Ин касоне ки таҳсил ҳо карданд ва дар таҳсиланд мепиндоранд ки агар ӣнҷо мулозимат кунанд илмро фаромӯш кунанд ва торак шаванд ; балки чун ӣнҷо оянд илмҳошони ҳама ҷон гирад . Ҳамчунон бошад ки қолабӣ беҷон , ҷон пазируфта бошад . Асли ин ҳамаи илмҳо аз онҷост , аз олам беҳарфу савт дар олами ҳарфу савт нақл кард , дар он олам гуфтаст беҳарфу савт ки вклми аллоҳи Мӯсои тклимои ҳақи таъолӣ бо Мӯсои алайҳи ислом сухан гуфт . Охир бо ҳарфу савт сухан нагуфт ва ба ком ва забон нагуфт , зеро ҳарфро кому лабӣ май бояд то ҳарф зоҳир шавад . Таъолӣу тақаддус ӯ муназзаҳаст аз лабу даҳону ком . Пас анбиёро дар олам беҳарфу савт , гуфт ва шунӯдаст бо ҳақ , ки авҳоми ин уқули ҷузвӣ ба он нарасаду натавонади паии бурдан . Аммо анбиё аз олам беҳарф дар олам ҳарф меоянд ва Тифл мешаванд барои ин Тифлон ки беъсати мълмо . Акнӯн агарчӣ ин ҷамоат ки дар ҳарфу савт мондаанд ба аҳвол ӯ нарасанд аммо аз ӯ қӯт гиранд ва нашав ва намо ёбанд ва ба ваии бёромнд . Ҳамчинонкии Тифл агарчӣ модарро ( намедонад ва ) наме шиносад ба тафсил , аммо ба вай май оромад ва қӯт мегираду ҳамчинонкии мива бар шох май оромад ва ширин мешавад ва мерасад ва аз дарахт хабар надорад . Ҳамчунон аз он бузург ва аз ҳарфу савт ӯ агарчӣ ӯро ндонанд ва ба вай нарасанд аммо эшон азу қӯт гиранд ва парварда шаванд . Дар ҷумлаи ин нуфус ҳаст ки варои ақлу ҳарфу савт чизе ҳаст ва олимӣ ҳаст азим . Наме бинӣ ки ҳамаи халқ майл мекунанд ба девонагон ва ба зиёрат май раванд ва мегӯйанд « бошад ки ин он бошад ? »
این کسانی که تحصیلها کردند و در تحصیلند میپندارند که اگر اینجا ملازمت کنند علم را فراموش کنند و تارک شوند؛ بلکه چون اینجا آیند علمهاشان همه جان گیرد. همچنان باشد که قالبی بیجان، جان پذیرفته باشد. اصلِ این همه علمها از آنجاست، از عالم بیحرف و صوت در عالم حرف و صوت نقل کرد، در آن عالم گفت است بیحرف و صوت که وَکَلَّمَ اللهُّ مُوْسی تَکْلِیْماً حق تعالی با موسی علیهاسلام سخن گفت. آخر با حرف و صوت سخن نگفت و به کام و زبان نگفت، زیرا حرف را کام و لبی میباید تا حرف ظاهر شود. تعالی و تقدّس او منزّه است از لب و دهان و کام. پس انبیا را در عالم بیحرف و صوت، گفت و شنود است با حق، که اوهام این عقول جزوی به آن نرسد و نتواند پی بردن. امّا انبیا از عالم بیحرف در عالم حرف میآیند و طفل میشوند برای این طفلان که بُعِثْتُ مُعَلِّماً. اکنون اگرچه این جماعت که در حرف و صوت ماندهاند به احوال او نرسند امّا از او قوّت گیرند و نشو و نما یابند و به وی بیارامند. همچنانکه طفل اگرچه مادر را (نمیداند و) نمیشناسد به تفصیل، امّا به وی میآرامد و قوّت میگیرد و همچنانکه میوه بر شاخ میآرامد و شیرین میشود و میرسد و از درخت خبر ندارد. همچنان از آن بزرگ و از حرف و صوت او اگرچه او را ندانند و به وی نرسند امّا ایشان ازو قوّت گیرند و پرورده شوند. در جمله این نفوس هست که ورای عقل و حرف و صوت چیزی هست و عالمی هست عظیم. نمیبینی که همه خلق میل میکنند به دیوانگان و به زیارت میروند و میگویند «باشد که این آن باشد؟»
