Ҳар касе чун азм ҷое ва сафарӣ мекунад ӯро андешаи маъқӯл рӯй май намояд « агар онҷои рӯми маслиҳатҳо ва корҳои бисёр муяссар шаваду аҳволи ман низоми пазираду дӯстон шод шаванд ва бар душманони ғолиби гирдам . » ӯро пешниҳод инасту мақсӯди ҳақи худ чизе дигар . Чандин тадбирҳо кард ва пешниҳодҳо андешед яке муяссар нашуд бар вифқи мурод ӯ ; маъаи ҳозо бар тадбиру ихтиёри худ эътимод мекунад .

هر کسی چون عزم جایی و سفری می‌کند او را اندیشهٔ معقول روی می‌نماید «اگر آنجا روم مصلحت‌ها و کارهای بسیار میسّر شود و احوال من نظام پذیرد و دوستان شاد شوند و بر دشمنان غالب گردم» او را پیشنهاد این است و مقصود حق خود چیزی دگر. چندین تدبیرها کرد و پیشنهادها اندیشید یکی میسّر نشد بر وفق مراد او؛ مع هذا بر تدبیر و اختیار خود اعتماد می‌کند.

Ва мисоли ин чунин бошад ки шахсе дар хоб мебинад ки ба шаҳр ғариб афтод ва дар онҷои ҳеҷ ошноӣ надорад на кас ӯро май шиносад ва на ӯ касро , саргардон мегардад ; ин мард пушаймон мешаваду ғусса ва ҳасрат мехӯрд ки « ман чаро ба ин шаҳри омадам ки ошноӣ ва дӯстӣ надорам ? »у даст бар даст мезанад ва лаб мехоед ; чун бедор шавад на шаҳр бинад ва на мардум . Маълумаш гардад он ғуссау таъассуфу ҳасрат хӯрдан бефоида буд ; пушаймон гардад аз он ҳолат ва онро зойеъ донад бози бории дигар чун дар хоб равад хештанро иттифоқан дар чунон шаҳрӣ бинаду ғаму ғуссау ҳасрат хӯрдан оғоз кунад ва пушаймон шавад аз омадан дар чунон шаҳр ва ҳеҷ наяндешад ва ёдаш наёяд ки ман дар бедорӣ аз он ғам хӯрдани пушаймон шуда будам ва медонистам ки он зойеъ буду хоб буд ва бефоида . Акнӯн ҳамчунинаст ; халқони садҳазори бор дидаанд ки азму тадбири эшон ботил шуд ва ҳеҷ корӣ бар муроди эшон пеш нарафт алои ҳақи таъолии нисёнӣ бар эшон мегуморд он ҷумла фаромӯш мекунанду тобеъи андешау ихтиёр худ мегирданд ани аллоҳи иҳўли байни алмрءу қалба .

و مثال این چنین باشد که شخصی در خواب می‌بیند که به شهر غریب افتاد و در آنجا هیچ آشنایی ندارد نه کس او را می‌شناسد و نه او کس را، سرگردان می‌گردد ؛ این مرد پشیمان می‌شود و غصّه و حسرت می‌خورد که «من چرا به این شهر آمدم که آشنایی و دوستی ندارم؟» و دست بر دست می‌زند و لب می‌خاید؛ چون بیدار شود نه شهر بیند و نه مردم‌. معلومش گردد آن غصّه و تأسف و حسرت خوردن بی‌فایده بود؛ پشیمان گردد از آن حالت و آن را ضایع داند باز باری دیگر چون در خواب رود خویشتن را اتفاقاً در چنان شهری بیند و غم و غصّه و حسرت خوردن آغاز کند و پشیمان شود از آمدن در چنان شهر و هیچ نیندیشد و یادش نیاید که من در بیداری از آن غم خوردن پشیمان شده بودم و می‌دانستم که آن ضایع بود و خواب بود و بی‌فایده. اکنون همچنین است‌؛ خلقان صدهزار بار دیده‌اند که عزم و تدبیر ایشان باطل شد و هیچ کاری بر مراد ایشان پیش نرفت الّا حق‌تعالی نسیانی بر ایشان می‌گمارد آن جمله فراموش می‌کنند و تابع اندیشه و اختیار خود می‌گردند اِنَّ اللهَّ یَحُوْلُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ.

Иброҳӣми адҳам « раҳмаи аллоҳи алайҳ » дар вақти подшоҳӣ ба шикори рафта буд дар паии оҳӯии тохт то чандон ки аз лашкари бакулии ҷдогшт ва давр афтоду асб дар арақи ғарқ шуда буд аз хастагӣ . ӯ ҳануз май тохт дар он биёбон ; чун аз ҳади гузашти оҳӯ ба сухан даромад ва рӯй бозпас кард ки « мо хилқати лиҳозои туро барои ин наёфаридаанд ва аз адами ҷиҳати ин мавҷӯд нагардонидаанд ки маро шикор кунӣ . Худ маро сайд карда гир то чаҳ шавад ? » иброҳӣм чун инро бишунид наъра Эй зад ва худро аз асб дарандохт , ҳечкас дар он саҳро набӯд ғайри шабоне ба ӯ лоба карду ҷомаҳои подшоҳонаи мурассаъ ба ҷавоҳиру силаҳу асби худро . Гуфт « аз ман бустон ва он намад худро ба ман даҳ ва бо ҳечкас магӯӣу касро аз аҳволи ман нишони мада » он намад дар пӯшед ва роҳ гирифт . Акнӯн ғараз ӯро бингар чаҳ буду мақсӯди ҳақ чаҳ буд . ӯ хост ки оҳӯро сайд кунад ҳақи таъолӣ ӯро ба оҳӯ сайд кард то бадоне ки дар олами он воқеъ шавад ки ӯ хоҳаду мурод малик ӯсту мақсӯди тобеъ ӯ .

