Фармуд ки хотират хушаст ва чунаст ? зеро ки хотири азизи чизеи сет , ҳамчун домаст . Дом май бояд ки дуруст бошад то сайд гирад , агар хотир нохуш бошад дом дарида бошад , ба корӣ наёяд . Пас бояд ки дӯстӣ дар ҳақ касе ба ифрот набошаду душманӣ ба ифрот набошад ки азин ҳар ду , дом дарида шавад , миёна бояд . Ин дӯстӣ ки ба ифрот наме бояд , дар ҳақи ғайр ҳақ мегӯям , аммо дар ҳақи бории таъолии ҳеҷ ифрот мусаввир нагардад . Муҳаббат ҳарчӣ бештари беҳтар , зеро ки муҳаббати ғайри ҳақ чун муфрат бошаду халқи мусаххари чарх фалак наду чарх фалак доирасту аҳволи халқи ҳам доир , пас чун дӯстӣ ба ифрот бошад дар ҳақ касе доимои Сауди бузургӣ ӯ хоҳад ва ин мутааззираст , пас хотир мушавваш гардад ,у душманӣ чун муфрат бошад , пайваста наҳвасту накбат ӯ хоҳаду чарх фалак доирасту аҳвол ӯ доир , вақте масъӯд ва вақте манҳус , ин низ ки ҳамеша манҳус бошад муяссар нагардад . Пас хотир мушавваш гардад . Аммо муҳаббат дар ҳақи борӣ дар ҳамаи оламу хилоиқ аз габру ҷуҳуду тарсоу ҷумлаи мавҷӯдот комнаст . Касе мавҷади худро чун дӯст надорад ? ! дӯстии дарав комнаст , алои мавонеъи онро маҳҷӯб медорад . Чун мавонеъ бархезад он муҳаббат зоҳир гардад . Чаҳ ҷои мавҷӯдот ! ки адам дар ҷӯшаст ба таваққуъи онкии эшонро мавҷӯд гирданд . Адамҳо ҳамчинонкии чаҳор шахси пеши подшоҳӣ саф задаанд ҳар яке мехоҳаду мунтазир ки подшоҳи мансабро ба вай махсӯс гирданд ва ҳар яке аз дайгарии шарманда , зеро таваққуъ ӯ мунофӣ он дигараст . Пас адамҳо чун аз ҳақ мутаваққиъ эҷоданд , саф зада , ки маро ҳаст куну сабақи эҷод худ мехоҳанд аз борӣ , пас аз ҳамдигар шармандаанд , акнӯн чун адамҳо чунин бошанд мавҷӯдот чун бошанд ? !у ани ман шииءи алои исбҳи бҳмдаҳ аҷаб нест , ин аҷабаст ки ваон ман лошииءи исбҳи бҳмдаҳ . Куфру дайн ҳар ду дар раҳати пӯён , вҳдаҳи лошарики ?лаи гӯйон . Ин хонаи банноаш аз ғифлатасту аҷсому оламро ҳамаи қавомаш бар ғифлатаст . Ин ҷисм низ ки болидааст аз ғифлатаст , ва ғифлат куфрасту дайн бе вуҷӯди куфр мумкин нест зеро дайн , тарк куфраст , пас куфрӣ бибояд ки тарк ӯ тавон кард , пас ҳар ду як чизанд чун ин бе он нест ва он бе ин нест лоитҷзӣанду холиқашон яке бошад ки агар холиқашон яке набӯдӣ мтҷзӣ будандӣ , зеро ҳар яке чизеи офаридӣ , пас мтҷзӣ буданд . Пас чун холиқи яке сети вҳдаҳ лошарик бошад . Гуфтанд ки Сайиди бурҳони аддӣни сухан хуб мефармоед аммо шеъри сенае дар сухан бисёр май орад . Сайид фармуд ҳамчунон бошад ки мегӯйанд офтоб хубаст аммо нур медиҳад ин айб дорад зеро сухани сенае овардан , намӯдани он суханаст ва чизҳоро офтоби намояд ва дар нури офтоби тавон дидан . Мақсӯд аз нур офтоб онаст ки чизҳо намояд . Охири ин офтоби чизҳо май намояд ки ба кор наёяд . Офтобӣ ки чизҳо намояд ба кор ояд ҳақиқати офтоб ӯ бошад ва ин офтоби фаръу муҷози