تن خللی هست، خشت بده گِل بده» خوردن جواب است که «بگیر» ناخوردن جواب است که «هنوز حاجت نیست آن مُهره هنوز خشک نشده است بر سر آن مهره نشاید زدن» طبیب می‌آید نبض می‌گیرد؛ آن سؤال است جنبیدنِ رگ جواب است، نظر به قاروره سؤال است و جواب است بی لاف گفتن. دانه در زمین انداختن سؤال است که «مرا فلان (میوه) می‌باید» درخت رُستن جوابست بی لاف زبان زیرا جواب بی‌حرف است سؤال بی‌حرف باید. با (؟یا) آنک دانه پوسیده بوَد درخت برنیاید هم سؤال و جوابست اَمَا عَلِمْتَ اَنَّ تَرْکَ الْجَوَاب جَوَابٌ. پادشاهی سه بار رقعه خواند جواب ننبشت. او شکایت نبشت که «سه بار است که به خدمت عرض می‌دارم اگر قبولم بفرمایند و اگر ردّم بفرمایند؟» پادشاه بر پشت رقعه نبشت «اَمَا عَلِمْتَ اَنَّ تَرْکَ الْجَوَاب جَوَابٌ وَجَوابُ الْاَحْمَقِ سُکُوْتٌ». نا روییدنِ درخت ترکِ جواب است، لاجرم جواب باشد. هر حرکتی که آدمی می‌کند سؤال است و هرچه او را پیش می‌آید از غم و شادی جواب است. اگر جوابِ خوش شنود باید که شکر کند و شکر آن بود هم‌جنس آن سؤال کند که بر آن سؤال این جواب یافت و اگر جواب ناخوش شنود استغفار کند زود و دیگر جنس آن سؤال نکند فَلَوْلَااِدْجَاءَهُمْ بَأْسنا تَضَرَّعُواْ وَلِکنْ فَسَتْ قُلوْبُهُمْ یعنی فهم نکردند که جواب مطابق سؤال ایشان است و زَیَّنَ لَهُمْ الشَّیْطَانُ مَاکَانُوا یَعْمَلُوْنَ یعنی سؤال خود را جواب می‌دیدند می‌گفتند «این جواب زشت لایق آن سؤال نیست» و ندانستند که دود از هیزم بود نه از آتش؛ هر چند هیزم خشک‌تر، دودِ آن کمتر. گلستانی را به باغبانی سپردی اگر آنجا بوی ناخوش آید تهمت بر باغبان نِه، نه بر گلستان. گفت: «مادر را چرا کُشتی؟» گفت: «چیزی دیدم لایق نبود» گفت: «آن بیگانه را می‌بایست کشتن» گفت: «هر روز یکی را کشم؟». اکنون هرچ ترا پیش آید نفسِ خود را ادب کن تا هر روز با یکی جنگ نباید کردن. اگر گویند کُلُّ مِنْ عِنْدِاللهِّ گوییم لاجرم عتاب کردن نفس خود و عالمی را رهانیدن هم مِن عنداللهّ چنانک آن یکی بر درخت قمرالدین میوه می‌ریخت و می‌خورد، خداوندِ باغ مطالبه می‌کرد گفت: «از خدا نمی‌ترسی؟» گفت: «چرا ترسم؟ درخت از آن خدا و من بندهٔ خدا، می‌خورد بنده خدا از مال خدا!» گفت:‌ «بایست تا جوابت بگویم!»؛ «رسن بیارید و او را برین درخت بندید و می‌زنید تا جواب ظاهر شدن». فریاد برآورد که «از خدا نمی‌ترسی؟» گفت: «چرا ترسم؟ که تو بندهٔ خدایی و این چوب خدا، چوب خدا را می‌زنم بر بندهٔ خدا!». حاصل آن است که عالم بر مثال کوه است هرچ گویی از خیر و شر از کوه همان شنوی و اگر گمان بری که «من خوب گفتم کوه زشت جواب داد» محال باشد که بلبل در کوه بانگ کند از کوه بانگ زاغ آید یا بانگ آدمی یا بانگ خر؛ پس یقین دان که بانگ خر کرده باشی. یک بیت شعر: بانگ خوش دار چون به کوه آیی      کوه را بانگ خر چه فرمایی؟. خوش آوازت همی‌دارد صدای گنبد خضرا.