Шайхи иброҳӣми азизи дарвешии сет , чун ӯро мебайнем аз дӯстон ёд меояд . Мавлонои шамси аддӣнро азими аноят буд бо эшон , пайваста гуфтӣ « шайхи иброҳӣми мо » ва ба худ азоФт кардӣ . Анояти чизеи дигару иҷтиҳоди кории дигар . Анбиё ба мақоми набуввати бавосита иҷтиҳод нарасиданд ва он давлат ба аноят ёфтанд , алои суннат чунонаст ки ҳаркиро он ҳосил шавад сирату зиндагонӣ ӯ бар тариқи иҷтиҳод ва салоҳ бошад ва он ҳам барои авомаст то бар эшону қавли эшон эътимод кунанд зеро назари эшон бар ботин намеуфтаду зоҳир байнанд ва чун авоми мтобът зоҳир кунанд бавоситау баракати он ба ботин роҳ ёбанд . Охири фиръавн низ иҷтиҳод азим мекард дар базлу эҳсону ашоъти хайр , ало чун аноят набӯд лоҷарами он тоъату иҷтиҳоду эҳсон ӯро фурӯғӣ набӯд ва он ҷумларо бпушонед . Ҳамчунонк амӣрӣ дар қалъа бо аҳли қалъаи эҳсон ва хайр мекунаду ғараз ӯ онаст ки бар подшоҳ хурӯҷ кунад ва тоғӣ шавад , лоҷарами он эҳсон ӯро қадар ва фурӯғӣ набошад . Ва агар чаҳ ба куллӣ натавон нафии аноят кардан аз фиръавн ва шояд ки ҳақи таъолиро бо ӯ аноят хФӣ бошад ; барои маслиҳатӣ ӯро мардӯд гирданд зеро подшоҳро қаҳру лутфу халъату зиндон ҳар ду май бояд . Аҳли дили азуи бакулии нафй аноят накунанд , алои аҳли зоҳир ӯро бакулӣ мардӯд донанд ,у маслиҳат дар онаст ҷиҳати қавоми зоҳир , подшоҳи якеро бар дор мекунад ва дар млоءи хилоиқи ҷои баланди азим ӯро меовезанд агарчӣ дар хонаи пинҳон аз мардум ва аз мехии паст низ тавон дроўихтни ало май бояд ки то мардуми бибинанд ва эътибор гиранду анФози ҳукму амтсоли амри подшоҳ зоҳир шавад . Охири ҳамаи дорҳо аз чӯб набошад , мансабу баландӣу давлати дунё низ дории азим баландаст , чун ҳақ таъолӣ хоҳад ки касеро бигирад ӯро дар дунёи мансабии азиму подшоҳе бузург диҳад . Ҳамчун фиръавну намруду амсоли инҳо , он ҳама чу дорист ки ҳақи таъолии эшонро бар онҷо мекунад то ҷумлаи хилоиқ бар онҷо матлаъ шаванд . Зеро ҳақ таъолӣ мефармоед ки канти кнзои мхФёи Фоҳббти ани аърФ яъне ҷумлаи оламро офаридаму ғараз аз он ҳамаи изҳори мо буд гоҳе ба лутф , гоҳе ба қаҳр , ин ончунон подшоҳ нест ки малик ӯро як муъарриф бас бошад агар зарроти олами ҳама муъарриф шаванд дар таъриф ӯ қосир ва оҷиз бошанд . Пас ҳамаи хилоиқи рӯзу шаби изҳор ҳақ мекунанд ало баъзе онанд ки эшон медонанд ва бар изҳор воқифанд ва баъзе ғофиланд , аёмои кони изҳори ҳақ собит мешавад . Ҳамчинонкӣ амӣрӣ фармуд то якеро бизананд ва тأдиб кунанд , онкас бонг мезанад ва фарёд мекунаду маъаи ҳозо ҳар ду изҳори ҳукм амир мекунанд агарчӣ онкас аз дард бонг мезанад алои ҳама кас донанд ки зорибу мазруб маҳкӯм амиранд ва азин ҳар ду изҳори ҳукми амир пайдо мешавад . Онкас ки мусбат ҳақаст изҳор мекунад ҳақро ҳамешау онкас ки нофӣаст ҳам мазҳараст зеро исботи чизе бенафй тасаввур надорад ва белиззат ва маза бошад . Маслан манозирӣ дар маҳфили масъала Эй гуфт , агар онҷо муъоризӣ набошад ки « лонслм » гуяд ӯ исбот чаҳ кунад ?