Ростаст , чунин чизе ҳаст , аммо маҳалро ғалат кардаанд , он чиз дар ақл нагунҷад аммо на ҳар чиз ки дар ақл нагунҷад он бошад . “ кули ҷўзи мудаввари влиси кули мудаввари ҷўз “ нишонаш он бошад ки гуфтем , агарчӣ ӯро ҳолатӣ бошад ки он дар гуфт ва забт наёяд аммо аз рӯй ақлу ҷон қӯт гирад ва парварда шавад ва дарин девонагон ки эшон гирдашон мегирданд ин нест ва аз ҳол худ намегирданд ва ба ӯ ором намеёбанд ва агар чаҳ эшон пиндоранд ки ором гирифтаанд , онро ором нагӯем , ҳамчинонкии тифлӣ аз модар ҷудо шуд , лаҳзае ба дайгарӣ ором ёфт , онро ором нагӯем , зеро ғалат кардааст . Табибон мегӯйанд ки ҳарчи мизоҷро хуш омад ва муштҳои ӯст он ӯро қӯт диҳаду хӯн ӯро софӣ гирданд . Аммо вақте ки беиллаташ хуш ояд тқдиро агар гули хур иро гул хуш меояд онро нагӯем муслеҳ мизоҷаст агарчӣ хушаш меояд ва ҳамчунин сафро ӣеро туршӣ хуш меояду шукр нохуш меояд он хуширо эътибор нест зеро ки банно бар иллатаст . Хушӣ онаст ки аввали пеш аз иллати варо хуш меояд . Маслан дасти якеро бурӣдаанд ё шикастаанд ва овехтааст , каж шуда , ҷарроҳи онро рост мекунад ва бар ҷои аввал май нишонд ӯро он хуш намеояд ва дардаш мекунад ончунон кажаш хуш меояд . Ҷарроҳ мегуяд « туро аввали он хуш меомад ки дастати рост буд ва ба он осӯда будӣ ва чун каж мекарданд мтأлм мешудӣ ва меранҷидӣ , ин соъат агар туро он каж хуш меояд ин хушӣ дуруғинаст инро эътибор набошад . » ҳамчунон арвоҳро дар олами қудси хушӣ аз зикри ҳақу астғроқ дар ҳақ буд ҳамчун млоикаҳ . Агар эшон ба воситаи аҷсоми ранҷур ва маълул шуданду гул хӯрданашон хуш меояд набӣ ва вале ки табиб анд мегӯйанд ки « туро ин хуш намеояд ва ин хушӣ дурӯғаст , туро хуши чизе дигар меояд , онро фаромӯш кардае ; хушии мизоҷи аслии саҳеҳ ту онаст ки аввал хуш меомад , ин иллати туро хуш меояд ту май пиндорӣ ки ин хушаст ва бовар намекунӣ » орифи пеш наҳвӣ нишаста буд , наҳвӣ гуфт « сухани беруни азин се нест : ё исм бошад ё феъл ё ҳарф » ориф ҷома бадаред ки « воўилтоаҳ , бист соли умри ману саъйу талаби ман ба бод рафт ки ман ба умеди онкии беруни азин , суханӣ дигар ҳаст муҷоҳида ҳо кардаам ту умеди маро зойеъ кардӣ . » ҳарчанд ки ориф ба он сухану мақсӯди расида буд алои наҳвиро ба ин тариқ танбеҳ мекард .
