Ҳамаи чизро то наҷӯӣ наёбӣ , ҷузи ин дӯстро , то наёбӣ наҷӯӣ . Талаби одамӣ он бошад ки чизе ноёфта талаб кунаду шабу рӯз дар ҷусту ҷӯй он бошад , алои талабӣ ки ёфта бошаду мақсӯди ҳосил буду толиби он чиз бошад ; ин аҷабаст . Ин чунин талаб дар ваҳм одамӣ нагунҷаду башари натавонади онро тасаввур кардан зеро талаб ӯ аз барои чиз нависат ки наёфтааст ва ин талаби чизе ки ёфта бошад ва талаб кунад ин талаб ҳақаст зеро ки ҳақи таъолии ҳамаи чизро ёфтаасту ҳамаи чиз дар қудрат ӯ мавҷӯдаст ки кун Фикўни алвоҳади алмоҷди воҷид он бошад ки ҳамаи чизро ёфта бошаду маъаи ҳозои ҳақи таъолӣ толибаст ки ҳўи алтолби волғолби пас мақсӯд азин онаст ки « эй одамии чндонкаҳи ту дарин талабӣ ки ҳодисасту васф одамӣаст аз мақсӯди даврӣ , чун талаби ту дар талаби ҳақ фонӣ шаваду талаби ҳақ бар талаби ту муставле гардад ту онгаҳ толиби шӯй ба талаби ҳақ . » яке гуфт ки « моро ҳеҷ далелӣ қотеъ нест ки вале ҳақу восил ба ҳақ кадомаст на қавл ва на феъл ва на каромот ва на ҳеҷ чиз зеро ки қавл шояд ки омӯхта бошаду феълу каромоти рҳобинро ҳам ҳаст ва эшон истихроҷ замир мекунанд ва бисёр аҷоиб ба тариқи саҳар низ изҳор кардаанд » ва азин ҷинси баршумурд . Фармуд ки « ту ҳеҷ касро муътақид ҳастӣ ё на ? » гуфт : « эй валлоҳи муътақидаму ошиқам » фармуд ки « он эътиқоди ту дар ҳақи онкаси мабнӣ бар далелӣу нишоне буд ё худ ҳамчунин чашм фароз кардӣу онкасро гирифтӣ ? » гуфт : « ҳошо ки бедалел ва нишон бошад . » фармуд ки « пас чаро май гӯйӣ ки бар эътиқоди ҳеҷ далелӣ нест ва нишоне несту сухани мутаноқиз май гӯйӣ ? » . Яке гуфт : « ҳар вале ӣироу бузургиро дар заъм , онаст ки ин қурб ки маро бо ҳақаст ва ин аноят ки ҳақро бо манаст ҳеҷ касро нест ва бо ҳеҷ кас нест . » фармуд ки « ин хабарро ки гуфт ? вале гуфт ё ғайр вале ? агар ин хабарро вале гуфт пас чун ӯ донист ки ҳар валеро эътиқод инаст дар ҳақи худ , пас ӯ бад-ӣни анояти махсӯс набӯда бошад ва агар ин хабарро ғайр вале гуфт пас фии алҳқиқаҳ валеу хос ҳақ ӯст ки ҳақи таъолии ин розро аз ҷумлаи авлиё пинҳон дошту азу махфӣ надошт . » онкас мисол гуфт ки подшоҳро даҳ канизак буд , канизакон гуфтанд : « хоҳем то бидонем ки аз мо маҳбӯб тар кист пеши подшоҳ ? » шоҳ фармуд « ин ангуштарии фардо дар хона ҳарки бошад ӯ маҳбӯб тараст . » рӯзи дигар мисли он ангуштарии даҳ ангуштарӣ бифармуд то бсохтнд ва ба ҳар канизаки як ангуштарӣ дод фармуд ки « савол ҳануз қоимаст ва ин ҷавоб несту бад-ӣн таъаллуқ надорад ин хабарро аз он даҳ канизак яке гуфт ё беруни он даҳ канизак агар аз он даҳ канизак яке гуфт пас чун ӯ донист ки ин ангуштарӣ ба ӯ махсӯс нест ва ҳар канизак мисли он дорад пас ӯро руҷҳон набошад ва маҳбӯбтар набӯд агар ин хабарро ғайри он даҳ канизак гуфтанд пас худ қрноқи хоси подшоҳ ва маҳбӯб ӯст . » яке гуфт : « ошиқ май бояд ки залил бошад ва хор бошад ва ҳмўл бошад » ва азин авсофи бармеи шимурд . Фармуд ки « ошиқи ин чунин май бояд вақте ки маъшӯқ хоҳад ё на агар бемурод маъшӯқ бошад пас ӯ ошиқ набошад паии рӯи мурод худ бошад ва агар ба мурод маъшӯқ бошад чун маъшӯқ ӯро нахоҳад ки залил ва хор бошад ӯ залилу хор чун бошад ? пас маълум шуд ки маълум нест аҳволи ошиқи ало то маъшӯқ ӯро чун хоҳад . » исо фармӯдааст ки « аҷабати ман алҳиўони Киеви ёкли алҳиўон » аҳл зоҳир мегӯйанд ки одамии гӯшт ҳайвон мехӯрд ва ҳар ду ҳайвонанд ! ин хатост чаро зирокии одамӣ гӯшт мехӯрд ва он ҳайвон нест ҷамоди сет зеро чун кушта шуд ҳайвонӣ намонад дарав , ало ғараз онаст ки шайхи мурӣдро фурӯ мехӯрд бе чун ва чигуна аҷаб дорам аз чунин кории нодир .

