Гуфт ки он мунаҷҷим мегуяд ки « ғайри афлок ва ин караи хокӣ ки май байнами шумо даъвӣ мекунед ки беруни он чизе ҳаст , пеши ман ғайри он чизе нест ва агар ҳаст бинмоӣед ки куҷост ? » фармуд ки он савол фосидаст аз ибтидо , зеро май гӯйӣ ки « бинмоӣед ки куҷост ? »у онрои худ ҷой несту баъд аз он биё бигӯ ки эътирози ту аз куҷост ? ва дар чаҳ ҷойаст ? дар забон нест ва дар даҳон нест ! дар сина нест ! ин ҷумларо бикову пораи порау зарра зарра кун бибин ки ин эътирозу андешаро дар инҳо ҳамаи ҳеҷ май ёбӣ ? пас донистем ки андешаи туро ҷой нест . Чун ҷои андешаи худро надонистӣ ҷои холиқи андешаро чун доне ? . Чандини ҳазор андешау аҳвол бар ту меояд ба даст ту несту мақдӯру маҳкӯм ту нест ва агар матлаъи инро донисте ки аз куҷост , онро афзуде . Ммристи ин ҷумлаи чизҳоро бар ту ва ту бехабар ки аз куҷо меояд ва ба куҷо меравад ва чаҳ хоҳад кардан . Чун аз итилоъи аҳволи худ оҷизӣ чигуна таваққуъ май дорӣ ки бар холиқи худ матлаъи гардӣ ? . Қҳбаҳ хўоҳрзн мегуяд ки « дар осмон нест » эй саг чун май доне ки нест ? ореи осмонро вжаҳи вжаҳи паймӯдӣ ? ҳамаро гардидӣ ? хабар май диҳӣ ки дарав нест ? қҳбаҳи худро ки дар хона дорӣ ндонӣ ; осмонро чун хоҳӣ донистан ? ҳай осмон шунидаеу номи ситораҳоу афлоки чизе май гӯйӣ , агар ту аз осмони матлаъ май будӣ ё сӯии осмони вжаҳ эй боло мерафтӣ азин ҳарза ҳо нагуфтӣ . Ин чаҳ мегӯйем ки ҳақ бар осмон нест муроди мо он нест ки бар осмон нест ; яъне осмон бар ӯ муҳӣт нест ва ӯ муҳӣт осмонаст . Таъаллуқӣ дорад ба осмони азин бе чун ва чигуна чунонкӣ ба ту таъаллуқ гирифтааст бе чун ва чигуна . Ва ҳама дар даст қудрат ӯст ва мазҳар ӯст ва дар тасарруф ӯст пас берун аз осмон ва акуон набошад ва ба куллӣ дар он набошад яъне ки инҳо бар ӯ муҳӣт набошад ва ӯ бар ҷумла муҳӣт бошад .
