Фармуд аввал ки шеър май гуфтеми доъия эй буд азим ки мӯҷиби гуфтан буд , акнӯн дар он вақт асарҳо дошт ва ин соъат ки доъияи Фотр шудааст ва дар ғурубаст , ҳам асарҳо дорад . Суннати ҳақи таъолӣ чунинаст ки чизҳоро дар вақти шрўқ тарбият мефармоеду азуи асарҳои азиму ҳикмат бисёр пайдо мешавад дар ҳолати ғуруб низ ҳамон тарбият қоимаст раби алмшрқи волмғрб яъне ирбии алдўоъии алшорқаҳу алғорбаҳ . Мӯътазила мегӯйанд ки « холиқи афъол бандааст , ва ҳар феълӣ ки азу содир мешавад бандаи холиқи он феъласт . » нишоед ки чунин бошад . Зеро ки он феълӣ ки азу содир мешавад ё ба воситаи ин олатаст ки дорад мисли ақлу рӯҳу қӯту ҷисм , ё бевосита . Нишоед ки ӯ холиқ афъол бошад ба воситаи инҳо , зирокаҳ ӯ қодир нест бар ҷамъияти инҳо . Пас ӯ холиқ афъол набошад ба воситаи он олат чун олати маҳкӯм ӯ нест , ва нишоед ки бе ин олати холиқ феъл бошад . Зеро маҳоласт ки бе он олати азу феълӣ ояд . Пас алӣ алотлоқ донистем ки холиқи афъол , ҳақаст на банда . Ҳар феълӣ аммо хайр ва аммо шар ки аз банда содир мешавад , ӯ онро ба ниятӣ ва пешниҳодӣ мекунад аммо ҳикмати он кори ҳамон қадар набошад ки дар тасаввур ӯ ояд , он қадари маънӣу ҳикмату фоида ки ӯро дар он кор намӯд фоидаи он ҳамон қадар буд ки он феъли азу ба вуҷӯд ояд , аммо фавойиди куллӣ онро худоӣ медонад ки азон чаҳ барҳо хоҳад ёфтан Маслан чунонк намоз мекунӣ ба нияти онки туро савоб бошад дар охират ,у неки номӣ ва амон бошад дар дунё , аммо фоидаи он намози ҳамин қадари нхўоҳдбўдн , садҳазори фоида ҳо хоҳад додан ки он дар ваҳм ту намегузарад . Он фоидаҳоро худоӣ донад ки бандаро бар он кор медорад . Акнӯн одамӣ дар дасти қабзаи қудрати ҳақ ҳамчун камонасту ҳақи таъолӣ ӯро дар корҳо мустаъмал мекунаду фоил дар ҳақиқат ҳақаст на камон , камон олатаст ва воситааст лекин бе хабарасту ғофил аз ҳақи ҷиҳати қавоми дунё , зиҳии азим камоне ки огаҳ шавад ки « ман дар даст кистам ! » . Чаҳ гӯям дунёеро ки қавом ӯу сутун ӯ ғифлат бошад ? ва наме бинӣ ки чун касеро бедор мекунанд аз дунё низ безор мешавад ва сард мешавад ва ӯ низ май гудозад ва талаф мешавад ? одамӣ аз кӯчакӣ ки нашаву намо гирифтааст ба восита ғифлат бӯдааст , волои ҳаргизи нболидӣ ва бузург нашудӣ , пас чун ӯ маъмуру бузург ба восита ғифлат шуд , боз бар ваии ҳақи таъолии ранҷҳоу муҷоҳидаҳо ҷбро ва ахтёро баргуморад , то он ғифлатҳоро азу бишӯяд , ва ӯро пок гирданд баъд аз он тавонад ба он олами ошнои гаштан . Вуҷӯди одамии мисол мзблаҳаст тели саргин , алои ин тели саргин агар азизи сет ҷиҳат онаст ки дарави хотами подшои сету вуҷӯди одамӣ ҳамчун ҷувол гандумаст , подшоҳ Нидо мекунад ки « он гандумро куҷо май барӣ ? ки соъ ман дараваст » ӯ аз соъ ғофиласт ,у ғарқи гандум шудааст , агар аз соъ воқиф шавад ба гандум кӣ илтифот кунад ? акнӯн ҳар андеша ки туро ба олам алавӣ мекашад ва аз олами суфлои сарду Фо тар мегирданд , аксу партави он соъаст ки берун мезанад . Одамии майл ба он олам мекунад , ва чун ба аксаи майл ба олам суфло кунад аломаташ он бошад ки он соъ дар пардаи пинҳон шуда бошад .