ابراهیم ادهم «رحمة الله علیه» در وقت پادشاهی به شکار رفته بود در پی آهوی تاخت تا چندان که از لشکر بکلّی جداگشت و دور افتاد و اسب در عرق غرق شده بود از خستگی . او هنوز می‌تاخت در آن بیابان ؛ چون از حدّ گذشت آهو به سخن درآمد و روی بازپس کرد که «مَا خُلِقْتَ لِهذا ترا برای این نیافریده‌اند و از عدم جهت این موجود نگردانیده‌اند که مرا شکار کنی . خود مرا صید کرده گیر تا چه شود؟» ابراهیم چون این را بشنید نعره‌ای زد و خود را از اسب درانداخت، هیچکس در آن صحرا نبود غیر شبانی به او لابه کرد و جامه‌های پادشاهانه مرصّع به جواهر و سلاح و اسب خود را. گفت «از من بستان و آن نمد خود را به من ده و با هیچکس مگوی و کس را از احوال من نشان مده» آن نمد در پوشید و راه گرفت‌. اکنون غرض او را بنگر چه بود و مقصود حق چه بود‌. او خواست که آهو را صید کند حق تعالی او را به آهو صید کرد تا بدانی که در عالم آن واقع شود که او خواهد و مراد ملک اوست و مقصود تابع او.

Умри разии аллоҳи анҳу пеш аз ислом ба хона ӣ хоҳар хештан даромад , хоҳараш қуръон мехонд тоҳои мо анзлно ба овози баланд , чун бародарро дид пинҳон кард ва хомӯш шуд . Умри шамшер бараҳна кард ва гуфт « албата бигӯ ки чаҳ мехондӣ ва чаро пинҳон кардӣ ?у алои гарданатро ҳамин лаҳза ба шамшери бабрами ҳеҷ амон нест » хоҳараш азим тарсиду хашму мҳобт ӯро медонист аз бими ҷон мақар шуд гуфт « аз ин калом мехондам ки ҳақи таъолӣ дар ин замон ба Муҳамади слии аллоҳи алайҳ ва силам фиристод » гуфт « бихон то бишинавам » сурати тоҳоро фурӯ хонд умри азим хашмгин шуду ғазабаши сад чандон шуд гуфт « акнӯн агар туро бикашам ин соъат , забун кашӣ бошад »

عمر رضی اللهّ عنه پیش از اسلام به خانه‌ی خواهر خویشتن درآمد، خواهرش قرآن می‌خواند طه مَا اَنْزَلْنَا به آواز بلند، چون برادر را دید پنهان کرد و خاموش شد‌. عمر شمشیر برهنه کرد و گفت «البتّه بگو که چه می‌خواندی و چرا پنهان کردی؟ و الا گردنت را همین لحظه به شمشیر ببرّم هیچ امان نیست» خواهرش عظیم ترسید و خشم و مهابت او را می‌دانست از بیم جان مقر شد گفت «از این کلام می‌خواندم که حق تعالی در این زمان به محمّد صلّی الله علیه و سلّم فرستاد» گفت «بخوان تا بشنوم» سورت طه را فرو خواند عمر عظیم خشمگین شد و غضبش صد چندان شد گفت «اکنون اگر ترا بکشم این ساعت، زبون‌کُشی باشد»

Аввал биравам сар ӯро бабрами онгоҳи бакори ту пардозам . Ҳамчунон аз ғояти ғазаб бо шамшери бараҳна рӯй ба масҷиди Мустафои ниҳод , дар роҳ чун сно дид Қурайш ӯро диданд гуфтанд « ҳони умри қасд Муҳамад дорад ва албата агар корӣ хоҳад омадан аз ин бияёд » зеро умри азим бо қӯту рҷўлит буд ва ба ҳар лашкарӣ ки рӯй наҳодӣ албата ғолиби гаштӣ ва эшонро сарҳои бурӣда нишон оварадӣ то ба ҳаддӣ ки Мустафои слии аллоҳи алайҳ ва силам мефармуд ҳамеша ки « худовандо дайни маро ба умри нусрати даҳ ё бо бўҷҳл » зеро он ду дар аҳди худ ба қӯту рҷўлит машҳур буданд . Ва охир чун мусулмони гашт ҳамеша умр мегиристӣ ва мегуфтӣ « ё расӯли аллоҳи вой бар ман агар бўҷҳлро мақдам медоштӣ ва мегуфтӣ ки худовандо дайни маро бо бўҷҳли нусрати даҳ ё ба умри ҳоли ман чаҳ будӣ ва дар залолат мемондамӣ » фии алҷмлаҳ дар роҳ бо шамшери бараҳна рӯй ба масҷиди расӯл « слии аллоҳи алайҳу силам » ниҳод дар он миёни ҷброӣили алайҳи ассалом ваҳй оварад ба Мустафо « слии аллоҳи алайҳу силам » ки инак ё расӯли аллоҳ умр меояд то рӯй ба ислом оварад ; дар канораши гир . Ҳамин ки умр аз дар масҷид даромад муайян дид ки тирӣ аз нур биппаред аз Мустафо « алайҳи ассалом » ва дар дилаш нишаст .

اول بروم سر او را ببُرم آنگاه بکار تو پردازم. همچنان از غایت غضب با شمشیر برهنه روی به مسجد مصطفی نهاد، در راه چون صنا دید قریش او را دیدند گفتند «هان عمر قصد محمّد دارد و البتّه اگر کاری خواهد آمدن از این بیاید» زیرا عمر عظیم با قوّت و رجولیّت بود و به هر لشکری که روی نهادی البتّه غالب گشتی و ایشان را سرهای بریده نشان آوردی تا به حدّی که مصطفی صلّی الله علیه و سلّم می‌فرمود همیشه که «خداوندا دین مرا به عمر نصرت ده یا با بوجهل» زیرا آن دو در عهد خود به قوّت و رجولیّت مشهور بودند. و آخر چون مسلمان گشت همیشه عمر می‌گریستی و می‌گفتی «یا رسول الله وای بر من اگر بوجهل را مقدم می‌داشتی و می‌گفتی که خداوندا دین مرا با بوجهل نصرت ده یا به عمر حال من چه بودی و در ضلالت می‌ماندمی» فی‌الجمله در راه با شمشیر برهنه روی به مسجد رسول «صلّی الله علیه و سلّم» نهاد در آن میان جبرائیل علیه‌السلام وحی آورد به مصطفی «صلّی الله علیه و سلّم» که اینک یا رسول‌الله عمر می‌آید تا روی به اسلام آورَد ؛ در کنارش گیر. همین که عمر از در مسجد درآمد معین دید که تیری از نور بپرید از مصطفی «علیه السّلام» و در دلش نشست.

Наъра Эй зад ; биҳуш афтод Меҳрӣу ишқӣ дар ҷонаш падед омад ва май хост ки дар Мустафо « алайҳи ассалом » гудохта шавад аз ғояти муҳаббат ва маҳв гардад гуфт « акнӯн ё набии аллоҳи имон арз фармо ва он калима муборак бигӯӣ то бишинавам » чун мусулмон шуд гуфт « акнӯн ба шукронаи онк ба шамшери бараҳна ба қасди ту омадаму куффорати он , баъди азин аз ҳрки нақсоне дар ҳақ ту бишинавам фӣ улҳол амонаш надаҳуму бад-ӣни шамшери сарашро аз тани ҷудои гардонам » аз масҷид берун омад ногоҳ падараш пеш омад гуфт « дайн гардонидӣ ? » фии улҳоли сарашро аз тан ҷудо карду шамшер хӯн олуд дар даст мерафт . Сно дид Қурайши шамшер хӯн олуд диданд гуфтанд « охир ваъда карда будӣ ки сар оварам сари кӯ ? » гуфт « инак ин сар » гуфтанд « ин сарро аз ӣнҷои барадӣ ? » гуфт « не . Ин он сар нест . Ин он сиррӣаст . » акнӯн бингар ки умрро қасд чаҳ буду ҳақи таъолиро мурод чаҳ буд то бадоне ки корҳо ҳама он шавад ки ӯ хоҳад .

نعره‌ای زد؛ بیهوش افتاد مهری و عشقی در جانش پدید آمد و می‌خواست که در مصطفی «علیه‌السّلام» گداخته شود از غایت محبّت و محو گردد گفت «اکنون یا نبی الله ایمان عرض فرما و آن کلمهٔ مبارک بگوی تا بشنوم» چون مسلمان شد گفت «اکنون به شکرانهٔ آنک به شمشیر برهنه به قصد تو آمدم و کفارت آن، بعد ازین از هرک نقصانی در حقّ تو بشنوم فی‌الحال امانش ندهم و بدین شمشیر سرش را از تن جدا گردانم » از مسجد بیرون آمد ناگاه پدرش پیش آمد گفت « دین گردانیدی ؟» فی الحال سرش را از تن جدا کرد و شمشیر خون‌آلود در دست می‌رفت. صنا دیدِ قریش شمشیر خون‌آلود دیدند گفتند « آخر وعده کرده بودی که سر آورم سر کو؟» گفت « اینک این سر » گفتند «این سر را از اینجا بردی؟» گفت « نی. این آن سر نیست. این آن سری است.» اکنون بنگر که عمر را قصد چه بود و حق‌تعالی را مراد چه بود تا بدانی که کارها همه آن شود که او خواهد.

Акнӯн агар шуморо низ гӯйанд ки « чаҳ овардед ? » бигӯед « сар оварадем » гӯйанд « мо ин сарро дида будем » бигӯед « неи ин он нест ин сиррӣ дигараст сар онаст ки дарав сиррӣ бошад ва агар на ҳазор сар ба пӯлӣ наярзад » ин оятро хонданд киу ази ҷълнои албити масобаи ллнос ва аммоу атхзўои ман мақоми иброҳӣми мусаллои иброҳӣми алайҳ ассалом гуфт « худовандо чун маро ба халъати ризои хештан мушарраф гардонидӣу баргузедии зрёти маро низ ин каромати рӯзии гардон » ҳақ таъолӣ фармуд « лоиноли аҳдии алзолмин » яъне онҳо ки золим бошанд эшон лоиқи халъату каромат ман нестанд . Чун иброҳӣм донист ки ҳақи таъолиро бо золимону тоғён аноят нест қайд гирифт гуфт « худовандо онҳо ки имон овардаанд ва золим нестанд эшонро аз ризқи хештан бо насиби гардон ва азишон дареғи мадор » ҳақ таъолӣ фармуд ки « ризқ омаст ҳамаро аз рӯзӣ насиб бошад ва аз ин меҳмони хонаи кули хилоиқи мунтафаъ ва баҳрманд шаванд алои халъати ризоу қабулу ташрифи каромати қисмат хосонасту баргузидагон » . Аҳл зоҳир мегӯйанд ки ғарази азин байт каъбааст ки ҳарки дар ваии гурезад аз офот амон ёбад ва дар онҷои сайд ҳаром бошад ва ба кас нишоед аизои расонӣдану ҳақи таъолии онро баргузӣдааст . Ин ростаст ва хубаст алои ин зоҳир қуръонаст муҳаққиқон мегӯйанд ки « байт , дарун одамӣаст яъне худовандо ботинро аз васвосу машоғили нафсонии холии гардон ва аз савдоҳо ва фикрҳои фосиду ботил пок кун то дар ӯ ҳеҷ хавфӣ намонаду амн зоҳир гардад ва ба куллӣ маҳали ваҳй ту бошад . Дар ӯ деву васвосро роҳ набошад » ; ҳамчинонкии ҳақи таъолӣ бар осмон шҳб гумоштааст то шаётини раҷимро монеъ мешаванд аз истимоъи млоикаҳ то ҳеҷ касе бар асрори эшон вуқуфи наёбад ва эшон аз офатҳо давр бошанд .