گفت که آن منجّم میگوید که «غیر افلاک و این کرهٔ خاکی که میبینم شما دعوی میکنید که بیرون آن چیزی هست، پیش من غیرِ آن چیزی نیست و اگر هست بنمایید که کجاست؟» فرمود که آن سؤال فاسد است از ابتدا، زیرا میگویی که «بنمایید که کجاست؟» و آنرا خود جای نیست و بعد از آن بیا بگو که اعتراض تو از کجاست؟ و در چه جای است؟ در زبان نیست و در دهان نیست! در سینه نیست! این جمله را بکاو و پاره پاره و ذرّه ذرّه کن ببین که این اعتراض و اندیشه را در اینها همه هیچ مییابی؟ پس دانستیم که اندیشهٔ ترا جای نیست. چون جای اندیشهٔ خود را ندانستی جای خالق اندیشه را چون دانی؟. چندین هزار اندیشه و احوال بر تو میآید به دست تو نیست و مقدور و محکوم تو نیست و اگر مَطلَع این را دانستیی که از کجاست، آن را افزودیی. ممرّیست این جمله چیزها را بر تو و تو بیخبر که از کجا میآید و به کجا میرود و چه خواهد کردن. چون از اطلّاع احوال خود عاجزی چگونه توقّع میداری که بر خالق خود مطلّع گردی؟. قحبه خواهرزن میگوید که «در آسمان نیست» ای سگ چون میدانی که نیست؟ آری آسمان را وژه وژه پیمودی؟ همه را گردیدی؟ خبر میدهی که درو نیست؟ قحبهٔ خود را که در خانه داری ندانی؛ آسمان را چون خواهی دانستن؟ هی آسمان شنیدهای و نام ستارهها و افلاک چیزی میگویی، اگر تو از آسمان مطلّع میبودی یا سوی آسمان وژهای بالا میرفتی ازین هرزهها نگفتی. این چه میگوییم که حقّ بر آسمان نیست مراد ما آن نیست که بر آسمان نیست؛ یعنی آسمان بر او محیط نیست و او محیط آسمان است. تعلّقی دارد به آسمان ازین بیچون و چگونه چنانکه به تو تعلّق گرفته است بیچون و چگونه. و همه در دستِ قدرتِ اوست و مَظهرِ اوست و در تصرّف اوست پس بیرون از آسمان و اَکوان نباشد و به کلّی در آن نباشد یعنی که اینها بر او محیط نباشد و او بر جمله محیط باشد.
Яке гуфт ки « пеш аз онкии замину осмон буду курсӣ буд аҷаби куҷо буд ? » гуфтем « ин савол аз аввал фосидаст зирокаҳи худоӣ онаст ки ӯро ҷой нест ту май пурсӣ пеши азин ҳам куҷо буд ? » охири ҳамаи чизҳои ту бе ҷост ин чизҳоро ки дар туаст ҷои онро донистӣ ? ки ҷой ӯро май талабӣ ? чун беҷойаст аҳволу андешаҳои ту , ҷой чигуна тасаввури бандад ? охири холиқи андеша аз андешаи латиф тар бошад Маслан ин банно ки хонаи сохт охир ӯ латиф тар бошад азин хона зеро ки сад чунину ғайри ин баннои корҳои дигар ва тадбирҳои дигар ки як ба як намонад он мард банно тавонад сохтани пас ӯ латиф тар бошад ва азизтар аз банӣ аммо он лутф дар назар намеояд магар ба воситаи хонау амалӣ ки дар олами ҳиси даройад то он лутф ӯ ҷамоли намояд . Ин нафас дар зимистони пайдои сет ва дар тобистон пайдо нест на онаст ки дар тобистони нафас мунқатиъ шуд ва нафас нест алои тобистон латифасту нафаси латифи сет пайдо намешавад ба хилофи зимистон . Ҳамчунин ҳамаи авсофи туу маъонӣ ту латифанд дар назар намеоянд магар ба воситаи феълии Маслан ҳалами ту мавҷӯдаст аммо дар назар намеояд чун бар гуноҳи кор бибахшое ҳалами ту маҳсус шавад ва ҳамчунин қаҳҳор ӣ ту дар назар намеояд чун бар муҷримии қаҳри ронӣ ва ӯро бизанӣ қаҳри ту