Савол карданд аз тафсири ин байт :

سؤال کردند از تفسیر این بیت:

Фармуд ки олами душманӣ тангаст нисбат ба олами дӯстӣ зеро аз олам душманӣ мегурезанд то ба олам дӯстӣ расанд . Ва ҳам олами дӯстӣ низ тангаст нисбат ба олимӣ ки дӯстӣу душманӣ азу ҳаст мешаваду дӯстӣу душманӣу куфру имони мӯҷиби дивист зеро ки куфр инкорасту мункирро касе май бояд ки мункир ӯ шавад ва ҳамчунин мақарро касе май бояд ки бадви иқрори орад ; пас маълум шуд ки ягонагӣу бегонагии мӯҷиби дивист ва он олами варои куфру имону дӯстӣу душмании сет . Ва чун дӯстии мӯҷиб дуӣ бошад ва олимӣ ҳаст ки онҷо дуӣ нест ; ягонагӣ маҳзаст чун онҷо расед аз дуӣ ҷудо шуд пас он олами аввал ки дуӣ буд ва он ишқасту дӯстӣ ба нисбат бидон олам ки ин соъат нақл кард нозиласту дун . Пас онро нахоҳад ва душман дорад чунонк Мансурро чун дӯстии ҳақ ба ниҳоят расед душман худ шуд ва худро нест гардонид ; гуфт ано алҳақ яъне ман фанои гаштам ҳақ монаду бас . Ва ин ба ғоят тавозуъасту ниҳоят бандагӣаст яъне ӯсту бас . Даъвӣу такаббур он бошад ки гӯйии ту худоӣ ва ман банда пас ҳастӣ худро низ исбот карда бошӣ пас дуӣ лозим ояд ва ин низ ки май гӯйии ҳўолҳқи ҳам дивист зеро ки то ано набошад ҳў мумкин нашавад пас ҳақ гуфт ано алҳақ чун ғайр ӯ мавҷӯдӣ набӯду Мансури фано шуда буд он сухани ҳақ буд . Олами хаёли нисбат ба олами мусаввироту маҳсусот , фарох тараст зеро ҷумлаи мусаввирот аз хаёл мезояду олами хаёли нисбат ба он олимӣ ки хаёл азу ҳаст мешавад ҳам тангаст . Аз рӯй сухани ин қадар фаҳм шаваду алои ҳақиқат маънӣ маҳоласт ки аз лафзу иборат маълум шавад . Савол кард ки « пас иборату алфозро фоида чист ? » фармуд ки « суханро фоида онаст ки туро дар талаби орад ва тҳиҷ кунад на онки матлӯб ба сухан ҳосил шавад ва агар чунин будӣ ба чандини муҷоҳидау фанои худ ҳоҷат набӯдӣ » сухан ҳамчунонаст ки аз даври чизе мебинӣ ҷунбада дар паии он май дуӣ то ӯро бибинӣ на онк ба воситаи таҳаррук ӯ , ӯро бибинӣ . Нотиқаи одамӣ низ дар ботин ҳамчунинаст муҳайиҷаст туро бар талаби он маънӣ ва агарчӣ ӯро наме бинӣ ба ҳақиқат . Яке мегуфт : « ман чандини тҳсл улӯм кардаму забт маъонӣ кардам ҳеҷ маълум нашуд ки дар одамии он маънӣ кадомаст ки боқӣ хоҳад бӯдан ? ва ба он роҳи набардам »