همه‌چیز را تا نجویی نیابی، جز این دوست را‌، تا نیابی نجویی. طلبِ آدمی آن باشد که چیزی نایافته طلب کند و شب و روز در جست و جوی آن باشد‌، الّا طلبی که یافته باشد و مقصود حاصل بوَد و طالبِ آن چیز باشد‌؛ این عجب است. این چنین طلب در وهم آدمی نگنجد و بشر نتواند آن را تصوّر کردن زیرا طلب او از برای چیز نویست که نیافته است و این طلب چیزی که یافته باشد و طلب کند این طلب‌ِ حقّ است زیرا که حقّ تعالی همه چیز را یافته است و همه چیز در قدرت او موجود است که کُنْ فَیَکُوْنْ اَلْواحِدُ الْمَاجِدُ واجد آن باشد که همه‌چیز را یافته باشد و مع هذا حق تعالی طالب است که هُوَ الطاّلِبُ وَالْغَالِبُ پس مقصود ازین آنست که ‌«ای آدمی چندانکه تو درین طلبی که حادث است و وصف آدمی است از مقصود دوری‌، چون طلب‌ِ تو در طلب‌ِ حقّ فانی شود و طلب حق بر طلب تو مستولی گردد تو آنگه طالب شوی به طلب حق.‌» یکی گفت که «‌ما را هیچ دلیلی قاطع نیست که ولی حقّ و واصل به حقّ کدام است نه قول و نه فعل و نه کرامات و نه هیچ چیز زیرا که قول شاید که آموخته باشد و فعل و کرامات رهابین را هم هست و ایشان استخراج ضمیر می‌کنند و بسیار عجایب به طریق سحر نیز اظهار کرده‌اند» و ازین جنس برشمرد. فرمود که «تو هیچ کس را معتقد هستی یا نه؟» گفت: «ای والله معتقدم و عاشقم» فرمود که «آن اعتقاد تو در حقّ آنکس مبنی بر دلیلی و نشانی بود یا خود همچنین چشم فراز کردی و آنکس را گرفتی؟» گفت: «حاشا که بی دلیل و نشان باشد.» فرمود که «پس چرا می‌گویی که بر اعتقاد هیچ دلیلی نیست و نشانی نیست و سخن متناقض می‌گویی؟». یکی گفت: «هر ولی‌یی را و بزرگی را در زعم‌، آن‌است‌که این قُرب که مرا با حقّ است و این عنایت که حقّ را با من است هیچ کس را نیست و با هیچ کس نیست.» فرمود که «این خبر را که گفت؟ ولی گفت یا غیر ولی؟ اگر این خبر را ولی گفت پس چون او دانست که هر ولی را اعتقاد اینست در حقّ خود‌، پس او بدین عنایت مخصوص نبوده باشد و اگر این خبر را غیر ولی گفت پس فی‌الحقیقة ولی و خاص حقّ اوست که حقّ تعالی این راز را از جملهٔ اولیا پنهان داشت و ازو مخفی نداشت.» آنکس مثال گفت که پادشاه را ده کنیزک بود، کنیزکان گفتند: «خواهیم تا بدانیم که از ما محبوب‌تر کیست پیش پادشاه‌؟» شاه فرمود «این انگشتری فردا در خانهٔ هرکه باشد او محبوب‌تر است.» روز دیگر مثل آن انگشتری ده انگشتری بفرمود تا بساختند و به هر کنیزک یک انگشتری داد فرمود که «‌سؤال هنوز قایمست و این جواب نیست و بدین تعلقّ ندارد این خبر را از آن ده کنیزک یکی گفت یا بیرون آن ده کنیزک اگر از آن ده کنیزک یکی گفت پس چون او دانست که این انگشتری به او مخصوص نیست و هر کنیزک مثل آن دارد پس او را رجحان نباشد و محبوبتر نبود اگر این خبر را غیر آن ده کنیزک گفتند پس خود قِرناق خاصِ پادشاه و محبوب اوست.» یکی گفت: «‌عاشق می‌باید که ذلیل باشد و خوار باشد و حَمول باشد» و ازین اوصاف برمی‌شمرد. فرمود که «‌عاشق این چنین می‌باید وقتی که معشوق خواهد یا نه اگر بی‌مرادِ معشوق باشد پس او عاشق نباشد پی‌روِ مراد خود باشد و اگر به مراد معشوق باشد چون معشوق او را نخواهد که ذلیل و خوار باشد او ذلیل و خوار چون باشد؟ پس معلوم شد که معلوم نیست احوال عاشق الّا تا معشوق او را چون خواهد.» عیسی فرموده است که « عَجِبْتُ مِنَ الْحَیَوَانِ کَیْفَ یَأْکُلُ الْحَیَوَانَ » اهل ظاهر می‌گویند که آدمی گوشت حیوان می‌خورد و هر دو حیوان‌اند! این خطاست چرا زیراکی آدمی گوشت می‌خورد و آن حیوان نیست جماد‌ست زیرا چون کشته شد حیوانی نمانْد درو، الّا غرض آنست که شیخ مرید را فرو می‌خورد بی‌چون و چگونه عجب دارم از چنین کاری نادر.