он офтоб ҳақиқӣ бошад . Охири шуморо низ ба қадари ақли ҷузвии худ азин офтоб дил мегиреду нур илм металабед ки шуморо чизеи ғайри маҳсусот дида шаваду дониши шумо дар физоиш бошад ва аз ҳар устодӣ ва ҳар ёрӣ мутаваққиъ мебошед ки азуи чизе фаҳм кунед ва дарёбед , пас донистем ки офтоб дигар ҳаст ғайри офтоби сӯрат , ки аз ваии кашфи ҳақоиқ ва маъонӣ мешавад ва ин илми ҷузвӣ ки дар вай май гурезӣу азуи хуш май шӯии фаръи он илм бузургаст ва партав онаст . Ин партави туро ба он илми бузургу офтоб аслӣ мехонд ки аўлӣки инодўни ман макони баъӣд . Ту он илмро сӯии худ май кашӣ ӯ мегуяд ки « ман ӣнҷо нагунҷам ва ту онҷои дайри рисӣ , гнҷидни ман ӣнҷо маҳоласт ва омадан ту онҷо саъбаст таквини маҳол , маҳоласт аммо таквини саъб , маҳол нест » пас агарчӣ саъбаст ҷаҳд кун то ба илми бузурги пайвандӣ ва мутаваққиъ мабош ки он ӣнҷо гунҷад ки маҳоласт . Ва ҳамчунин ағниё аз муҳаббати Ганаии ҳақ , пӯли пӯл ҷамъ мекунанду ҳубаи ҳуба то сифати Ганаи эшонро ҳосил гардад ; аз партави Гана , партав Гана мегуяд ман мунодӣам шуморо аз он Ганаии бузург , маро чаҳ ӣнҷо мекашид ? ки ман ӣнҷо нагунҷам . Шумо сӯии ин Гана ойед . Фии алҷмлаҳи асл оқибатаст оқибати Маҳмӯди бод . Оқибати Маҳмӯд он бошад ки дарахтӣ ки бех ӯ дар он боғи рӯҳонӣ собит бошаду фурӯъу шохаҳои ӯ миваҳои ӯ биҷои дигари овехта шуда бошаду миваҳои ӯ рехта , оқибати он миваҳоро ба он боғ баранд зеро бех дар он боғаст ва агар бъкс бошад агарчӣ ба сӯрати тасбеҳ ва тҳлил кунад чун бехаши дарин оламаст он ҳамаи миваҳои ӯро ба ин олам оваранд ва агар ҳар ду дар он боғ бошад нури алӣ нур бошад .

فرمود که خاطرت خوش است و چونست‌؟ زیرا که خاطر عزیز چیزی‌ست، همچون دام است. دام می‌باید که درست باشد تا صید گیرد، اگر خاطر ناخوش باشد دام دریده باشد، به کاری نیاید. پس باید که دوستی در حقِّ کسی به افراط نباشد و دشمنی به افراط نباشد که ازین هر دو‌، دام دریده شود، میانه باید. این دوستی که به افراط نمی‌باید، در حقِّ غیر حق می‌گویم، امّا در حقّ باری تعالی هیچ افراط مصوّر نگردد. محبّت هرچه بیشتر بهتر، زیرا که محبّتِ غیر حقّ چون مفرط باشد و خلق مسخّر چرخ فلک‌ند و چرخ فلک دایرست و احوال خلق هم دایر، پس چون دوستی به افراط باشد در حقّ کسی دایماً سعود بزرگی او خواهد و این متعذّر است، پس خاطر مشوّش گردد، و دشمنی چون مفرط باشد، پیوسته نحوست و نکبتِ او خواهد و چرخ فلک دایرست و احوال او دایر، وقتی مسعود و وقتی منحوس، این نیز که همیشه منحوس باشد میسّر نگردد. پس خاطر مشوّش گردد. امّا محبّت در حقّ باری در همه عالم و خلایق از گبر و جهود و ترسا و جملهٔ موجودات کامِن است. کسی موجِد خود را چون دوست ندارد؟! دوستی درو کامِن است، الّا موانع آن را محجوب می‌دارد. چون موانع برخیزد آن محبّت ظاهر گردد. چه جای موجودات! که عدم در جوش است به توقّع آنکه ایشان را موجود گرداند. عدم‌ها همچنانکه چهار شخص پیش پادشاهی صف زده‌اند هر یکی می‌خواهد و منتظر که