فرمود اوّل که شعر می‌گفتیم داعیه‌ای بود عظیم که موجب گفتن بود، اکنون در آن وقت اثرها داشت و این ساعت که داعیه فاتر شده است و در غروب است‌، هم اثرها دارد. سنّت حق تعالی چنین است که چیزها را در وقت شروق تربیت می‌فرماید و ازو اثرهای عظیم و حکمت بسیار پیدا می‌شود در حالت غروب نیز همان تربیت قایم است رَبُّ الْمَشرِقِ وَالْمَغْرِب یعنی یُرَبّیْ الدَّوَاعِیَ الشاّرِقَةَ وَ الْغَارِبَةَ . معتزله می‌گویند که ‌«خالق افعال بنده است، و هر فعلی که ازو صادر می‌شود بنده خالق آن فعل است.‌» نشاید که چنین باشد. زیرا‌که آن فعلی که ازو صادر می‌شود یا به‌واسطهٔ این آلت است که دارد مثل عقل و روح و قوّت و جسم‌، یا بی‌واسطه‌. نشاید که او خالق افعال باشد به‌واسطهٔ اینها، زیراکه او قادر نیست بر جمعیت اینها. پس او خالق افعال نباشد به واسطهٔ آن آلت چون آلت محکوم او نیست، و نشاید که بی این آلت خالق‌ِ فعل باشد. زیرا محال است که بی‌آن آلت ازو فعلی آید. پس علی‌الاطلاق دانستیم که خالق افعال‌، حق است نه بنده. هر فعلی امّا خیر و امّا شرّ که از بنده صادر می‌شود، او آن را به نیّتی و پیشنهادی می‌کند امّا حکمت آن کار همان‌قدر نباشد که در تصوّر او آید، آن قدر معنی و حکمت و فایده که او را در آن کار نمود فایدهٔ آن همان‌قدر بوَد که آن فعل ازو به‌وجود آید، امّا فواید کلّی آن را خدای می‌داند که ازآن چه بَرها خواهد یافتن مثلاً چنانک نماز می‌کنی به نیّت آنک ترا ثواب باشد در آخرت، و نیک‌نامی و امان باشد در دنیا، اما فایدهٔ آن نماز همین‌قدر نخواهدبودن، صدهزار فایده‌ها خواهد دادن که آن در وهم تو نمی‌گذرد. آن فایده‌ها را خدای داند که بنده را بر آن کار می‌دارد‌. اکنون آدمی در دستِ قبضهٔ قدرت حقّ همچون کمان است و حقّ تعالی او را در کارها مستعمل می‌کند و فاعل در حقیقت حق است نه کمان، کمان آلت است و واسطه است لیکن بی‌خبرست و غافل از حقّ جهت قوام دنیا، زهی عظیم کمانی که آگه شود که «‌من در دست کیستم‌!». چه گویم دنیایی را که قوام او و ستون او غفلت باشد‌؟ و نمی‌بینی که چون کسی را بیدار می‌کنند از دنیا نیز بیزار می‌شود و سرد می‌شود و او نیز می‌گدازد و تلف می‌شود‌؟ آدمی از کوچکی که نشو و نما گرفته است به‌واسطه غفلت بوده است، والّا هرگز نبالیدی و بزرگ نشدی، پس چون او معمور و بزرگ به‌واسطهٔ غفلت شد، باز بر وی حقّ تعالی رنج‌ها و مجاهده‌ها جَبراً و اختیاراً برگمارد، تا آن غفلت‌ها را ازو بشوید، و او را پاک گرداند بعد از آن تواند به آن عالم آشنا گشتن‌. وجود آدمی مثال مزبله است تَلِّ سرگین، الّا این تلّ سرگین اگر عزیز‌ست جهتِ آنست که درو خاتم پادشا‌ست و وجود آدمی همچون جوال گندم است، پادشاه ندا می‌کند که «‌آن گندم را کجا می‌بری‌؟ که صاع من دروست‌» او از صاع غافل است، و غرق گندم شده است، اگر از صاع واقف شود به گندم کی التفات کند‌؟ اکنون هر اندیشه که ترا به عالم علوی می‌کشد و از عالم سفلی سرد و فا‌تِر می‌گرداند، عکس و پرتو آن صاع است که بیرون می‌زند. آدمی میل به آن عالم می‌کند، و چون به‌عکسه میل به عالم سفلی کند علامتش آن باشد که آن صاع در پرده پنهان شده باشد.