Яке савол кард ки иброҳӣми алайҳи ассалом ба намруд гуфт ки худои ман мурдаро зинда кунаду зиндаро мурда гирданд . Намруд гуфт ки ман низ якеро маъзул кунам чунонаст ки ӯро миронидм ва якеро мансаби даҳум чунон бошад ки ӯро зинда гардонидам . Онгаҳ иброҳӣм аз онҷо руҷӯъ кард ва мулзам шуд бидон дар далелии дигар шурӯ кард ки худои ман офтобро аз машриқи бармеи орад ва ба мағриби фурӯ май баради ту бъкс он кун . Ин сухан аз рӯй зоҳир мухолиф онаст фармуд ки ҳошо ки иброҳӣм ба далел ӯ мулзам шавад ва ӯро ҷавоб намонад блаки ин як суханаст дар мисоли дигар яъне ки ҳақи таъолии ҷанинро аз машриқи раҳми берун май орад ва ба мағриби гӯри фурӯ май баради пас як сухан бӯда бошад ҳуҷҷати иброҳӣми алайҳи ассаломи одамиро ҳақи таъолӣ ҳар лаҳза аз нав май офаринад ва дар ботин ӯ чизеи дигари тоза тоза мефиристад ки аввал ба дувум намемонаду дувум ба сеюм ало ӯ аз хештан ғофиласт ва худро наме шиносад . Султони Маҳмӯдро рҳмҳоллаҳи алайҳи асбӣ баҳрӣ оварда буданд азими хубу сӯратӣ ба ғоят нағз дошт , рӯзи ид савор шуд бар он асби ҷумлаи хилоиқ ба назора бар бомҳо нишаста буванд ва онро тафарруҷ мекарданд , мастӣ дар хона нишаста буд ва ӯро ба зӯри тамом бар боми бурданд ки ту низ биё то асби баҳриро бибинӣ , гуфт : « ман ба худ машғӯлам ва намехоҳаму пурвой он надорам » фии алҷмлаҳи чора Эй набӯд чун бар канор бом омаду сахти сармаст буд султон май гузашт . Чун маст , султонро бар он асб дид гуфт : « ин асбро пеши ман чаҳ маҳал бошад ? ки агар дарин ҳолати мутриби тарона Эй бигӯед ва он асб аз он ман бошад фии улҳол ба ӯ бубахшам ! » чун султони онро шунид азим хашмгин шуд фармуд ки ӯро ба зиндон маҳбӯс карданд . Ҳафтае бар он бигузашт ин мард ба султон кас фиристод ки « охири маро чаҳ гуноҳ буд ? ва ҷурм чист ? шоҳ олам бифармоед то бандаро маълум шавад ! » султон фармуд ки ӯро ҳозир карданд . Гуфт : « эй ринд бе адаби он суханро чун гуфтӣ ? ва чаҳ Зуҳра доштӣ ? » гуфт : « эй шоҳи олам , он суханро ман нагуфтам он лаҳзаи мардакии маст бар канори боми истода буд он суханро гуфт ва рафт ин соъати ман он нестам мардӣам оқилу ҳушёр ! » шоҳро хуш омад хлътш дод ва аз занадонаш астхлос фармуд . Ҳарки бо мо таъаллуқ гирифт ва азин шароб маст шуд ҳарҷо ки равад бо ҳарки нишинад ва бо ҳар қавмӣ ки суҳбат кунад ӯ фии алҳқиқаҳ бо мо менишинад ва бо ин ҷинс майомезад зеро ки суҳбати ағёри оинаи лутф суҳбат ёрасту омезиш бо ғайри ҷинси мӯҷиби муҳаббату ихтилот бо ҷинсасту бздҳои ттбини алошёءи Абубакри садиқи разии аллоҳи анҳу шукрро номи уммии ниҳода буд яъне ширини модарзод . Акнӯн миваҳои дигар бар шукр нихват мекунанд ки мо чандин талхӣ кашидаем то ба манзалат ширинӣ раседем ту лиззати ширинӣ чаҳ доне ? чун машаққат талхӣ накашидае .