راست است، چنین چیزی هست، امّا محلّ را غلط کردهاند، آن چیز در عقل نگنجد اما نه هر چیز که در عقل نگنجد آن باشد. "کُلُّ جَوْزٍ مُدَوَّرٌ وَلَیْسَ کُلُّ مُدَوِّرٍ جَوْز " نشانش آن باشد که گفتیم، اگرچه او را حالتی باشد که آن در گفت و ضبط نیاید امّا از روی عقل و جان قوّت گیرد و پرورده شود و درین دیوانگان که ایشان گردشان میگردند این نیست و از حال خود نمیگردند و به او آرام نمییابند و اگر چه ایشان پندارند که آرام گرفتهاند، آن را آرام نگوییم، همچنانکه طفلی از مادر جدا شد، لحظهای به دیگری آرام یافت، آن را آرام نگوییم، زیرا غلط کرده است. طبیبان میگویند که هرچ مزاج را خوش آمد و مشتهای اوست آن او را قوّت دهد و خون او را صافی گرداند. اما وقتی که بی علّتش خوش آید تقدیراً اگر گِلخوری را گل خوش میآید آن را نگوییم مُصلح مزاج است اگرچه خوشش میآید و همچنین صفراییی را ترشی خوش میآید و شِکر ناخوش میآید آن خوشی را اعتبار نیست زیرا که بنا بر علّت است. خوشی آنست که اوّل پیش از علّت ورا خوش میآید. مثلاً دست یکی را بریدهاند یا شکستهاند و آویخته است، کژ شده، جرّاح آن را راست میکند و بر جای اوّل مینشاند او را آن خوش نمیآید و دردش میکند آنچنان کژش خوش میآید. جرّاح میگوید «تو را اوّل آن خوش میآمد که دستت راست بود و به آن آسوده بودی و چون کژ میکردند متألم میشدی و میرنجیدی، این ساعت اگر تو را آن کژ خوش میآید این خوشی دروغین است این را اعتبار نباشد.» همچنان ارواح را در عالم قدس خوشی از ذکر حق و استغراق در حق بود همچون ملایکه. اگر ایشان بهواسطهٔ اجسام رنجور و معلول شدند و گل خوردنشان خوش میآید نبی و ولی که طبیباند میگویند که «تو را این خوش نمیآید و این خوشی دروغ است، تو را خوش چیزی دیگر میآید، آن را فراموش کردهای؛ خوشی مزاج اصلی صحیحِ تو آنست که اوّل خوش میآمد، این علت ترا خوش میآید تو میپنداری که این خوش است و باور نمیکنی» عارف پیش نحوی نشسته بود، نحوی گفت «سخن بیرون ازین سه نیست: یا اسم باشد یا فعل یا حرف» عارف جامه بدرّید که «واویلتاه، بیست سال عمر من و سعی و طلب من به باد رفت که من به امید آنکه بیرون ازین، سخنی دیگر هست مجاهدهها کردهام تو امید مرا ضایع کردی.» هرچند که عارف به آن سخن و مقصود رسیده بود الّا نحوی را به این طریق تنبیه میکرد.
