Мо ҳамчун косаем бар сари об ; рафтани коса бар сари об ба ҳукм коса нест , ба ҳукм обаст . Гуфт : « ин омаст , ало баъзе медонанд ки бар сар обанд ва баъзе намедонанд . » фармуд « агар ом будӣ тахсӣси қалби алмؤмни байни асбъин ( ман асобъи арраҳмон ) рост набӯдӣ » ва низ фармуд арраҳмони илми алқуръон ва натавон гуфтан ки ин омаст , ҳамагии илмҳоро ӯ омухт , тахсӣс қуръон чист ? ва ҳамчунон халқи алсмўоти волорзи тахсӣси осмон ва замин чист ? чун ҳамаи чизҳоро алии алъмўм ӯ офарид , лошки ҳамаи косаҳо бар сари оби қудрат ва машйатаст , валикини чизеи накӯҳидаро музоф кунанд ба ӯ беадабӣ бошад , чунонкӣ “ ёхолқи алсрқини волзроти волФсои ало ё холиқи алсмўоти вёхолқи алъқўл “ пас ин тахсӣсро фоида бошад агарчӣ омаст , пас тахсӣси чизе , гузидагии он чиз мекунад . Ҳосил , коса бар сар об мераваду об ӯро бар ваҷҳе май барад ки ҳамаи косаҳо назорагар он коса мешаванду косаро бар сари об май барад бар ваҷҳе ки ҳамаи косаҳо аз вай мегурезанд табъан ва нанг медоранду об , эшонро илҳом гурез медиҳаду тавонои гурез . Ва даришон ин май наад ки аллоҳам здно манеҳ баъдан ва ба он аввали аллоҳам здно манеҳ қрбо , акнӯн ин кас ки ом мебинад мегуяд « аз рӯй мусаххарӣ ҳар ду мусаххар обанд яке сет . » ӯ ҷавоб мегуяд ки агар ту лутфу хӯбӣу ҳасани гардонӣдани ин косаро бар об медидӣ турои парво ӣ он сифат ом набӯдӣ , чунонк маъшӯқ касе бо ҳамаи саргинҳоу хФриқҳо муштаракаст аз рӯй ҳастӣ , ҳаргиз ба хотир ошиқ ояд « маъшӯқи ман муштаракаст бо хФриқиҳо ? ! » дар он васфи ом ки ҳар ду ҷисманд ва мтҳиз над ва дар шаш ҷиҳатанду ҳодису қобил фаноанд вағайриҳо ман алоўсоФи алъомаҳ ? ! » ҳаргизи дарав ин нагунҷад , вҳркаҳ ӯро ин сифати ом ёд диҳад ӯро душман гираду Иблис худ донад . Пас чун дар ту ин гунҷад ки назар ба он ҷиҳат ом кардӣ ки ту аҳли назораи ҳасани хоси мо нестӣ , бо ту нишоед мунозира кардан зеро мунозираҳои мо бо ҳасан омехтаасту изҳори ҳасан бар ғайри аҳлаш зулм бошад , ало ба аҳлаш , “ лотътўои алҳкмаҳи ғайри аҳлҳо Фтзлмўҳои влотмнғўҳои ани аҳлҳо Фтзлмўҳм “ ин илм назараст илм мунозира нест . Гулу мива наме шкФд ба пойиз ки ин мунозира бошад , яъне ба пойизи мухолифи муқобилау муқовимат кардан бошаду гулро он табъ нест ки муқобилагӣ кунад бо пойиз . Агар назари офтоб амал ёфт берун ояд дар ҳавои муътадили одил , ва агар на сар дар кашид ва ба асл худ рафт . Пойиз бо ӯ мегуяд « агар ту шохи хушки нестии пеши ман буруни ой агар мардӣ , ӯ мегуяд пеши ту ман ( шох ) хушкаму номардуми ҳарч хоҳӣ бигӯ » ( байти шеър : ) эй подшоҳи содиқон чун ман мунофиқи дидае ? ! бо зндгонт зиндаам бо мурдагонат мурдаам ту ки баҳоуддӣнӣ агар кмпири занӣ ки дандон ҳо надорад , рӯй чун пушти сусмори ожанг бар ожанг бияёд ва бигӯед « агар мардӣу ҷавонӣ инак омадами пеши ту , инак фарс ванигор ! инак майдон ! мардӣ бинмоӣ агар мардӣ » гӯйӣ « мъозоллаҳ , валлоҳ ки мард нестаму онч ҳикоят карданд дурӯғ гуфтанд , чун ҷуфти