پادشاه منصب را به وی مخصوص گرداند و هر یکی از دیگری شرمنده، زیرا توقّع او منافی آن دیگرست. پس عدم‌ها چون از حقّ متوقّع ایجاداند، صف زده، که مرا هست کن و سَبق ایجاد خود می‌خواهند از باری، پس از همدگر شرمنده‌اند، اکنون چون عدم‌ها چنین باشند موجودات چون باشند؟! و اِنْ مِنْ شَیْیء اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ عجب نیست، این عجب است که وَاِنْ مِنْ لَاشَیْیءٍ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ. کفر و دین هر دو در رهت پویان، وحده لاشریک له گویان. این خانه بناش از غفلت است و اجسام و عالم را همه قوامش بر غفلت است. این جسم نیز که بالیده است از غفلت است، و غفلت کفرست و دین بی وجود کفر ممکن نیست زیرا دین‌، ترک کفر است، پس کفری بباید که ترکِ او توان کرد، پس هر دو یک چیزند چون این بی آن نیست و آن بی این نیست لایتجزّی اند و خالقشان یکی باشد که اگر خالقشان یکی نبودی متجزّی بودندی، زیرا هر یکی چیزی آفریدی، پس متجزّی بودند. پس چون خالق یکی‌ست وحده لاشریک باشد. گفتند که سیّد برهان الدّین سخن خوب می‌فرماید امّا شعر سنایی در سخن بسیار می‌آرد. سیّد فرمود همچنان باشد که می‌گویند آفتاب خوب است امّا نور می‌دهد این عیب دارد زیرا سخن سنایی آوردن‌، نمودنِ آن سخن است و چیزها را آفتاب نماید و در نور آفتاب توان دیدن. مقصود از نورِ آفتاب آنست که چیزها نماید. آخر این آفتاب چیزها می‌نماید که به‌کار نیاید. آفتابی که چیزها نماید به‌کار آید حقیقت آفتاب او باشد و این آفتاب فرع و مجاز آن آفتاب حقیقی باشد. آخر شما را نیز به‌قدر عقل جزویِ خود ازین آفتاب دل می‌گیرید و نور علم می‌طلبید که شما را چیزی غیر محسوسات دیده شود و دانش شما در فزایش باشد و از هر استادی و هر یاری متوقّع می‌باشید که ازو چیزی فهم کنید و دریابید، پس دانستیم که آفتابِ دیگر هست غیرِ آفتاب صورت، که از وی کشف حقایق و معانی می‌شود و این علم جزوی که در وی می‌گریزی و ازو خوش می‌شوی فرع آن علم بزرگ است و پرتو آنست‌. این پرتو ترا به‌آن علم بزرگ و آفتاب اصلی می‌خواند که اُولئِکَ یُنَادَوْنَ مِنْ مَکَانٍ بَعِیْدٍ. تو آن علم را سوی خود می‌کشی او می‌گوید که ‌«من اینجا نگنجم و تو آنجا دیر رسی، گنجیدن من اینجا محال است و آمدن تو آنجا صعب است تکوین‌ِ محال‌، محال است امّا تکوین‌ِ صعب‌، محال نیست» پس اگرچه صعب است جهد کن تا به علم بزرگ پیوندی و متوقّع مباش که آن اینجا گنجد که محال است. و همچنین اغنیا از محبّت غنای حقّ‌، پول‌پول جمع می‌کنند و حبّه‌حبّه تا صفت غِنا ایشان را حاصل گردد؛ از پرتو غنا، پرتو غنا می‌گوید من منادی‌ام شما را از آن غنای بزرگ، مرا چه اینجا می‌کشید‌؟ که من اینجا نگنجم. شما سوی این غنا آیید. فی‌الجمله اصل عاقبت است عاقبت محمود باد. عاقبتِ محمود آن باشد که درختی که بیخ او در آن باغ روحانی ثابت باشد و فروع و شاخه‌های او میوه‌های او بجای دیگر آویخته شده باشد و میوه‌های او ریخته، عاقبت آن میوه‌ها را به آن باغ برند زیرا بیخ در آن باغ است و اگر بعکس باشد اگرچه به‌صورت تسبیح و تهلیل کند چون بیخش درین عالم است آن همه میوه‌های او را به‌این عالم آورند و اگر هر دو در آن باغ باشد نور علی نور باشد.