Овардаанд ки ҳасану ҳусайни разии аллоҳи ънҳмои шахсеро диданд - дар ҳолати тифлӣ - ки вузӯи каж ме сохту номашрӯъ , хостанд ки ӯро ба тариқи аҳсани вузӯ таълим диҳанд . Омаданд бар ӯ ки « ин маро мегуяд ки ту вузӯии каж майсозӣ , ҳар ду пеши ту вузӯ созем бингар ки аз ҳар ду , вузӯӣ кӣ машрӯъаст ? » ҳар ду пеш ӯ вузӯ сохтанд , гуфт « эй фарзандон , вузӯии шумо сахт машрӯъаст ва ростасту некӯи сет , вузӯии ман мискин каж бӯдааст » . Чндонкаҳи меҳмон беш шавад хонаро бузургтар кунанду ороиш бештар шаваду таом беш созанд . Наме бинӣ ки чун тифлакро қдк ӯ кучакаст андеша ӯ низ ки меҳмонаст лоиқи хона қолаб ӯст ғайри шер ва доя намедонад ва чун бузургтар шуд меҳмонони андешаҳо афзӯн шаванд аз ақлу идроку тамизу ғайра ; хона бузургтар гардад ва чун меҳмонон ишқ оянд дар хона нагунҷанду хонаро вайрон кунанд ва аз нави иморатҳо созанд , пардаҳои подшоҳу брдобрди подшоҳу лашкару ҳашам ӯ дар хона ӯ нагунҷад ва он пардаҳо лоиқи ин дар набошад . Он чунон ҳашам беҳадро мақом беҳад май бояд ва он пардаҳоро чун дроўизнди ҳамаи равшаноӣ ҳо диҳаду ҳиҷоб ҳо бардораду пинҳонҳо ошкор гардад . Ба хилофи пардаҳои ин олам ки ҳиҷоб меафзоед ин пардаи бъкси он пардаҳост .
آوردهاند که حسن و حسین رضی الله عنهما شخصی را دیدند -در حالت طفلی- که وضو کژ میساخت و نامشروع، خواستند که او را به طریق احسن وضو تعلیم دهند. آمدند برِ او که «این مرا میگوید که تو وضوی کژ میسازی، هر دو پیش تو وضو سازیم بنگر که از هر دو، وضوی کی مشروع است؟» هر دو پیش او وضو ساختند، گفت «ای فرزندان، وضوی شما سخت مشروع است و راست است و نیکوست، وضوی منِ مسکین کژ بوده است». چندانکه مهمان بیش شود خانه را بزرگتر کنند و آرایش بیشتر شود و طعام بیش سازند. نمیبینی که چون طفلک را قدک او کوچک است اندیشهٔ او نیز که مهمان است لایق خانه قالب اوست غیر شیر و دایه نمیداند و چون بزرگتر شد مهمانان اندیشهها افزون شوند از عقل و ادراک و تمیز و غیره؛ خانه بزرگتر گردد و چون مهمانان عشق آیند در خانه نگنجند و خانه را ویران کنند و از نو عمارتها سازند، پردههای پادشاه و بردابرد پادشاه و لشکر و حشم او در خانهٔ او نگنجد و آن پردهها لایق این در نباشد. آن چنان حشم بیحد را مقام بیحد میباید و آن پردهها را چون درآویزند همه روشناییها دهد و حجابها بردارد و پنهانها آشکار گردد. به خلاف پردههای این عالم که حجاب میافزاید این پرده بعکس آن پردههاست.