اکنون اگر شما را نیز گویند که «چه آوردید؟» بگویید «سر آوردیم» گویند «ما این سر را دیده بودیم» بگویید «نی این آن نیست این سری دیگرست سر آنست که درو سرّی باشد و اگر نه هزار سر به پولی نیرزد» این آیت را خواندند که وَ اِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثَابَةً لِلناّس وَ اَماً وَ اتْخِذُوُاْ مِن مَقَام اِبْرَاهِیْمَ مُصَلّیً ابراهیم علیه السّلام گفت « خداوندا چون مرا به خلعت رضای خویشتن مشرف گردانیدی و برگزیدی ذریّات مرا نیز این کرامت روزی گردان » حق تعالی فرمود « لایَنَالُ عَهْدِیَ الظالِمِیْنَ » یعنی آنها که ظالم باشند ایشان لایق خلعت و کرامت من نیستند. چون ابراهیم دانست که حق تعالی را با ظالمان و طاغیان عنایت نیست قید گرفت گفت « خداوندا آنها که ایمان آورده‌اند و ظالم نیستند ایشان را از رزق خویشتن با نصیب گردان و ازیشان دریغ مدار » حق تعالی فرمود که « رزق عامست همه را از روزی نصیب باشد و از این مهمان‌خانه کل خلایق منتفع و بهرمند شوند اِلّا خلعت رضا و قبول و تشریف کرامت قسمت خاصان است و برگزیدگان ». اهل ظاهر می‌گویند که غرض ازین بیت کعبه است که هرکه در وی گریزد از آفات امان یابد و در آنجا صید حرام باشد و به کس نشاید ایذا رسانیدن و حق تعالی آن را برگزیده است. این راست است و خوب است الا این ظاهر قرآن است محققان می‌گویند که « بیت، درون آدمی است یعنی خداوندا باطن را از وسواس و مشاغل نفسانی خالی گردان و از سوداها و فکرهای فاسد و باطل پاک‌کن تا در او هیچ خوفی نماند و امن ظاهر گردد و به کلی محل وحی تو باشد. در او دیو و وسواس را راه نباشد» ؛ همچنانکه حقّ‌تعالی بر آسمان شُهُب گماشته است تا شیاطین رجیم را مانع می‌شوند از استماع ملایکه تا هیچ کسی بر اسرار ایشان وقوف نیابد و ایشان از آفتها دور باشند.

Яъне « худовандо ту низ посбони анояти худро бар дарун мо гумошта гардон то васвоси шаётину ҳияли нафасу ҳаворо аз мо давр гардонанд » ин қавли аҳли ботин ва муҳаққиқонаст ; ҳар касе аз ҷой худ меҷунбад . Қуръони дебое дўрўиаҳаст баъзе азин рӯй баҳра меёбанд ва баъзе аз он рӯй ; ва ҳар ду ростаст чун ҳақ таъолӣ мехоҳад ки ҳар ду қавми азу мстФид шаванд ҳамчунонк заниро шавҳарасту фарзандии ширхор ва ҳар дуро азуи ҳаззӣ дигараст . Тифлро лиззат аз пистону шер ӯу шавҳари лиззат ҷуфтӣ ёбад азу , хилоиқ Тифлон роҳанд аз қуръони лиззат зоҳир ёбанд ва шер хуранд алои онҳо ки камол ёфтаанд эшонро дар маъонии қуръони тафарруҷӣ дигар бошаду фаҳмӣ дигар кунанд .

یعنی « خداوندا تو نیز پاسبان عنایت خود را بر درون ما گماشته گردان تا وسواس شیاطین و حیل نفس و هوا را از ما دور گردانند»  این قول اهل باطن و محققان است؛ هر کسی از جای خود می‌جنبد. قرآن دیبایی دورویه است بعضی ازین روی بهره می‌یابند و بعضی از آن روی؛ و هر دو راست است چون حقّ‌تعالی می‌خواهد که هر دو قوم ازو مستفید شوند همچنانک زنی را شوهر است و فرزندی شیرخوار و هر دو را ازو حظّی دیگر است. طفل را لذّت از پستان و شیر او و شوهر لذّتِ جفتی یابد ازو، خلایق طفلان راهند از قرآن لذّت ظاهر یابند و شیر خورند اِلّا آنها که کمال یافته‌اند ایشان را در معانی قرآن تفرّجی دیگر باشد و فهمی دیگر کنند.