у нукта ӯро чаҳ завқ бошад ? зеро исбот дар муқобилаи нафй хуш бошад . Ҳамчунин ин олам низ маҳфили изҳор ҳақаст бемусбату нофии ин маҳфилро равнақӣ набошад ва ҳар ду мазҳар ҳақанд . Ёрони рафтанди пеши мирокдшон бар эшон хашм гирифт ки « ин ҳамаи ӣнҷо чаҳ кор доред ? ! » гуфтанд « ин ғалабаи моу анбӯҳии мо ҷиҳат он нест ки бар касе зулм кунем , барои онаст то худро дар таҳаммулу сабр муовин бошему ҳамдигарро ёрӣ кунем » ҳамчинонкӣ дар таъзияти халқ ҷамъ мешаванд барои он нест ки маргро дафъ кунанд , ало ғараз онаст ки то соҳиби мусӣбатро мтслӣ шаванд ва аз хотираши дафъ ваҳшат кунанд . “ алмؤмнўни кнФси воҳида “ даравишони ҳукми як тан доранд , агар узвӣ аз аъзо дард гирад боқии аҷзо мтأлм шаванд . Чашм дидан худ бигузораду гӯши шунидану забони гуфтан , ҳама бар онҷо ҷамъ шаванд . Шарт ёрӣ онаст ки худро фидои ёр худ кунанду хештанро дар ғавғо андозанд ҷиҳати ёр , зеро ҳамаи рӯ ба як чиз доранду ғарқ як баҳранд , асари имону шарти ислом ин бошад . Борӣ ки ба тани кашанд чаҳ монад ба борӣ ки онро ба ҷони кашанд ? ! лозири анои илои рбнои мнқлбўн . Муъмин чун худро фидоӣ ҳақ кунад аз балоу хатару дасту по чаро андешад ? ! чун сӯй ҳақ меравад дасту по чаҳ ҳоҷатаст ? дасту по барои он дод то азуи бад-ӣни тарафи равони шӯии лекин чун сӯии погару дастгар май рӯй агар аз даст биравӣ ва дар пои уфтӣ ва бедасту пои шӯй , ҳамчун саҳараи фиръавн май рӯй чаҳ ғам бошад ? шеър : заҳр аз кафи ёр симбр битавон хӯрд талхии суханаши ҳамчу шукр битавон хӯрд бас бо намакаст ёр , бас бо намакаст ҷое ки намак буд ҷигар битавон хӯрд валлоҳи аълам .

شیخ ابراهیم عزیز درویشی‌ست، چون او را می‌بینیم از دوستان یاد می‌آید. مولانا شمس‌الدّین را عظیم عنایت بود با ایشان، پیوسته گفتی «شیخ ابراهیمِ ما» و به خود اضافت کردی. عنایت چیزی دیگر و اجتهاد کاری دیگر. انبیا به مقام نبوّت بواسطه اجتهاد نرسیدند و آن دولت به عنایت یافتند، الّا سنّت چنان است که هرکه را آن حاصل شود سیرت و زندگانی او بر طریق اجتهاد و صلاح باشد و آن هم برای عوام است تا بر ایشان و قول ایشان اعتماد کنند زیرا نظر ایشان بر باطن نمی‌افتد و ظاهر بین‌اند و چون عوام متابعت ظاهر کنند بواسطه و برکت آن به باطن راه یابند. آخر فرعون نیز اجتهاد عظیم می‌کرد در بذل و احسان و اشاعت خیر، الّا چون عنایت نبود لاجرم آن طاعت و اجتهاد و احسانِ او را فروغی نبود و آن جمله را بپوشانید. همچنانک امیری در قلعه با اهل قلعه احسان و خیر می‌کند و غرض او آنست که بر پادشاه خروج کند و طاغی شود، لاجرم آن احسانِ او را قدر و فروغی نباشد. و اگر چه به کلّی نتوان نفی عنایت کردن از فرعون و شاید که حق تعالی را با او عنایت خفی باشد؛ برای مصلحتی او را مردود گرداند زیرا پادشاه را قهر و لطف و خلعت و زندان هر دو می‌باید. اهل دل ازو بکلّی نفی عنایت نکنند، الّا اهل ظاهر او را بکلّی مردود دانند، و مصلحت در آنست جهت قوام ظاهر، پادشاه یکی را بر دار می‌کند و در ملاء خلایق جای