туе , номардӣ хуш шуд » . Каждум меояд неш бардошта бар узв ту меравад ки « шунӯдам ки мардии хандони хушӣ , биханд то хандаи турои бубинам ! » мегуяд : « чун ту омадӣ марои ҳеҷ ханда Эй нест ва ҳеҷ табъ хуш нест , онч гуфтанд дурӯғ гуфтанд , ҳамаи дўоъӣ хандаам машғӯласт , ба он умед ки биравӣ ва аз ман даври шӯй . » гуфт « оҳ кардӣ завқ рафт , оҳ макун то завқ наравад . » фармуд ки « гоҳе буд ки агар оҳ накунӣ завқ баравад » . Алии ихтилофи улҳол ва агар чунин набӯдӣ нафармудии ани иброҳӣми лоўоаҳи ҳалим ва ҳеҷ тоъатӣ изҳор набоистӣ кардан , ки ҳамаи изҳор завқаст ва ин сухан ки ту май гӯйӣ аз баҳри он май гӯйӣ ки завқ бияёд . Пас агар баранда завқаст барандаи завқро мубошират мекунӣ то завқ бияёд ва ин назир он бошад ки хуфтаро бонг зананд ки « бархез рӯз шуд корвон меравад » гӯйанд « мазан бонг ки ӯ дар завқаст , завқаши брмд ! » гуяд « он завқ ҳалокатаст ва ин завқи халос аз ҳалокат . » гуяд ки « ташвиши мада ки монеъаст ин бонг задан аз фикр » гуяд « ба ин бонги хуфта дар фикр ояд ва агар на ӯро чаҳ фикр бошад дарин хоб ? ! баъд аз он ки бедор шавад дар фикр ояд . » онгоҳи бонг бар ду навъ бошад , агар бонгкунанда болой ӯ бошад дар илм , мӯҷиби зёдтӣ фикр бошад , зеро чун мнбаҳ ӯ соҳиб илм бошад ва ӯро бедорӣ ӣӣ бошад илоҳӣ ; чун ӯро бедор кард аз хоби ғифлат , аз олами худаш огоҳ кунад ва онҷоаш кашад , пас фикр ӯ боло гирад , чун ӯро аз ҳолеи баланд овоз доданд . Аммо агар бъкс бошад ки бедоркунанда таҳт он бошад дар ақл , чун ӯро бедор кунад ӯро назар ба зер уфтад , чун бедоркунанда ӯ асфаласт лобуд ӯро назар ба асфал уфтаду фикр ӯ ба олам суфло равад .

ما همچون کاسه‌ایم بر سر آب؛ رفتنِ کاسه بر سر آب به حکم کاسه نیست، به حکم آب است. گفت: «این عام است، الّا بعضی می‌دانند که بر سر آبند و بعضی نمی‌دانند.» فرمود «اگر عام بودی تخصیص قَلْبُ المُؤْمِنِ بَیْنَ اِصْبَعَیْنِ (مِنْ اَصَابِعِ الرَّحْمنِ) راست نبودی» و نیز فرمود اَلرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرآنَ و نتوان گفتن که این عام است، همگی علم‌ها را او آموخت، تخصیص قرآن چیست؟ و همچنان خَلَقَ الْسَّموَاتِ وَالْاَرْضَ تخصیص آسمان و زمین چیست؟ چون همه چیزها را علی العموم او آفرید، لاشک همه کاسه‌ها بر سر آب قدرت و مشیت است، ولیکن چیزی نکوهیده را مضاف کنند به او بی‌ادبی باشد، چنانکه "یَاخَالِقَ السِّرْقِیْنِ وَالضِّراطِ وَالفِسَا الا یَا خَالِقَ السّمواتِ وَیَاخَالقَ الْعُقُولِ" پس این تخصیص را فایده باشد اگرچه عام است، پس تخصیص چیزی، گُزیدگی آن چیز می‌کند. حاصل، کاسه بر سر آب می‌رود و آب او را بر وجهی می‌برد که همهٔ کاسه‌ها نظاره‌گر آن کاسه می‌شوند و کاسه را بر سر آب می‌برد بر وجهی که همهٔ کاسه‌ها از وی می‌گریزند طبعاً و ننگ می‌دارند و آب، ایشان را الهام گریز می‌دهد و توانایی گریز. و دریشان این می‌نهد که اَللهُّّمَ زِدْنَا مِنْهُ بُعْداً و به آن اول اَللهُّمَّ زِدْنَا مِنْهُ قُرْباً ، اکنون این کس که عام می‌بیند می‌گوید «از روی مسخّری هر دو مسخّر آبند یکی‌ست.» او جواب می گوید که اگر تو لطف و خوبی و حسن گردانیدن این کاسه را بر آب می‌دیدی ترا پروا‌ی آن صفت عام نبودی، چنانک معشوقِ کسی با همه سرگین‌ها و خفریق‌ها مشترک است از روی هستی، هرگز به خاطر عاشق آید ‌‌«معشوق من مشترک است با خفریقی‌ها‌؟!