Мақому мусаллои иброҳӣм дар ҳаволии каъба ҷоеаст ки аҳл зоҳир мегӯйанд онҷои ду ракаат намоз мебояд кардан , ин хубаст эй валлоҳи алои мақоми иброҳӣми пеши муҳаққиқон онаст ки иброҳӣми вори худ родр оташ андозӣ ҷиҳати ҳақ ва худро бад-ӣни мақоми расонӣ ба ҷаҳду саъй дар роҳи ҳақ ё наздики ин мақом ки ӯ худро ҷиҳати ҳақи Фдокрд яъне нафасро пеш ӯ хатарӣ намонад ва бар худ наларзед . Дар мақоми иброҳӣми ду ракаати намоз хубаст алои чунон намозӣ ки қиёмаши дарин олам бошаду рукӯъаш дар он олам . Мақсӯд аз каъбаи дили анбиё ва авлиёст ки маҳал ваҳй ҳақасту каъбаи фаръ онаст агар дил набошад каъба ба чаҳ кор ояд ? анбиёу авлиё ба куллӣ муроди худ тарк кардаанду тобеъ мурод ҳақанд то ҳарчӣ ӯ фармоед он кунанд ва бо ҳарки ӯро аноят набошад агар падар ва модар бошад азу безор шаванд ва дар дидаи эшон душмани намояд .

مقام و مصلّای ابراهیم در حوالی کعبه جایی است که اهل ظاهر می‌گویند آنجا دو رکعت نماز میباید کردن، این خوب است ای والله اِلّا مقام ابراهیم پیش محقّقان آن است که ابراهیم‌وار خود را در آتش اندازی جهت حق و خود را بدین مقام رسانی به جهد و سعی در راه حق یا نزدیک این مقام که او خود را جهت حق فداکرد یعنی نفس را پیش او خطری نماند و بر خود نلرزید. در مقام ابراهیم دو رکعت نماز خوب است اِلّا چنان نمازی که قیامش درین عالم باشد و رکوعش در آن عالم . مقصود از کعبه دل انبیا و اولیاست که محل وحی حقّست و کعبه فرع آن است اگر دل نباشد کعبه به چه کار آید؟ انبیا و اولیا به کلّی مراد خود ترک کرده‌اند و تابع مراد حقّند تا هرچه او فرماید آن کنند و با هرکه او را عنایت نباشد اگر پدر و مادر باشد ازو بیزار شوند و در دیدهٔ ایشان دشمن نماید.

Ҳарч гӯям мисоласт мисл нест . Мисол дигараст ва мисли дигар . Ҳақи таъолии нури хештанро ба мисбоҳ ташбеҳ кардаст ҷиҳати мисолу вуҷӯди авлиёро ба зҷоҷаҳ . Ин ҷиҳат мисоласт нур ӯ дар кун ва макон нагунҷад дар зҷоҷаҳу мисбоҳ кӣ гунҷад ? мшорқи анвори ҳақи ҷли ҷалола дар дил кӣ гунҷад ? ало чун толиб он бошӣ онро дар дили ёбӣ на аз рӯй зарфият ки он нур дар онҷост блаки онро аз онҷои ёбӣ ҳамчунонк нақши худро дар оинаи ёбӣу маъаи ҳозои нақши ту дар оина нест ало чун дар оина назар кунӣ худро бибинӣ . Чизҳое ки он номаъқӯли намояд чун он суханро мисол гӯйанд маъқӯл гардад ва чун маъқӯл гардад маҳсус шавад ҳамчинонкӣ бигӯе ки чун яке чашм ба ҳам май наад чизҳои аҷаб мебинаду сувару ашколи маҳсус мушоҳида мекунад ва чун чашм май кушояд ҳеҷ намебинад .

هرچ گویم مثال است مثل نیست. مثال دیگرست و مثل دیگر. حقّ تعالی نور خویشتن را به مصباح تشبیه کرد است جهت مثال و وجود اولیا را به زجاجه. این جهت مثال است نور او در کون و مکان نگنجد در زجاجه و مصباح کی گنجد؟ مشارق انوار حقّ جلّ جلاله در دل کی گنجد؟ اِلّا چون طالب آن باشی آن را در دل یابی نه از روی ظرفیت که آن نور در آنجاست بلک آنرا از آنجا یابی همچنانک نقش خود را در آینه یابی و مع هذا نقش تو در آینه نیست الّا چون در آینه نظر کنی خود را ببینی. چیزهایی که آن نامعقول نماید چون آن سخن را مثال گویند معقول گردد و چون معقول گردد محسوس شود همچنانکه بگویی که چون یکی چشم به هم می‌نهد چیزهای عجب می‌بیند و صور و اشکال محسوس مشاهده می‌کند و چون چشم می‌گشاید هیچ نمی‌بیند.

Инро ҳеҷ касе маъқӯл надонад ва бовар накунад ало чун мисол бигӯе маълум шавад . Ва ин чун бошад ? ҳамчун касе дар хоби садҳазор чиз мебинад ки дар бедорӣ аз он мумкин нест ки як чиз бибинад ва чун муҳандисӣ ки дар ботин , хона тасаввур карду арзу тӯлу шакли онро касеро ин маъқӯл нанамояд ало чун сӯрати онро бар коғаз нагорд зоҳир шавад ва чун муайян кунад кайфияти онро маъқӯл гардаду баъд аз он чун маъқӯл шавад хона банно кунад бар он нсқ маҳсус шавад . Пас маълум шуд ки ҷумлаи номъқўлот ба мисоли маъқӯл ва маҳсус гардад ва ҳамчунин мегӯйанд ки дар он олами номаҳо парон шавад баъзе ба дасти рост ва баъзе ба дасти чапу млоикаҳу аршу нор ва ҷинат бошаду мизону ҳисобу китоб . Ҳеҷ маълум нашавад то инро мисоли нгўинд .