بلند عظیم او را می‌آویزند اگرچه در خانه پنهان از مردم و از میخی پست نیز توان درآویختن الّا می‌باید که تا مردم ببینند و اعتبار گیرند و انفاذ حکم و امتثال امر پادشاه ظاهر شود. آخر همه دارها از چوب نباشد، منصب و بلندی و دولت دنیا نیز داری عظیم بلند است، چون حق تعالی خواهد که کسی را بگیرد او را در دنیا منصبی عظیم و پادشاهیی بزرگ دهد. همچون فرعون و نمرود و امثال اینها، آن همه چو داریست که حقّ تعالی ایشان را بر آنجا می‌کند تا جملهٔ خلایق بر آنجا مطلّع شوند. زیرا حقّ تعالی می‌فرماید که کُنْتُ کُنْزاً مَخْفِیًّا فَاَحْبَبْتُ اَنْ اُعْرَفَ یعنی جمله عالم را آفریدم و غرض از آن همه اظهار ما بود گاهی به لطف، گاهی به قهر، این آنچنان پادشاه نیست که ملک او را یک معرّف بس باشد اگر ذرّات عالم همه معرّف شوند در تعریف او قاصر و عاجز باشند. پس همه خلایق روز و شب اظهار حق می‌کنند الاّ بعضی آنند که ایشان می‌دانند و بر اظهار واقفند و بعضی غافلند، اَیَّامَا کَانَ اظهار حقّ ثابت می‌شود. همچنانکه امیری فرمود تا یکی را بزنند و تأدیب کنند، آنکس بانگ می‌زند و فریاد می‌کند و مع‌هذا هر دو اظهار حکم امیر می‌کنند اگرچه آنکس از درد بانگ می‌زند الّا همه کس دانند که ضارب و مضروب محکوم امیرند و ازین هر دو اظهار حکم امیر پیدا می‌شود. آنکس که مُثبِت حقّ است اظهار می‌کند حقّ را همیشه و آنکس که نافی است هم مظهرست زیرا اثبات چیزی بی نفی تصوّر ندارد و بی‌لذّت و مزه باشد‌. مثلاً مناظری در محفل مسأله‌ای گفت، اگر آنجا معارضی نباشد که ‌«لانُسلّم‌» گوید او اثبات چه کند؟ و نکتهٔ او را چه ذوق باشد؟ زیرا اثبات در مقابلهٔ نفی خوش باشد. همچنین این عالم نیز محفل اظهار حقّ است بی مثبِت و نافی این محفل را رونقی نباشد و هر دو مظهر حقّند. یاران رفتند پیش میراکدشان بر ایشان خشم گرفت که «این همه اینجا چه کار دارید؟!» گفتند «این غلبهٔ ما و انبوهی ما جهت آن نیست که بر کسی ظلم کنیم، برای آنست تا خود را در تحمّل و صبر معاون باشیم و همدیگر را یاری کنیم» همچنانکه در تعزیت خلق جمع می‌شوند برای آن نیست که مرگ را دفع کنند، الّا غرض آنست که تا صاحب مصیبت را متسلّی شوند و از خاطرش دفع وحشت کنند. " اَلْمُؤْمِنُوْنَ کَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ " درویشان حکم یک تن دارند، اگر عضوی از اعضا درد گیرد باقی اجزا متألّم شوند. چشم دیدن خود بگذارد و گوش شنیدن و زبان گفتن، همه بر آنجا جمع شوند. شرط یاری آنست که خود را فدای یار خود کنند و خویشتن را در غوغا اندازند جهت یار، زیرا همه رو به یک چیز دارند و غرق یک بحرند، اثر ایمان و شرط اسلام این باشد. باری که به تن کشند چه ماند به باری که آن را به جان کشند؟! لَاضَیْرَ اِناّ اِلی رَبِّنَا مُنْقَلِبُوْنَ. مؤمن چون خود را فدای حقّ کند از بلا و خطر و دست و پا چرا اندیشد؟! چون سوی حقّ می‌رود دست و پا چه حاجت است؟ دست و پا برای آن داد تا ازو بدین طرف روان شوی لیکن چون سوی پاگر و دست‌گر می‌روی اگر از دست بروی و در پای افتی و بی دست و پا شَوی، همچون سحرهٔ فرعون می‌روی چه غم باشد؟ شعر: زهر از کف یار سیمبر بتوان خورد     تلخی سخنش همچو شکر بتوان خورد      بس با نمک است یار، بس با نمک است       جایی که نمک بوَد جگر بتوان خورد     والله اعلم.