فرمود که عالَمِ دشمنی تنگ است نسبت به عالم دوستی زیرا از عالمِ دشمنی می‌گریزند تا به عالم دوستی رسند. و هم عالم دوستی نیز تنگ است نسبت به عالمی که دوستی و دشمنی ازو هست می‌شود و دوستی و دشمنی و کفر و ایمان موجب دُویست زیرا که کفر انکارست و منکر را کسی می‌باید که منکر او شود و همچنین مقرّ را کسی می‌باید که بدو اقرار آرَد؛ پس معلوم شد که یگانگی و بیگانگی موجب دُویست و آن عالم ورایِ کفر و ایمان و دوستی و دشمنی‌ست. و چون دوستی موجب دوی باشد و عالمی هست که آنجا دوی نیست؛ یگانگی محض است چون آنجا رسید از دوی جدا شد پس آن عالَم اوّل که دوی بود و آن عشق است و دوستی به نسبت بدان عالم که این ساعت نقل کرد نازل است و دون. پس آن را نخواهد و دشمن دارد چنانک منصور را چون دوستی حق به نهایت رسید دشمنِ خود شد و خود را نیست گردانید؛ گفت اَنَا الْحَقُّ یعنی من فنا گشتم حق ماند و بس. و این به غایت تواضع است و نهایتِ بندگی است یعنی اوست و بس. دعوی و تکبّر آن باشد که گویی تو خدایی و من بنده پس هستی خود را نیز اثبات کرده باشی پس دوی لازم آید و این نیز که می‌گویی هُوَالْحَقُّ هم دویست زیرا که تا اَنَا نباشد هو ممکن نشود پس حقّ گفت اَنَا الْحَقُّ چون غیر او موجودی نبود و منصور فنا شده بود آن سخن حق بود. عالم خیال نسبت به عالم مصورّات و محسوسات، فراخ‌تر است زیرا جملهٔ مصوّرات از خیال می‌زاید و عالم خیال نسبت به آن عالمی که خیال ازو هست می‌شود هم تنگ است. از روی سخن این قدر فهم شود و الّا حقیقت معنی محالست که از لفظ و عبارت معلوم شود. سؤال کرد که «پس عبارت و الفاظ را فایده چیست؟» فرمود که « سخن را فایده آنست که ترا در طلب آرد و تهیّج کند نه آنک مطلوب به سخن حاصل شود و اگر چنین بودی به چندین مجاهده و فنای خود حاجت نبودی» سخن همچنانست که از دور چیزی می‌بینی جنبده در پی آن می‌دوی تا او را ببینی نه آنک به واسطهٔ تحرّکِ او، او را ببینی. ناطقهٔ آدمی نیز در باطن همچنین است مهیّج است ترا بر طلبِ آن معنی و اگرچه او را نمی‌بینی به حقیقت. یکی می‌گفت: «من چندین تحصل علوم کردم و ضبط معانی کردم هیچ معلوم نشد که در آدمی آن معنی کدامست که باقی خواهد بودن؟ و به آن راه نبردم»

Фармуд ки « агар он ба муҷарради сухан маълум шудӣ худ муҳтоҷ ба фанои вуҷӯду чандини ранҷ ҳо набӯдӣ чандин май бояд кўшидн ки ту наМонӣ то бадонеи он чизро ки хоҳад мондан . » яке мегуяд « ман шунидаам ки каъбаи исти валикини чндонк назар мекунам каъбаро наме байнам ; биравам бар бом назар кунам каъбаро » чун бар бом мераваду гардан дароз мекунад намебинад ; каъбаро мункир мешавад . Дидани каъба ба муҷарради ин ҳосил нашавад чун аз ҷой худ наметавонад дидан . Ҳамчунонк дар зимистони пӯстинро ба ҷон май тлбидӣ чун тобистон шуд пӯстинро меандозӣу хотир аз он мнтФр мешавад ; акнӯн талаб кардан пӯстин ҷиҳати таҳсили гармо буд зеро ту ошиқи гармо будӣ . Дар зимистони бавоситаи монеъ гармо намеёфтӣу муҳтоҷи всилти пӯстин будӣ аммо чун монеъ намонад пӯстинро андохтии азои алсмоءи аншқту азои злзлти аларзи зилзолҳо ишорат бо тест яъне ки ту лиззат иҷтимо дидӣ акнӯн рӯзӣ бияёд ки лиззати ифтироқи ин аҷзои бинӣу фарохии он оламро мушоҳида кунӣ ва азин тангнои халоси ёбии Маслан якеро ба чори мех муқайяд карданд ӯ пиндорад ки дар он хушасту лиззати халосро фаромӯш кард чун аз чори мехи барраади бидонад ки дар чаҳ азоб буд , ва ҳамчунон Тифлонро парваришу осоиш дар гаҳвора бошад ва дар онки дстҳошро бабанданд ало агар болиғиро ба гаҳвора муқайяд кунанд азоб бошаду зиндон . Баъзеро маза дар онаст ки гулҳо шукуфта гирданд ва аз ғунчаи сари беруни оранд ва баъзеро маза дар онаст ки аҷзои гули ҷумла мутафарриқ шавад ва ба асли худ пайвандад . Акнӯн баъзе хоҳанд ки ҳеҷ ёрӣу ишқу муҳаббату куфр ва имон намонад то ба асл худ пайванданд зеро ин ҳамаи диўорҳосту мӯҷиби танагии сет ва дуӣ сет ва он олами мӯҷиби фарохии сету ваҳдати мутлақ . Он сухани худ чандон азим нест ва қӯтӣ надорад ва чигуна азим бошад ? охир суханаст ,у блаки худ мӯҷиб заъфаст . Муассир ҳақаст ва муҳайиҷ ҳақаст ин дар миён рӯпӯшаст . Таркиби ду се ҳарф чаҳ мӯҷиби ҳаёт ва ҳаяҷон бошад ? Маслан яке пеш ту омад ӯро муроот кардӣу аҳло ва сҳло гуфтӣ ба он хуш шуду мӯҷиби муҳаббати гашт ва якеро ду се дашном додӣ он ду се лафзи мӯҷиб ғазаб шуд ва ранҷидан ; акнӯн чаҳ таъаллуқ дорад таркиби ду се лафз ба зёдтии муҳаббату ризоу барангехтани ғазабу душманӣ ? алои ҳақи таъолии инҳоро асбобу пардаҳо сохтааст то назар ҳар яке бар ҷамолу камол ӯ науфтад пардаҳои заъифи муносиби назарҳои заъиф . Ва ӯ сипас пардаҳо , ҳукм ҳо мекунад ва асбоб месозад . Ин нон дар воқеъи сабаб ҳаёт нест алои ҳақи таъолӣ ӯро сабаби ҳаёту қӯт сохтааст . Охир ӯ ҷамодаст азин рӯ ки ҳаёт инсонӣ надорад чаҳ мӯҷиби зёдтӣ қӯт бошад ? агар ӯро ҳаётӣ будӣ худ хештанро зинда доштӣ .