این را هیچ کسی معقول نداند و باور نکند اِلّا چون مثال بگویی معلوم شود. و این چون باشد؟ همچون کسی در خواب صدهزار چیز می‌بیند که در بیداری از آن ممکن نیست که یک چیز ببیند و چون مهندسی که در باطن، خانه تصوّر کرد و عرض و طول و شکل آنرا کسی را این معقول ننماید اِلّا چون صورت آن را بر کاغذ نگارد ظاهر شود و چون معیّن کند کیفیّت آن را معقول گردد و بعد از آن چون معقول شود خانه بنا کند بر آن نسق محسوس شود. پس معلوم شد که جمله نامعقولات به مثال معقول و محسوس گردد و همچنین می‌گویند که در آن عالم نامه‌ها پران شود بعضی به دست راست و بعضی به دست چپ و ملایکه و عرش و نار و جنّت باشد و میزان و حساب و کتاب. هیچ معلوم نشود تا این را مثال نگویند.

Агар чаҳ онро дарин олам мисл набошад ало ба мисол муайян гардаду мисоли он дарин олам онаст ки шаби ҳама халқ мехусбанд аз кафшгару подшоҳу қозӣу хайёт ва ғайриҳам ҷумлаи андешаҳо аз эшон май пурд ва ҳеҷ касро андеша Эй намемонад то чун сипеда ӣ субҳ ҳамчун нафха ӣ исрофили зарроти аҷсоми эшонро зинда гирданд андеша ӣ ҳар яке чун номаи парон (у давон ) сӯй ҳар касе меояд ҳеҷ ғалат намешавад . Андеша ӣ дарзии сӯии дарзӣу андеша ӣ фақиҳи сӯии фақиҳу андешаи оҳангари сӯии оҳангару андешаи золими сӯии золиму андешаи одили сӯии одили ҳеҷ касе шаб дарзӣ мехусбад ?у рӯзи кафшгар май хезад ? не , зеро ки амалу машғӯлӣ ӯ он буд бо забони машғӯл то бадоне ки дар он олам низ ҳамчунон бошад ва ин маҳол нест ва дар ин олам воқеъаст . Пас агар касе ин мисолро хизмат кунад ва бар сарришта расад ҷумлаи аҳволи он олам дар ин дунё мушоҳида кунаду буии барад ва бар ӯ макшуф шавад то бидонад ки дар қудрати ҳақ ҳама мегунҷад . Басои устихонҳо бинӣ дар гӯри пусидаи алои мутаъаллиқ роҳатӣ бошад хушу сармасти хуфта ва аз он лиззату мастии бохабари охири ин газоф нест ки мегӯйанд « хок бирав хуши бод ! » пас агар хокро аз хушӣ хабар набӯдӣ кӣ гуфтандӣ ?

اگر چه آن را درین عالم مثل نباشد الّا به مثال معیّن گردد و مثال آن درین عالم آنست که شب همه خلق می‌خسبند از کفشگر و پادشاه و قاضی و خیّاط و غیرهم جمله اندیشه‌ها از ایشان می‌پرد و هیچ‌کس را اندیشه‌ای نمی‌ماند تا چون سپیده‌ی صبح همچون نفخه‌ی اسرافیل ذرات اجسام ایشان را زنده گرداند اندیشه‌ی هر یکی چون نامه پران (و دوان) سوی هر کسی می‌آید هیچ غلط نمی‌شود. اندیشه‌ی درزی سوی درزی و اندیشه‌ی فقیه سوی فقیه و اندیشهٔ آهنگر سوی آهنگر و اندیشهٔ ظالم سوی ظالم و اندیشهٔ عادل سوی عادل هیچ کسی شب درزی می‌خسبد؟ و روز کفشگر می‌خیزد؟ نی ، زیرا که عمل و مشغولی او آن بود با زبان مشغول تا بدانی که در آن عالم نیز همچنان باشد و این محال نیست و در این عالم واقع است. پس اگر کسی این مثال را خدمت کند و بر سررشته رسد جمله احوال آن عالم در این دنیا مشاهده کند و بوی برد و بر او مکشوف شود تا بداند که در قدرت حق همه می‌گنجد. بسا استخوان‌ها بینی در گور پوسیده الا متعلّق راحتی باشد خوش و سرمست خفته و از آن لذّت و مستی باخبر آخر این گزاف نیست که می‌گویند «خاک برو خوش باد!»  پس اگر خاک را از خوشی خبر نبودی کی گفتندی؟

Ва мисоли ин дар олами маҳсусот воқеъаст ҳамчинонкии ду кас дар як бистар хуфтаанд яке худро миён хону гулистон ва биҳишт мебинад ва яке худро миёни морону забонӣаи дӯзах ва каждумон мебинад ва агар бози ковии миён ҳар ду на ин бинӣ ва на он пас чаҳ аҷаб ки аҷзои баъзе низ дар гӯр дар лиззату роҳат ва мастӣ бошад ва баъзе дар азобу ?илам ва меҳнат бошад ва ҳеҷ на ин бинӣ ва на он . Пас маълум шуд ки номаъқӯл ба мисол маъқӯл гардаду мисол ба мисл намонад ҳамчинонкии орифи кушоду хушӣу бастро ном баҳор кардаасту қабзу ғамро хазон мегуяд чаҳ монад хушӣ ба баҳор ё ғам ба хазон , аз рӯй сӯрат ? алои ин мисоласт ки бе ин , ақли он маъниро тасаввуру идроки натавонад кардану ҳамчинонкии ҳақ таъолӣ мефармоед ки ва мо истўии алоъмӣу албсиру лоолзлмоту лоолнўру лоолзлу лоолҳрўри имонро ба нур нисбат карду куфрро ба зулмат ё имонро ба сояи хуш нисбат фармуду куфрро ба офтоби сӯзон беамон ки мағзро ба ҷӯши орад . Ва чаҳ монад равшанӣу лутфи имон ба нури он ҷаҳон ? ё Фрхҷӣу зулмати куфр ба торикии ин олам ?

