Гуфт : « мо ҷумлаи аҳволи одамиро як ба як донистем ва як сари мӯӣ аз мизоҷу табиату гармӣу сардӣ ӯ аз мо фӯт нашуд , ҳеҷ маълум нагашт ки ончи дарав боқӣ хоҳад мондани он чаҳ чизаст ? » фармуд агар донистан он ба муҷарради қавл ҳосил шудӣ худ ба чандини кӯшишу муҷоҳидаи бонўоъ муҳтоҷ набӯдӣ ва ҳеҷ каси худро дар ранҷ нияндохтӣ ва фидо накардӣ . Маслан яке ба баҳр омад ғайри оби шӯру наҳангон ва моҳён намебинад ; мегуяд : « ин гавҳар куҷост ? магари худ гавҳар нест ? » гавҳар ба муҷаррад дидани баҳр кӣ ҳосил шавад ? акнӯн агар сад ҳазор бори оби дарёро тос тос бипаймоед гавҳарро наёбад , ғаввосӣ май бояд то ба гавҳари роҳи барад ; вонгоаҳ ҳар ғаввосии не ; ғаввосии некбахтии чолокӣ . Ин илмҳо ва ҳунарҳо ҳамчун паймудан об дарёст ба тос , тариқ ёфтан гавҳар навъе дигараст . Бисёр кас бошад ки ба ҷумлаи ҳунарҳо ороста бошаду соҳиби молу соҳиби ҷамоли алои дарави он маънӣ набошад . Ва бисёр кас ки зоҳир ӯ хароб бошад ӯро ҳасани сӯрату фасоҳат ва балоғат набошад алои он маънӣ ки боқӣаст дарав бошад ва он онаст ки одамӣ бидон мушарраф ва макрамаст ва ба воситаи он руҷҳон дорад бар соири махлуқот . Палангону наҳангону шеронроу дигари махлуқотро ҳунарҳоу хосият ҳо бошад алои он маънӣ ки боқӣ хоҳад бӯдан дар эшон нест . Агар одамӣ ба он маънии роҳи баради худ фазилати хештанро ҳосил карду ало ӯро аз он фазилати ҳеҷ баҳра набошад . Ин ҷумлаи ҳунарҳо ва ороишҳо чун нишондани гўҳрҳост бар пушти оина , рӯй оина аз он фориғаст рӯй оинаро сафо май бояд онк ӯ рӯй зишт дорад тамаъ дар пушт оина кунад зеро ки рӯй оина ғаммозаст ва онк хубрӯаст ӯ рӯй оинаро ба сад ҷон май талабад зеро ки рӯй оинаи мазҳар ҳасан ӯст . Юсуфи мисриро дӯстӣ аз сафар расед гуфт : « ҷиҳати ман чаҳ армағон оварадӣ ? » гуфт : « чист ки туро нест ва ту бидон муҳтоҷӣ ? алои ҷиҳати онк аз ту хубтар ҳеҷ нест ; оина овардаам то ҳар лаҳза рӯй худро дар вай мутолиа кунӣ » чист ки ҳақи таъолиро нест ? ва ӯро бидон эҳтиёҷаст ? пеши ҳақи таъолии дили равшанӣ май бояд бурдан то дар ваии худро бибинад ани аллоҳи лоинзри илои сўркми влои илои аъмолкми вонмои инзри илои қлўбкми билоди мо ардти ваҷдати фӣҳо влиси иФўтҳои алои алкроми шаҳрӣ ки дарави ҳарч хоҳӣ биёбӣ аз хуби рӯйону лаззот ва муштҳои табъу ороиши гӯногӯни алои дарав оқилӣ наёбӣ ёлят ки бъкси ин будӣ он шаҳр вуҷӯд одамӣаст ; агар дарави садҳазор ҳунар бошад ва он маънӣ набӯд он шаҳри хароби аўлитр ва агар он маънӣ ҳасту ороиш зоҳир нест бокӣ нест . Сар ӯ май бояд ки маъмур бошад , одамӣ дар ҳар ҳолатӣ ки ҳаст сар ӯ машғӯл ҳақаст ва он иштиғоли зоҳир ӯ монеъи машғӯлӣ ботин нест . Ҳамчунонк зании ҳомила дар ҳар ҳолатӣ ки ҳаст дар сулҳу ҷанг ва хӯрдан ва хуфтан он бача дар шикам ӯ меболаду қӯту ҳавос май пазираду модарро аз он хабар нест , одамӣ низ ҳомили он сараст вҳмлҳои алонсони анаи кони злўмои ҷҳўлои алои ҳақи таъолӣ ӯ родри зулм ва ҷаҳл нагузорад . Аз мҳмўли сӯратии одамии мроФқту мувофиқат ва ҳазор ошноӣ меояд аз он сар ки одамӣ ҳомил онаст чаҳ аҷаб ки ёрӣҳо ва ошноӣҳо ояд то баъд аз марги азуи чҳо хезад . Сар май бояд ки маъмур бошад зеро ки сар ҳамчун бех дарахтаст агарчӣ пинҳонаст асар ӯ бар сар шохсор зоҳираст агар шохии ду шикаста шавад чун бех муҳкамаст боз бирӯяд ало агар бех халал ёбад на шох монад ва на барг .