‌» در آن وصف عام که هر دو جسمند و متحیز‌ند و در شش جهت‌اند و حادث و قابل فنا‌اند و غیرها مِنَ الاَوْصافِ العامَّة‌؟!» هرگز درو این نگنجد، وهرکه او را این صفت عام یاد دهد او را دشمن گیرد و ابلیسِ خود داند. پس چون در تو این گنجد که نظر به آن جهت عام کردی که تو اهل نظارهٔ حسن خاص ما نیستی، با تو نشاید مناظره کردن زیرا مناظره‌های ما با حسن آمیخته است و اظهار حسن بر غیرِ اهلش ظلم باشد، اِلّا به اهلش،" لَاتُعْطَوا الْحِکْمَةَ غَیْرَ اَهْلِهَا فَتَظْلِمُوها وَلَاتَمْنَغُوهَا عَنْ اَهْلِهَا فَتَظْلِمُوهُمْ " این علمِ نظر است علم مناظره نیست. گل و میوه نمی‌شکفد به پاییز که این مناظره باشد، یعنی به پاییز مخالف مقابله و مقاومت کردن باشد و گل را آن طبع نیست که مقابلگی کند با پاییز. اگر نظر آفتاب عمل یافت بیرون آید در هوای معتدل عادل‌، و اگر نه سر در کشید و به اصل خود رفت. پاییز با او می گوید «اگر تو شاخ خشک نیستی پیش من برون آی اگر مردی، او می‌گوید پیش تو من (شاخ) خشکم و نامردم هرچ خواهی بگو» (بیت شعر:) ای پادشاه صادقان چون من منافق دیده‌ای؟!              با زندگانت زنده‌ام با مردگانت مُرده‌ام      تو که بهاءالدّینی اگر کمپیر زنی که دندان‌ها ندارد، روی چون پشت سوسمار آژنگ بر آژنگ بیاید و بگوید «اگر مردی و جوانی اینک آمدم پیش تو، اینک فَرَس و نگار‌! اینک میدان‌! مردی بنمای اگر مردی» گویی «معاذالله، واللّه که مرد نیستم و آنچ حکایت کردند دروغ گفتند، چون جفتْ تویی، نامردی خوش شد». کژدم می‌آید نیش برداشته بر عضو تو می‌رود که ‌«شنودم که مردی خندان خوشی، بخند تا خندهٔ ترا ببینم‌!» می‌گوید: «چون تو آمدی مرا هیچ خنده‌ای نیست و هیچ طبع خوش نیست، آنچ گفتند دروغ گفتند، همه دواعی خنده‌ام مشغول است، به آن امید که بِرَوی و از من دور شَوی.» گفت «آه کردی ذوق رفت، آه مکن تا ذوق نرود.» فرمود که «گاهی بود که اگر آه نکنی ذوق برود». علی اختلاف الحال و اگر چنین نبودی نفرمودی اِنَّ اِبرَاهِیمَ لَآوْاهٌ حَلِیْمٌ و هیچ طاعتی اظهار نبایستی کردن، که همه اظهار ذوق است و این سخن که تو می‌گویی از بهر آن می‌گویی که ذوق بیاید. پس اگر بَرندهٔ ذوق است بَرندهٔ ذوق را مباشرت می‌کنی تا ذوق بیاید و این نظیر آن باشد که خفته را بانگ زنند که ‌«برخیز روز شد کاروان می‌رود» گویند ‌«مزن بانگ که او در ذوق است، ذوقش برمد!» گوید «آن ذوق هلاکت است و این ذوق خلاص از هلاکت‌.» گوید که «تشویش مده که مانع است این بانگ زدن از فکر» گوید «به این بانگ خفته در فکر آید و اگر نه او را چه فکر باشد درین خواب‌؟! بعد از آن که بیدار شود در فکر آید.» آنگاه بانگ بر دو نوع باشد، اگر بانگ‌کننده بالای او باشد در علم، موجب زیادتی فکر باشد، زیرا چون منبّه او صاحب علم باشد و او را بیداری‌یی باشد الهی؛ چون او را بیدار کرد از خواب غفلت‌، از عالَم خودش آگاه کند و آنجاش کشد، پس فکر او بالا گیرد، چون او را از حالی بلند آواز دادند. امّا اگر بعکس باشد که بیدار‌کننده تحت آن باشد در عقل، چون او را بیدار کند او را نظر به زیر افتد، چون بیدار کنندهٔ او اسفل است لابد او را نظر به اسفل افتد و فکر او به عالم سفلی رود.