و مثال این در عالم محسوسات واقع است همچنانکه دو کس در یک بستر خفته‌اند یکی خود را میان خوان و گلستان و بهشت می‌بیند و یکی خود را میان ماران و زبانیهٔ دوزخ و کژدمان می‌بیند و اگر باز کاوی میان هر دو نه این بینی و نه آن پس چه عجب که اجزای بعضی نیز در گور در لذّت و راحت و مستی باشد و بعضی در عذاب و الم و محنت باشد و هیچ نه این بینی و نه آن. پس معلوم شد که نامعقول به مثال معقول گردد و مثال به مِثل نمانَد همچنانکه عارف گشاد و خوشی و بسط را نام بهار کرده است و قبض و غم را خزان می‌گوید چه مانَد خوشی به بهار یا غم به خزان، از روی صورت؟ الّا این مثال است که بی این، عقل آن معنی را تصوّر و ادراک نتواند کردن و همچنانکه حق تعالی می‌فرماید که وَ مَا یَسْتَوِی الْاَعْمی وَ الْبَصِیْرُ وَ لَاالْظُّلُمَاتُ وَ لَاالْنُّوْرُ وَ لَاالْظِّلُ وَ لَاالْحُروْرُ ایمان را به نور نسبت کرد و کفر را به ظلمت یا ایمان را به سایهٔ خوش نسبت فرمود و کفر را به آفتاب سوزان بی‌امان که مغز را به جوش آرد. و چه مانَد روشنی و لطف ایمان به نور آن جهان؟ یا فرخجی و ظلمت کفر به تاریکی این عالم؟

Агар касе дар вақти сухани гуфтан мо мехусбад он хоб аз ғифлат набошад блак аз амн бошад ҳамчунонк корвонӣ дар роҳии саъби махуф дар шаб торик меравад ва меронанд аз бим то нбодо ки аз душманон офатӣ бирасад ҳамин ки овози саг ё хурӯс ба гӯш эшон расад ва ба даҳ омаданд фориғи гаштанду покшиднд вхўш хуфтанд . Дар роҳ ки ҳеҷ овоз ва ғулғула набӯд аз хавф хобашон намеомад ва дар даҳ ба вуҷӯди амн бо он ҳамаи ғулғулаи сегону хурӯши хурӯси фориғу хуш дар хоб мешаванд . Сухани мо низ аз ободонӣ ва амн меояду ҳадиси анбёء ва авлиёст . Арвоҳ чун сухан ошноён мешунаванд эмин мешаванд ва аз хавф халос меёбанд зеро азин сухани буии умед ва давлат меояд ҳамчинонкӣ касе дар шаби торик бо корвонӣ ҳамроҳаст аз ғояти хавф ҳар лаҳза май пиндорад ки ҳаромён бо корвони омехта шуда анд мехоҳад то сухан ҳамроҳон башнавад ва эшонро ба сухан бишносад чун сухани эшон май шунӯд эмин мешавад « қул ё Муҳамади أқро зеро зоти ту латифаст назарҳо ба ӯ намерасанд чун сухан май гӯйӣ дар меёбанд ки ту ошнои арвоҳӣ эмин мешаванд ва май осоинд сухан бигӯ »

اگر کسی در وقت سخن گفتن ما می‌خسبد آن خواب از غفلت نباشد بلک از امن باشد همچنانک کاروانی در راهی صعب مخوف در شب تاریک می‌رود و می‌رانند از بیم تا نبادا که از دشمنان آفتی برسد همین که آواز سگ یا خروس به گوش ایشان رسد و به ده آمدند فارغ گشتند و پاکشیدند وخوش خفتند. در راه که هیچ آواز و غلغله نبود از خوف خوابشان نمی‌آمد و در ده به وجود امن با آن همه غلغلهٔ سگان و خروش خروس فارغ و خوش در خواب می‌شوند. سخن ما نیز از آبادانی و امن می‌آید و حدیث انبیاء و اولیاست. ارواح چون سخن آشنایان می‌شنوند ایمن می‌شوند و از خوف خلاص می‌یابند زیرا ازین سخن بوی امید و دولت می‌آید همچنانکه کسی در شب تاریک با کاروانی همراه است از غایت خوف هر لحظه می‌پندارد که حرامیان با کاروان آمیخته شده‌اند می‌خواهد تا سخن همراهان بشنود و ایشان را به سخن بشناسد چون سخن ایشان می‌شنود ایمن می‌شود « قُلْ یَا مُحَمَّدُ أقْرَا زیرا ذات تو لطیف است نظرها به او نمی‌رسند چون سخن می‌گویی در می‌یابند که تو آشنای ارواحی ایمن می‌شوند و می‌آسایند سخن بگو »