дар назар ояд ва ҳамчунин илои молонҳоиаҳи ҳақи таъолӣ аз ғояти лутф дар назар намеояд « Киеви Фўқҳм » осмону заминро офарид то қудрат ӯу сунъ ӯ дар назар ояд ва лиҳозо мефармоед аФлми инзрўои илои алсмоءи бниноҳои сухани ман ба даст ман нест ва азин рӯ май ранҷам зеро мехоҳам ки дӯстонро мавъиза гӯяму сухани мнқод ман намешавад азин рӯ май ранҷам аммо аз он рӯ ки сухани ман болотар аз манаст ва ман маҳкӯм вайам шод мешавам зеро ки суханиро ки ҳақ гуяд ҳарҷо ки расад зинда кунаду асарҳои азим кунад вмои Ромяти ази Ромяти влкни аллоҳи Ромии тирӣ ки аз камони ҳақи ҷаҳди ҳеҷ сипарӣу ҷавшании монеъ он нагардад азин рӯи шоди м . Илм агар ба куллӣ дар одамӣ будӣ ва ҷаҳл набӯдӣ одамӣ бсухтӣу нмондии пас ҷаҳл матлӯб омад азин рӯ ки бақо ӣ вуҷӯд ба вайасту илм матлӯбаст аз он рӯ ки всилтаст ба маърифат . Бории пас ҳар ду ёригари ҳмдгрнду ҳамаи аздод чунинанд , шаб агар чаҳ зиди рӯзи сет аммо ёрӣ гар ӯст ва як кор мекунанд агар ҳамеша шаб будӣ ҳеҷ корӣ ҳосил нашудӣ ва бар наомадӣ ва агар ҳамеша рӯз будӣ чашму сару димоғи хираи мондандӣ ва девона шудандӣу маъаттал . Пас дар шаб май осоинд ва мехусбанду ҳамаи олатҳо аз димоғу фикру дасту поу самъу басари ҷумла қӯтӣ мегиранду рӯзи он қӯтҳоро харҷ мекунанд , пас ҷумлаи аздоди нисбат ба мо зид май намояд ; нисбат ба ҳакими ҳамаи як кор мекунанд ва зид нестанд . Дар олам бинмо ; кадом бадаст ки дар зимни он некӣ нест ?у кадом некӣаст ки дар зимни он бадӣ нест ? Маслан яке қасд куштан кард , ба зино машғӯл шуд ; он хӯн азу наомад азин рӯ ки зинои сет бадаст азин рӯ ки монеъ қатл шуд некаст ; пас бадӣу некӣ як чизанд ғайри мтҷзӣ . Ва азин рӯи моро баҳсаст бо маҷусён ки эшон мегӯйанд ки ду худост , яке холиқи хайр ва яке холиқи шар акнӯн ту бинмо хайр бешар то мо мақар шавем ки худоӣ шар ҳасту худои хайр ва ин маҳоласт зеро ки хайр аз шар ҷудо нест . Чун хайру шар ду нестанду миёни эшон ҷудоӣ нест ; пас ду холиқ маҳоласт . Мо шуморо илзом намекунем ки албата яқин кун ки чунинаст , мегӯйем кам аз онкӣ дар ту заннии даройад ки « мабодо ки ин чунин бошад ки мегӯйанд » мусаллам ки яқинат нашуд ки чунонаст ; чигуна ?ут яқин шуд ки чунон нест ? худо мефармоед ки эй коФрки алои изни أўлӣки анҳми мбъўсўни лиўми азим . Заннят низ падед нашуд ки он ваъдаҳои мо ки кардаем мабодо ки рост бошад ?у мؤохзаҳ бар кофарон бар ин хоҳад бӯдан ки « туро гумоне наомад ? чаро эҳтиёт накардӣу толиб мо нагаштӣ ? »