گفت: «ما جمله احوال آدمی را یک به یک دانستیم و یک سر موی از مزاج و طبیعت و گرمی و سردی او از ما فوت نشد، هیچ معلوم نگشت که آنچ درو باقی خواهد ماندن آن چه چیزست؟» فرمود اگر دانستن آن به مجرّد قول حاصل شدی خود به چندین کوشش و مجاهدهٔ بانواع محتاج نبودی و هیچ کس خود را در رنج نینداختی و فدا نکردی. مثلاً یکی به بحر آمد غیر آب شور و نهنگان و ماهیان نمی‌بیند؛ می‌گوید: « این گوهر کجاست؟ مگر خود گوهر نیست؟» گوهر به مجرّد دیدنِ بحر کی حاصل شود؟ اکنون اگر صد هزار بار آب دریا را طاس طاس بپیماید گوهر را نیابد، غوّاصی می‌باید تا به گوهر راه برد؛ وآنگاه هر غوّاصی نی؛ غوّاصی نیکبختی چالاکی. این علمها و هنرها همچون پیمودن آب دریاست به طاس، طریق یافتن گوهر نوعی دیگرست. بسیار کس باشد که به جمله هنرها آراسته باشد و صاحب مال و صاحب جمال الّا درو آن معنی نباشد. و بسیار کس که ظاهر او خراب باشد او را حسن صورت و فصاحت و بلاغت نباشد الّا آن معنی که باقی است درو باشد و آن آنست که آدمی بدان مشرّف و مکرّم است و به واسطهٔ آن رجحان دارد بر سایر مخلوقات. پلنگان و نهنگان و شیران را و دیگر مخلوقات را هنرها و خاصیّت‌ها باشد الّا آن معنی که باقی خواهد بودن در ایشان نیست. اگر آدمی به آن معنی راه برد خود فضیلت خویشتن را حاصل کرد و الّا او را از آن فضیلت هیچ بهره نباشد. این جمله هنرها و آرایشها چون نشاندن گوهرهاست بر پشت آینه، روی آینه از آن فارغست روی آینه را صفا می‌باید آنک او روی زشت دارد طمع در پشت آینه کند زیرا که روی آینه غمّاز است و آنک خوبروست او روی آینه را به صد جان می‌طلبد زیرا که روی آینه مظهر حسن اوست. یوسف مصری را دوستی از سفر رسید گفت: «جهت من چه ارمغان آوردی؟» گفت: «چیست که ترا نیست و تو بدان محتاجی؟ الاّ جهت آنک از تو خوبتر هیچ نیست؛ آینه آورده‌ام تا هر لحظه روی خود را در وی مطالعه کنی» چیست که حق تعالی را نیست؟ و او را بدان احتیاج است؟ پیش حق‌تعالی دل روشنی می‌باید بردن تا در وی خود را ببیند اِنَّ اللهَّ لَایَنْظُرُ اِلی صُوَرِکُمْ وَلَا اِلی اَعْمَالِکُمْ وَاِنَّمَا یَنْظُرُ اِلی قُلُوْبِکُمْ بَلادٌ مَا اَرَدْتَ وَجَدْتَ فِیْهَا وَلَیْسَ یَفُوْتُهَا اِلّا الْکِرَامُ شهری که درو هرچ خواهی بیابی از خوب‌رویان و لذّات و مشتهای طبع و آرایش گوناگون الّا درو عاقلی نیابی یالیت که بعکس این بودی آن شهر وجود آدمیست؛ اگر درو صدهزار هنر باشد و آن معنی نبود آن شهر خراب اولیتر و اگر آن معنی هست و آرایش ظاهر نیست باکی نیست. سرّ او می‌باید که معمور باشد، آدمی در هر حالتی که هست سرّ او مشغول حقّست و آن اشتغال ظاهر او مانع مشغولی باطن نیست. همچنانک زنی حامله در هر حالتی که هست در صلح و جنگ و خوردن و خفتن آن بچهٔ در شکم او می‌بالد و قوّت و حواس می‌پذیرد و مادر را از آن خبر نیست، آدمی نیز حامل آن سرّ است وَحَمَلَهَا الْاِنْسَانُ اِنَّهُ کَانَ ظَلُوْماً جَهُوْلاً الاّ حق تعالی او رادر ظلم و جهل نگذارد. از محمول صورتی آدمی مرافقت و موافقت و هزار آشنایی می‌آید از آن سِرّ که آدمی حامل آنست چه عجب که یاریها و آشناییها آید تا بعد از مرگ ازو چها خیزد. سِر می‌باید که معمور باشد زیرا که سِر همچون بیخ درخت است اگرچه پنهانست اثر او بر سر شاخسار ظاهرست اگر شاخی دو شکسته شود چون بیخ محکم است باز بروید الّا اگر بیخ خلل یابد نه شاخ مانَد و نه برگ.

Ҳақ таъолӣ фармуд ассаломи алейк аиҳо алнабӣ яъне ки салом бар ту ва бар ҳар ки ҷинс туаст , ва агар ғарази ҳақи таъолӣ ин набӯдӣ Мустафо мухолифат накардӣу нафармудӣ ки ълинои вълии ибодуллоҳи алсолҳин зеро ки чун саломи махсӯс будӣ бар ӯ , ӯ азоФт ба бандагон солеҳ накардӣ яъне он салом ки ту бар ман додӣ бар ману бандагони солеҳ ки ҷинс мананд . Чунонк Мустафо фармуд дар вақти вузӯ ки « намоз дуруст нест ало ба ин вузӯ » мақсӯд он набошад муайян ва ало боистӣ ки намози ҳеҷ кас дуруст набӯдӣ чун шарти сиҳҳати салоаи вузӯии Мустафо будӣ бас , ало ғараз онаст ки ҳаркии ҷинси ин вузӯ накунад намозаш дуруст набошад чунонк гӯйанд ки « ин тибқ гулнораст » чаҳ маънӣ ? яъне ки гулнор ҳаминаст бас ? неи блаки ин ҷинс гулнораст . Рӯстоӣӣ ба шаҳр омаду меҳмон шаҳре шуд , шаҳрӣ ӯро ҳалво овараду рӯстоӣ ба иштиҳо бихӯрад онро гуфт : « эй шаҳрӣ ! ман шабу рӯз ба гзр хӯрдан омӯхта будам ин соъати таъм ҳалво чашидам ; лиззати гзр аз чашмам афтод акнӯн ҳар борӣ ҳалво нахоҳам ёфтан ,у ончи доштам бар дилам сард шуд чаҳ чора кунам ? » чун рӯстоӣ ҳалво чашид баъд аз ин майл шаҳр кунад зеро шаҳрии дилашро барад . Ночор дар пай дил бияёд . Баъзе бошад ки салом диҳанд ва аз саломи эшон буи дӯд ояд ва баъзе бошанд ки салом диҳанд ва аз саломи эшон буи машк ояд ин касе дарёбад ки ӯро машомӣ бошад , ёрро май бояд имтиҳон кардан то охир пушаймонӣ набошад суннати ҳақ инаст абадан бнФски нафас низ агар даъвӣ бандагӣ кунад бе имтиҳони азу қабул макун дар вузӯи обро дар бинӣ мебаранд баъд аз он май чшнд ба муҷаррад дидан қаноат намекунанд яъне шояд сӯрати об барҷо бошаду таъму бӯяш мутағаййир бошад ин имтиҳонаст ҷиҳати сиҳҳати обӣ онгаҳ баъд аз имтиҳон ба рӯ мебаранд . Ҳарчи ту дар дили пинҳони дорӣ аз неку бади ҳақи таъолии онро бар зоҳири ту пайдо гирданд ҳарчӣ бехи дарахт пинҳон мехӯрд асари он дар шоху барг зоҳир мешавад симоҳми фии вҷўҳҳми вқўлаҳи таъолии снсмаҳи алии алхртўм агар ҳар касе бар замири ту матлаъ нашавад , ранг рӯй худро чаҳ хоҳӣ кардан ?