Дар киштзор ҷонўркӣаст ки аз ғояти хурдагӣ дар назар намеояд чун бонг кунад ӯро май бенанди бавоситаи бонг . Яъне хилоиқ дар киштзор дунё мустағриқанду зоти ту аз ғояти лутф дар назар намеояд сухан бигӯ то туро бишносанд . Чун ту май хоҳӣ ки ҷое рӯй аввали дил ту меравад ва мебинад ва бар аҳволи он матлаъ мешавад онгаҳ дил боз мегардаду баданро мекашонад . Акнӯн ин ҷумлаи хилоиқ ба нисбат ба авлиёъ ва анбиё аҷсоманд . Дил олам эшонанд аввали эшон ба он олам сайр карданд ва аз башарияту гӯшту пӯст берун омаданду таҳту фавқи он олам ва ин оламро мутолиа карданду қатъ манозил карданд то маълумашон шуд ки роҳ чун май бояд рафтан ; онгаҳ омаданду хилоиқро даъват мекунанд ки биёед бидон олами аслӣ ки ин олам харобӣасту сарой фонӣаст ва мо ҷое хуш ёфтем шуморо хабар мекунем . Пас маълум шуд ки дили ман ҷамеъи алаҳволи мулозим дилдораст ва ӯро ҳоҷати қатъи манозилу хавфи раҳи зану полон астар нест тан мискинаст ки муқайяди инҳост .

در کشتزار جانورکی است که از غایت خردگی در نظر نمی‌آید چون بانگ کند او را می‌بینند بواسطهٔ بانگ. یعنی خلایق در کشتزار دنیا مستغرقند و ذات تو از غایت لطف در نظر نمی‌آید سخن بگو تا ترا بشناسند. چون تو می‌خواهی که جایی روی اول دل تو می‌رود و می‌بیند و بر احوال آن مطلّع می‌شود آنگه دل باز می‌گردد و بدن را می‌کِشاند. اکنون این جمله خلایق به نسبت به اولیاء و انبیا اجسامند. دلِ عالم ایشانند اوّل ایشان به آن عالم سیر کردند و از بشریّت و گوشت و پوست بیرون آمدند و تحت و فوق آن عالم و این عالم را مطالعه کردند و قطع منازل کردند تا معلومشان شد که راه چون می‌باید رفتن؛ آنگه آمدند و خلایق را دعوت می‌کنند که بیایید بدان عالم اصلی که این عالمِ خرابی است و سرای فانی است و ما جایی خوش یافتیم شما را خبر می‌کنیم. پس معلوم شد که دل من جمیع الاحوال ملازم دلدار است و او را حاجت قطع منازل و خوف ره‌زن و پالان استر نیست تن مسکین است که مقیّد اینهاست.

Ҳарҷо ки бошӣ ва дар ҳар ҳол ки бошӣ ҷаҳд кун то муҳиб бошӣ ва ошиқ бошӣ ва чун муҳаббати малик ту шуд ҳамеша муҳиб бошӣ дар гӯр ва дар ҳашар ва дар биҳишти илои молонҳоиаҳ чун ту гандум коштӣ қатъан гандуми равед ва дар анбори ҳамон гандум бошад ва дар танури ҳамон гандум бошад .

هرجا که باشی و در هر حال که باشی جهد کن تا محبّ باشی و عاشق باشی و چون محبّت ملک تو شد همیشه محبّ باشی در گور و در حشر و در بهشت الی‌مالانهایه چون تو گندم کاشتی قطعا گندم روید و در انبار همان گندم باشد و در تنور همان گندم باشد.

Маҷнӯни хост ки пеши Лайлии нома Эй нависад қалам дар даст гирифт ва ин байт гуфт

مجنون خواست که پیش لیلی نامه‌ای نویسد قلم در دست گرفت و این بیت گفت

Хаёли ту муқӣм чашмасту номи ту аз забон холӣ несту зикри ту дар самими ҷон ҷой дорад пас номаи пеш кӣ нивисам ? чун ту дар ин маҳалҳо май гардӣ қалам бишикаст ва коғаз бадаред .

خیال تو مقیم چشم است و نام تو از زبان خالی نیست و ذکر تو در صمیم جان جای دارد پس نامه پیش کی نویسم؟ چون تو در این محلّ‌ها می‌گردی قلم بشکست و کاغذ بدرّید.

Бисёр кас бошад ки дилаши азин суханон пурбошад алои бъборту алфози натавонад овардан агарчӣ ошиқу толибу ниёзманд ин бошад аҷаб нест ва ин монеъ ишқ набошад балки худ асл диласту ниёзу ишқу муҳаббат , ҳамчунонк Тифл ошиқ шераст ва аз он мадад меёбад ва қӯт мегираду маъаи ҳозои натавонади шарҳи шер кардану ҳади онро гуфтан ва дар иборати натавонад овардан ки « ман аз хӯрдани шер чаҳ лиззат меёбам ва ба нохӯрдан он чигуна заъиф ва мтأлм мешавам » агар чаҳ ҷонаши хоҳон ва ошиқ шерасту болиғ агарчӣ ба ҳазор гӯнаи шерро шарҳ кунад ( ва васф кунад ) аммо ӯро аз шери ҳеҷ лиззат набошад ва аз он ҳазз надорад .

بسیار کس باشد که دلش ازین سخنان پرباشد الّا بعبارت و الفاظ نتواند آوردن اگرچه عاشق و طالب و نیازمند این باشد عجب نیست و این مانع عشق نباشد بلکه خود اصل دل است و نیاز و عشق و محبت، همچنانک طفل عاشق شیرست و از آن مدد می‌یابد و قوّت می‌گیرد و مع هذا نتواند شرح شیر کردن و حدّ آن را گفتن و در عبارت نتواند آوردن که « من از خوردن شیر چه لذّت می‌یابم و به ناخوردن آن چگونه ضعیف و متألّم می‌شوم » اگر چه جانش خواهان و عاشق شیرست و بالغ اگرچه به هزار گونه شیر را شرح کند (و وصف کند) امّا او را از شیر هیچ لذّت نباشد و از آن حظ ندارد.