Пурседанд маънии ин байт : « эй бародари ту ҳамон андешае мобақии ту устихону решае » фармуд ки ту ба ин маънӣ назар кун ки ҳамон андешаи ишорат ба он андеша махсӯсаст ва онро ба андеша иборат кардем ҷиҳати тўсъ , аммо фии алҳқиқаҳи он андеша нест ва агар ҳаст ин ҷинс андеша нест ки мардум фаҳм карда а над . Моро ғарази ин маънӣ буд аз лафзи андеша ва агар касе ин маъниро хоҳад ки нозилтар таъвил кунад ҷиҳати фаҳм авом бигӯед ки алонсони ҳайвони нотиқу нутқ андеша бошад хоҳии мзмри хоҳии мазҳару ғайри он ҳайвон бошад . Пас дуруст омад ки инсони иборат аз андешааст боқии устихон ва решааст . Калом ҳамчун офтобаст ҳамаи одамиёни гарм ва зинда азуанду доимо офтоб ҳаст ва мавҷӯдаст ва ҳозирасту ҳамаи азуи доимогарманд алои офтоб дар назар намеояд ва намедонанд ки азу зиндаанд вагарманд . Аммо чун бавоситаи лафзӣу иборатии хоҳии шукри хоҳии шикоят , хоҳии хайри хоҳии шар , гуфта ояд , офтоб дар назар ояд . Ҳамчун ки офтоби фалакӣ ки доимо тобонаст аммо дар назар намеояд шуъоъаш то бар деворӣ нтобад ҳамчунонк то воситаи ҳарф ва савт набошад шуъоъи офтоби сухан пайдо нашавад . Агарчӣ доимо ҳаст зеро ки офтоб латифаст вҳўоллтиФи касофатӣ май бояд то бавоситаи он касофат дар назар ояд ва зоҳир шавад . Яке гуфт « худо . » ҳеҷ ӯро маънӣӣ рӯй нанамуду хира ва афсурда монад . Чунк гуфтанд « худо чунин кард ва чунин фармуд ва чунин наҳй кард » гарм шуд ва дид , пас латофати ҳақро агарчӣ мавҷӯд буд ва бар ӯ метофт намедид . То воситаи амр ва наҳйу халқу қудрат ба вай шарҳ накарданд натавонист дидан . Баъзе ҳастанд ки аз заъфи тоқат ангабин надоранд то бавоситаи таомӣ мисли зарди биринҷу ҳалво ва ғайра тавонанд хӯрдан то қӯт гирифтан то ба ҷое расад ки асалро бевосита мехӯрд . Пас донистем ки нутқ офтобӣаст латиф , тобон , доимои ғайримунқатиъ . Алои ту муҳтоҷӣ ба воситаи касиф то шуъоъи офтобро май бинӣу ҳазз май сетоне . Чун ба ҷое бирасад ки он шуъоъу латофатро бевосита касофат бибинӣ ва ба он ху кунӣ дар тамошои он густохи шӯйу қӯтгирӣ ; дар айни он дарёии латофати рангҳои аҷаб ва тамошоҳои аҷаби бинӣ . Ва чаҳ аҷаб меояд ки он нутқи доимо дар ту ҳаст агар май гӯйӣ ва агар наме гӯйӣ ва агарчӣ дрондишаҳи ?ут низ нутқӣ нест он лаҳза мегӯйем нутқ ҳаст доимо ҳамчунонк гуфтанд алонсони ҳайвони нотиқ , ин ҳайвонят дар ту доимо ҳаст то зиндае , ҳамчунон лозим мешавад ки нутқ низ бо ту бошад доимо ҳамчунонк онҷои хоидани мӯҷиби зуҳӯр ҳайвонятаст ва шарт нест ҳамчунон нутқро мӯҷиби гуфтан ва лобиднаст ва шарт нест . Одамии се ҳолат дорад : аввалаш онаст ки гирд худо нагардад ;у ҳамаро ибодат ва хизмат кунад аз зану мард ва аз молу кӯдаку ҳаҷару хок ;у худоро ибодат накунад . Боз чун ӯро маърифатӣу итилоъӣ ҳосил шавад ғайри худоро хизмат накунад . Боз чун дарин ҳолат пештар равад хомӯш шавад на гуяд