یکی گفت که «پیش از آنکه زمین و آسمان بود و کرسی بود عجب کجا بود؟» گفتیم «این سؤال از اوّل فاسد است زیراکه خدای آن است که او را جای نیست تو میپرسی پیش ازین هم کجا بود؟» آخر همه چیزهای تو بیجاست این چیزها را که در توست جای آن را دانستی؟ که جای او را میطلبی؟ چون بیجای است احوال و اندیشههای تو، جایْ چگونه تصوّر بندد؟ آخر خالق اندیشه از اندیشه لطیفتر باشد مثلاً این بنّا که خانه ساخت آخر او لطیفتر باشد ازین خانه زیرا که صد چنین و غیر این بنّایی کارهای دیگر و تدبیرهای دیگر که یک به یک نماند آن مرد بنّا تواند ساختن پس او لطیفتر باشد و عزیزتر از بِنی امّا آن لطف در نظر نمیآید مگر به واسطهٔ خانه و عملی که در عالم حس درآید تا آن لطف او جمال نماید. این نَفَس در زمستان پیداست و در تابستان پیدا نیست نه آنست که در تابستان نفَس منقطع شد و نفس نیست اِلّا تابستان لطیف است و نفس لطیفست پیدا نمیشود به خلاف زمستان. همچنین همه اوصاف تو و معانی تو لطیفند در نظر نمیآیند مگر به واسطهٔ فعلی مثلاً حلم تو موجود است امّا در نظر نمیآید چون بر گناهکار ببخشایی حلم تو محسوس شود و همچنین قهّاری تو در نظر نمیآید چون بر مجرمی قهر رانی و او را بزنی قهر تو در نظر آید و همچنین الیمالانهایه حقتعالی از غایت لطف در نظر نمیآید «کَیْفَ فَوْقَهُمْ» آسمان و زمین را آفرید تا قدرت او و صنع او در نظر آید و لهذا میفرماید اَفَلَمْ یَنْظُرَوْا اِلَی السمَّاءِ بَنَیْنَاهَا سخن من به دست من نیست و ازین رو میرنجم زیرا میخواهم که دوستان را موعظه گویم و سخن منقاد من نمیشود ازین رو میرنجم اما از آن رو که سخن من بالاتر از من است و من محکوم ویام شاد میشوم زیرا که سخنی را که حقّ گوید هرجا که رسد زنده کند و اثرهای عظیم کند وَمَا رَمَیْتَ اِذْ رَمَیْتَ وَلکِنَّ اللّهَ رَمی تیری که از کمان حقّ جَهد هیچ سپری و جوشنی مانع آن نگردد ازین رو شادم. علم اگر به کلّی در آدمی بودی و جهل نبودی آدمی بسوختی و نماندی پس جهل مطلوب آمد ازین رو که بقای وجود به وی است و علم مطلوب است از آن رو که وسیلت است به معرفت. باری پس هر دو یاریگر همدگرند و همه اضداد چنیناند، شب اگر چه ضدّ روزست اماّ یاریگر اوست و یک کار میکنند اگر همیشه شب بودی هیچ کاری حاصل نشدی و بر نیامدی و اگر همیشه روز بودی چشم و سر و دماغ خیره ماندندی و دیوانه شدندی و معطّل. پس در شب میآسایند و میخسبند و همه آلتها از دماغ و فکر و دست و پا و سمع و بصر جمله قوّتی میگیرند و روز آن قوّتها را خرج میکنند، پس جملهٔ اضداد نسبت به ما ضدّ مینماید؛ نسبت به حکیم همه یک کار میکنند و ضدّ نیستند. در عالم بنما؛ کدام بَد است که در ضمن آن نیکی نیست؟ و کدام نیکی است که در ضمن آن بدی نیست؟ مثلاً یکی قصد کشتن کرد، به زنا مشغول شد؛ آن خون ازو نیامد ازین رو که زناست بد است ازین رو که مانع قتل شد نیک است؛ پس بدی و نیکی یک چیزند غیر متجزّی. و ازین رو ما را بحث است با مجوسیان که ایشان میگویند که دو خداست، یکی خالق خیر و یکی خالق شر اکنون تو بنما خیر بیشر تا ما مُقر شویم که خدای شر هست و خدای خیر و این محال است زیرا که خیر از شر جدا نیست. چون خیر و شر دو نیستند و میان ایشان جدایی نیست؛ پس دو خالق محال است. ما شما را الزام نمیکنیم که البتّه یقین کن که چنین است، میگوییم کم از آنکه در تو ظنّی درآید که «مبادا که این چنین باشد که میگویند» مسلّم که یقینت نشد که چنان است؛ چگونهات یقین شد که چنان نیست؟ خدا میفرماید که ای کافرک اَلَا یَظُنُّ أولئکَ اَنَّهُمْ مَبْعُوْثَوْنَ لِیَوْمٍ عظِیمٍ. ظنّیت نیز پدید نشد که آن وعدههای ما که کردهایم مبادا که راست باشد؟ و مؤاخذه بر کافران بر این خواهد بودن که «ترا گمانی نیامد؟ چرا احتیاط نکردی و طالب ما نگشتی؟»