فرمود که «اگر آن به مجرّدِ سخن معلوم شدی خود محتاج به فنای وجود و چندین رنج‌ها نبودی چندین می‌باید کوشیدن که تو نمانی تا بدانی آن چیز را که خواهد ماندن.» یکی می‌گوید «من شنیده‌ام که کعبه‌ایست ولیکن چندانک نظر می‌کنم کعبه را نمی‌بینم؛ بروم بر بام نظر کنم کعبه را» چون بر بام می‌رود و گردن دراز می‌کند نمی‌بیند؛ کعبه را منکر می‌شود. دیدن کعبه به مجرّدِ این حاصل نشود چون از جای خود نمی‌تواند دیدن. همچنانک در زمستان پوستین را به جان می‌طلبیدی چون تابستان شد پوستین را می‌اندازی و خاطر از آن منتفّر می‌شود؛ اکنون طلب کردنِ پوستین جهت تحصیلِ گرما بود زیرا تو عاشق گرما بودی. در زمستان بواسطهٔ مانع گرما نمی‌یافتی و محتاج وسیلتِ پوستین بودی امّا چون مانع نماند پوستین را انداختی اِذَا السَّمَاءُ اْنشَقَّتْ و اِذَا زُلْزِلَتِ الْارْضُ زِلْزَالَهَا اشارت با تست یعنی که تو لذّت اجتماع دیدی اکنون روزی بیاید که لذّت افتراق این اجزا بینی و فراخی آن عالم را مشاهده کنی و ازین تنگنا خلاص یابی مثلاً یکی را به چار میخ مقیّد کردند او پندارد که در آن خوش است و لذّت خلاص را فراموش کرد چون از چار میخ برهد بداند که در چه عذاب بود، و همچنان طفلان را پرورش و آسایش در گهواره باشد و در آنک دستهاش را ببندند الّا اگر بالغی را به گهواره مقیّد کنند عذاب باشد و زندان. بعضی را مزه در آنست که گلها شکفته گردند و از غنچه سر بیرون آرند و بعضی را مزه در آنست که اجزای گل جمله متفرّق شود و به اصل خود پیوندد. اکنون بعضی خواهند که هیچ یاری و عشق و محبّت و کفر و ایمان نمانَد تا به اصل خود پیوندند زیرا این همه دیوارهاست و موجب تنگی‌ست و دُوی‌ست و آن عالم موجب فراخی‌ست و وحدتِ مطلق. آن سخن خود چندان عظیم نیست و قوّتی ندارد و چگونه عظیم باشد؟ آخر سخنست، و بلک خود موجب ضعف است. موثر حقّست و مهیّج حقّست این در میان روپوش است. ترکیب دو سه حرف چه موجب حیات و هیجان باشد؟ مثلاً یکی پیش تو آمد او را مراعات کردی و اهلاً و سهلاً گفتی به آن خوش شد و موجب محبّت گشت و یکی را دو سه دشنام دادی آن دو سه لفظ موجب غضب شد و رنجیدن؛ اکنون چه تعلّق دارد ترکیب دو سه لفظ به زیادتی محبّت و رضا و برانگیختنِ غضب و دشمنی؟ الّا حق‌تعالی اینها را اسباب و پرده‌ها ساخته است تا نظر هر یکی بر جمال و کمال او نیفتد پرده‌های ضعیف مناسب نظرهای ضعیف. و او سپس پرده‌ها، حکم‌ها می‌کند و اسباب می‌سازد. این نان در واقع سبب حیات نیست الّا حق‌تعالی او را سبب حیات و قوّت ساخته است. آخر او جمادست ازین رو که حیات انسانی ندارد چه موجب زیادتی قوّت باشد؟ اگر او را حیاتی بودی خود خویشتن را زنده داشتی.