хизмат худо намекунам ва на гуяд хизмат худо мекунам ; беруни азин ҳар ду мартабат рафта бошад . Азин қавм дар олами овозае берун наомад . Худоят на ҳозираст ва на ғоибу офаринанда ҳар дуаст : яъне ҳузуру ғайбат . Пас ӯ ғайр ҳар ду бошад зеро агар ҳозир бошад , бояд ки ғайбат набошад ва ғайбат ҳаст . Ва ҳозир низ нест зеро ки ъндолҳзўр ғайбат ҳаст . Пас ӯ мавсуф набошад ба ҳузуру ғайбат . Ва ало лозим ояд ки аз зид зид зояд . Зеро ки дар ҳолати ғайбат лозим шавад ки ҳузурро ӯ офарӣда бошад ,у ҳузур , зид ғайбатаст ва ҳамчунон дар ғайбат , пас нишоед ки аз зид зид зояд ва нишоед ки ҳақ мисли худ офаринад зеро ки мегуяд « лондлаҳ » зеро ки агар мумкин шавад мисли мислиро офаринади тарҷеҳ лозим шавад бломрҷҳ ва ҳам лозим ояд « эҷоди алшииء нафса » ва ҳар ду мунтафӣаст . Чун ӣнҷо раседӣ боист ва тасарруф макун . Ақлро дигари ӣнҷо тасарруф намонад ; то канор дарё расед боистад чндонк истодан намонад , ҳамаи суханҳоу ҳамаи илмҳоу ҳамаи ҳунарҳоу ҳамаи ҳрФтҳои мазау чошнии азин сухан доранд , ки агар он набошад дар ҳеҷ корӣу ҳрФтӣ маза намонад . Ғояи мо фӣ албоб намедонанд ва донистан шарт нест . Ҳамчунонк мардии занӣ хоста бошад молдор ки ӯро гӯсфандону гилаи асбон ва ғайра бошад ва ин мард тимор дошт он гӯсфандон ва асбон мекунад ва боғҳоро об медиҳад агарчӣ ба он хизматҳо машғӯласт мазаи он корҳо аз вуҷӯди он зан дорад ки агар он зан аз миён бархезад дар он корҳо ҳеҷ маза намонад ва сард шавад ва бе ҷони намояд ҳамчунин ҳамаи ҳарфатҳои оламу улӯму ғайраи зиндагонӣу хушӣу гармӣ аз партави завқ ориф доранд ки агар завқ ӯ набошаду вуҷӯд ӯ , дар он ҳамаи корҳо завқ ва лиззат наёбанду ҳамаи мурдаи намояд .

پرسیدند معنی این بیت: « ای برادر تو همان اندیشه‌ای    مابقی تو استخوان و ریشه‌ای » فرمود که تو به این معنی نظر کن که همان اندیشه اشارت به آن اندیشهٔ مخصوص است و آن را به اندیشه عبارت کردیم جهت توسّع، امّا فی‌الحقیقه آن اندیشه نیست و اگر هست این جنس اندیشه نیست که مردم فهم کرده‌ا‌ند. ما را غرض این معنی بود از لفظ اندیشه و اگر کسی این معنی را خواهد که نازلتر تأویل کند جهت فهم عوام بگوید که اَلْاِنْسَانُ حَیَوَانٌ نَاطِقٌ و نطق اندیشه باشد خواهی مُضمر خواهی مُظهر و غیر آن حیوان باشد. پس درست آمد که انسان عبارت از اندیشه است باقی استخوان و ریشه است. کلام همچون آفتاب است همه آدمیان گرم و زنده ازواند و دایماً آفتاب هست و موجودست و حاضرست و همه ازو دایماً گرمند الّا آفتاب در نظر نمی‌آید و نمی‌دانند که ازو زنده‌اند و گرمند. اما چون بواسطهٔ لفظی و عبارتی خواهی شکر خواهی شکایت، خواهی خیر خواهی شر، گفته آید، آفتاب در نظر آید. همچون که آفتاب فلکی که دایماً تابانست اماّ در نظر نمی‌آید شعاعش تا بر دیواری نتابد همچنانک تا واسطهٔ حرف و صوت نباشد شعاع آفتاب سخن پیدا نشود. اگرچه دایماً هست زیرا که آفتاب لطیفست وَهُوَاللَّطِیْفُ کثافتی می‌باید تا بواسطهٔ آن کثافت در نظر آید و ظاهر شود. یکی گفت «خدا.» هیچ او را معنیی روی ننمود و خیره و افسرده ماند. چونک گفتند «خدا چنین کرد و چنین فرمود و چنین نهی کرد» گرم شد و دید، پس لطافت حقّ را اگرچه موجود بود و بر او می‌تافت نمی‌دید. تا واسطهٔ امر و نهی و خلق و قدرت به وی شرح نکردند نتوانست دیدن. بعضی هستند که از ضعف طاقت انگبین ندارند تا بواسطهٔ طعامی مثل زرد برنج و حلوا و غیره توانند خوردن تا قوّت گرفتن تا به جایی رسد که عسل را بی‌واسطه می‌خورد. پس دانستیم که نطقْ آفتابیست لطیف، تابان، دایماً غیرمنقطع. الّا تو محتاجی به واسطهٔ کثیف تا شعاع آفتاب را می‌بینی و حظ می‌ستانی. چون به جایی برسد که آن شعاع و لطافت را بی واسطهٔ کثافت ببینی و به آن خو کنی در تماشای آن گستاخ شوی و قوّت گیری؛ در عین آن دریای لطافت رنگهای عجب و تماشاهای عجب بینی. و چه عجب می‌آید که آن نطق دایماً در تو هست اگر می‌گویی و اگر نمی‌گویی و اگرچه دراندیشه‌ات نیز نطقی نیست آن لحظه می‌گوییم نطق هست دایماً همچنانک گفتند الانسان حیوان ناطقٌ، این حیوانیت در تو دایماً هست تا زنده‌ای، همچنان لازم می‌شود که نطق نیز با تو باشد دایماً همچنانک آنجا خاییدن موجب ظهور حیوانیّت است و شرط نیست همچنان نطق را موجب گفتن و لابیدن است و شرط نیست. آدمی سه حالت دارد: اوّلش آن است که گردِ خدا نگردد؛ و همه را عبادت و خدمت کند از زن و مرد و از مال و کودک و حجر و خاک؛ و خدا را عبادت نکند. باز چون او را معرفتی و اطلاعی حاصل شود غیرِ خدا را خدمت نکند. باز چون درین حالت پیشتر رود خاموش شود نه گوید خدمتِ خدا نمی‌کنم و نه گوید خدمت خدا می‌کنم؛ بیرون ازین هر دو مرتبت رفته باشد. ازین قوم در عالم آوازه‌ای بیرون نیامد. خدایت نه حاضرست و نه غایب و آفرینندهٔ هر دو است: یعنی حضور و غیبت. پس او غیرِ هر دو باشد زیرا اگر حاضر باشد، باید که غیبت نباشد و غیبت هست. و حاضر نیز نیست زیرا که عندالحضور غیبت هست. پس او موصوف نباشد به حضور و غیبت. و الّا لازم آید که از ضدّ ضدّ زاید. زیرا که در حالت غیبت لازم شود که حضور را او آفریده باشد، و حضور، ضدّ غیبت است و همچنان در غیبت، پس نشاید که از ضدّ ضدّ زاید و نشاید که حقّ مثل خود آفریند زیرا که می‌گوید « لَانِدَّلَهُ » زیرا که اگر ممکن شود مِثل مِثل را آفریند ترجیح لازم شود بلامُرَجِّحْ و هم لازم آید « ایجادُ الشِّیْیءِ نَفْسَهُ » و هر دو مُنتفی‌ است. چون اینجا رسیدی بِایست و تصرّف مکن. عقل را دیگر اینجا تصرّف نماند؛ تا کنار دریا رسید بایستد چندانک ایستادن نماند، همه سخنها و همه علمها و همه هنرها و همه حرفتها مزه و چاشنی ازین سخن دارند، که اگر آن نباشد در هیچ کاری و حرفتی مزه نماند. غایةُ ما فی الباب نمی‌دانند و دانستن شرط نیست. همچنانک مردی زنی خواسته باشد مالدار که او را گوسفندان و گلهٔ اسبان و غیره باشد و این مرد تیمار داشتِ آن گوسفندان و اسبان می‌کند و باغها را آب می‌دهد اگرچه به آن خدمتها مشغولست مزه آن کارها از وجودِ آن زن دارد که اگر آن زن از میان برخیزد در آن کارها هیچ مزه نماند و سرد شود و بی‌جان نماید همچنین همه حرفت‌های عالم و علوم و غیره زندگانی و خوشی و گرمی از پرتو ذوق عارف دارند که اگر ذوق او نباشد و وجود او، در آن همه کارها ذوق و لذّت نیابند و همه مُرده نماید.