حقّ تعالی فرمود اَلسَّلامُ عَلَیْکَ اَیُّهَا النَّبِیُ یعنی که سلام بر تو و بر هر که جنس توست، و اگر غرض حق‌تعالی این نبودی مصطفی مخالفت نکردی و نفرمودی که عَلَیْنَا وَعَلی عِبَادَاللّهِ الصَّالِحِیْنَ زیرا که چون سلام مخصوص بودی بر او، او اضافت به بندگان صالح نکردی یعنی آن سلام که تو بر من دادی بر من و بندگان صالح که جنس من‌اند. چنانک مصطفی فرمود در وقت وضو که «نماز درست نیست الّا به این وضو» مقصود آن نباشد معیّن و الّا بایستی که نماز هیچ کس درست نبودی چون شرط صحّت صَلاة وضوی مصطفی بودی بس، الّا غرض آنست که هرکه جنس این وضو نکند نمازش درست نباشد چنانک گویند که «این طبق گلنارست» چه معنی؟ یعنی که گلنار همین است بس؟ نی بلک این جنس گلنارست. روستاییی به شهر آمد و مهمان شهریی شد، شهری او را حلوا آورد و روستایی به اشتها بخورد آن را گفت: «ای شهری! من شب و روز به گزر خوردن آموخته بودم این ساعت طعم حلوا چشیدم؛ لذّت گزر از چشمم افتاد اکنون هر باری حلوا نخواهم یافتن، و آنچ داشتم بر دلم سرد شد چه چاره کنم؟» چون روستایی حلوا چشید بعد از این میل شهر کند زیرا شهری دلش را بُرد. ناچار در پی دل بیاید. بعضی باشد که سلام دهند و از سلام ایشان بوی دود آید و بعضی باشند که سلام دهند و از سلام ایشان بوی مشک آید این کسی دریابد که او را مشامی باشد، یار را می‌باید امتحان کردن تا آخر پشیمانی نباشد سنّت حقّ این است اِبْدَأْ بِنَفْسِکَ نفس نیز اگر دعوی بندگی کند بی امتحان ازو قبول مکن در وضو آب را در بینی می‌برند بعد از آن می‌چشند به مجرد دیدن قناعت نمی‌کنند یعنی شاید صورت آب برجا باشد و طعم و بویش متغیّر باشد این امتحانست جهت صحّت آبی آنگه بعد از امتحان به رو می‌برند. هرچه تو در دل پنهان داری از نیک و بد حق تعالی آن را بر ظاهر تو پیدا گرداند هرچه بیخ درخت پنهان می‌خورد اثر آن در شاخ و برگ ظاهر می‌شود سِیْمَاهُمْ فِیْ وُجُوْهِهِمْ وقوله تعالی سَنَسِمُهُ عَلَی الْخُرْطُوْمِ اگر هر کسی بر ضمیر تو مطلّع نشود، رنگ روی خود را چه خواهی کردن؟