Ании лошкўи хтўбои лооъинҳо
اِنِّی لَاَشْکُوْ خُطُوْباً لااُعَینُّهَا
Лиҷҳли анноси ани узрии въни ъзлии колшмъи ибкии влоидрии аъбртаҳ
لِیَجْهَلَ النّاسُ عَنْ عُذْریْ وَعَنْ عَذَلِی کَالشَّمْعِ یَبْکی وَلَایُدْری اَعَبْرَتُهُ
Ман сҳбаҳ алнорам ман фирқаи алъсл
مِنْ صُحْبةِّ النّارِ اَمْ مِنْ فُرْقَةِ العَسَلِ
Шахсе гуфт ки инро қозии АбуМансур ҳрўӣ гуфтааст . Гуфт қозии Мансур пӯшида гуяду тараддуд омез бошаду мтлўн . Аммо Мансури брнтоФти пайдо ва фош гуфт . Ҳамаи олам асир қазоанду қазои асири шоҳид . Шоҳид пайдо кунад ва пинҳон надорад . Гуфт сафҳае аз суханон қозӣ бихон . Бихонад , баъд аз он фармуд ки худоро бандагонанд ки чун заниро дар чодари бенанд ҳукм кунанд ки « ниқоб бурдор то рӯй ту бубинем ки чаҳ касе ва чаҳ чизе , ки чун ту пӯшида бигузарӣ ва туро набинем маро ташвиш хоҳад бӯдан ки ин кӣ буд ? ва чаҳ кас буд ? ман он нестам ки агар рӯй турои бубинам бар ту фитна шаваму баста ту шавам , марои худои дайри сет ки аз шумо пок ва фориғ кардааст , аз он эминам ки агар шуморо бубинами марои ташвиш ва фитна шавед , ало агар набинам дар ташвиш бошам ки чаҳ кас буд ! » ба хилофи тайифаи дигар ки аҳл нафасанд агар эшон рӯй шоҳидонро бози бенанди фитна эшон шаванд ва мушавваш гирданд пас дар ҳақи эшон он ба ки рӯ боз накунанд то фитна эшон нагардад ва дар ҳақи аҳли дили он ба ки рӯ боз кунанд то аз фитна барраанд . Шахсе гуфт дар хоразм шоҳидон бисёранд чун шоҳидии бибинанд ва дил бирав банданд баъди азу , азуи беҳтари бенанд ; он бар дили эшон сард шавад . Фармуд агар бар шоҳидони хоразм ошиқ нашаванд охир бар хоразми ошиқ бояд шудан ки дарави шоҳидон бе ҳаданд ва он хоразми фақри сет ки дарави хубони маънавӣу сӯратҳои рӯҳонӣ бе ҳаданд ки ба ҳаркии Фрўоиӣу қароргирӣ дайгарии рӯи намояд ки он аввалро фаромӯш кунӣ илои молонҳоиаҳ . Пас бар нафаси фақр ошиқ шавем ки дарав чунин шоҳидонанд .
شخصی گفت که این را قاضی ابومنصور هروی گفته است. گفت قاضی منصور پوشیده گوید و تردّد آمیز باشد و متلوّن. امّا منصور برنتافت پیدا و فاش گفت. همه عالم اسیر قضااند و قضا اسیر شاهد. شاهد پیدا کند و پنهان ندارد. گفت صفحهای از سخنان قاضی بخوان. بخواند، بعد از آن فرمود که خدا را بندگانند که چون زنی را در چادر بینند حکم کنند که «نقاب بردار تا روی تو ببینیم که چه کسی و چه چیزی، که چون تو پوشیده بگذری و ترا نبینیم مرا تشویش خواهد بودن که این کی بود؟ و چه کس بود؟ من آن نیستم که اگر روی ترا ببینم بر تو فتنه شوم و بستهٔ تو شوم، مرا خدا دیرست که از شما پاک و فارغ کرده است، از آن ایمِنَم که اگر شما را ببینم مرا تشویش و فتنه شوید، الّا اگر نبینم در تشویش باشم که چه کس بود!» به خلاف طایفهٔ دیگر که اهل نفساند اگر ایشان روی شاهدان را باز بینند فتنهٔ ایشان شوند و مشوّش گردند پس در حق ایشان آن به که رو باز نکنند تا فتنهٔ ایشان نگردد و در حق اهل دل آن به که رو باز کنند تا از فتنه برهند. شخصی گفت در خوارزم شاهدان بسیارند چون شاهدی ببینند و دل برو بندند بعد ازو، ازو بهتر بینند؛ آن بر دل ایشان سرد شود. فرمود اگر بر شاهدان خوارزم عاشق نشوند آخر بر خوارزم عاشق باید شدن که درو شاهدان بیحدند و آن خوارزم فقرست که درو خوبان معنوی و صورتهای روحانی بیحدند که به هرکه فروآیی و قرار گیری دیگری رو نماید که آن اوّل را فراموش کنی الی مالانهایه. پس بر نفس فقر عاشق شویم که درو چنین شاهدانند.