یکی سؤال کرد که ابراهیم علیه‌السلام به نمرود گفت که خدای من مرده را زنده کند و زنده را مرده گرداند. نمرود گفت که من نیز یکی را معزول کنم چنانست که او را میرانیدم و یکی را منصب دهم چنان باشد که او را زنده گردانیدم. آنگه ابراهیم از آنجا رجوع کرد و ملزم شد بدان در دلیلی دیگر شروع کرد که خدای من آفتاب را از مشرق برمی‌آرد و به مغرب فرو می‌برد تو بعکس آن کن. این سخن از روی ظاهر مخالف آنست فرمود که حاشا که ابراهیم به دلیل او ملزم شود و او را جواب نماند بلک این یک سخن است در مثال دیگر یعنی که حقّ تعالی جنین را از مشرق رحم بیرون می‌آرد و به مغرب گور فرو می‌برد پس یک سخن بوده باشد حجّت ابراهیم علیه السلام آدمی را حقّ تعالی هر لحظه از نو می‌آفریند و در باطن او چیزی دیگر تازه تازه می‌فرستد که اوّل به دوم نمی‌ماند و دوم به سوم الّا او از خویشتن غافلست و خود را نمی‌شناسد. سلطان محمود را رحمةالله علیه اسبی بحری آورده بودند عظیم خوب و صورتی به غایت نغز داشت، روز عید سوار شد بر آن اسب جمله خلایق به نظاره بر بامها نشسته بوند و آن را تفرّج می‌کردند، مستی در خانه نشسته بود و او را به زور تمام بر بام بردند که تو نیز بیا تا اسب بحری را ببینی، گفت: «من به خود مشغولم و نمی‌خواهم و پروای آن ندارم» فی‌الجمله چاره‌ای نبود چون بر کنار بام آمد و سخت سرمست بود سلطان می‌گذشت. چون مست، سلطان را بر آن اسب دید گفت:« این اسب را پیش من چه محل باشد؟ که اگر درین حالت مطرب ترانه‌ای بگوید و آن اسب از آنِ من باشد فی‌الحال به او ببخشم!» چون سلطان آن را شنید عظیم خشمگین شد فرمود که او را به زندان محبوس کردند. هفته‌ای بر آن بگذشت این مرد به سلطان کس فرستاد که « آخر مرا چه گناه بود؟ و جُرم چیست؟ شاه عالم بفرماید تا بنده را معلوم شود!» سلطان فرمود که او را حاضر کردند. گفت: « ای رندِ بی‌ادب آن سخن را چون گفتی؟ و چه زهره داشتی؟» گفت: «ای شاهِ عالم، آن سخن را من نگفتم آن لحظه مَردکی مست بر کنار بام ایستاده بود آن سخن را گفت و رفت این ساعت من آن نیستم مردی‌ام عاقل و هشیار!» شاه را خوش آمد خلعتش داد و از زندانش استخلاص فرمود. هرکه با ما تعلّق گرفت و ازین شراب مست شد هرجا که رود با هرکه نشیند و با هر قومی که صحبت کند او فی‌الحقیقه با ما می‌نشیند و با این جنس می‌آمیزد زیرا که صحبت اغیار آینهٔ لطف صحبت یارست و آمیزش با غیر جنس موجب محبّت و اختلاط با جنس است وَ بِضِدِّهَا تَتَبَیَّنُ الْاَشَیَاءُ ابوبکر صدّیق رضی اللهّ عنه شکر را نام امّی نهاده بود یعنی شیرینِ مادرزاد. اکنون میوه‌های دیگر بر شکر نخوت می‌کنند که ما چندین تلخی کشیده‌ایم تا به منزلت شیرینی رسیدیم تو لذّت شیرینی چه دانی؟ چون مشقّت تلخی نکشیده‌ای.