Писар атобак омад худовандгор фармуд ки падари ту доимо ба ҳақ машғӯласту эътиқодаш ғолибаст ва дар суханаш пайдост . Рӯзӣ атобак гуфт ки кофарон рӯмӣ гуфтанд ки « духтарро то ба тотори диҳем ки дайн як гардад ва ин дайни нав ки мусулмонӣ аст бархезад » гуфтам « охири ин дайн кӣ як бӯдааст ? ҳамвора ду ва се бӯдаасту ҷангу қаттоли қоими миёни эшон . Шумо дайнро як чун хоҳед кардан ? як онҷо шавад дар қиёмат . Аммо ӣнҷо ки дунёст мумкин нест зеро ӣнҷо ҳар якеро Муродӣаст ва ҳавоӣаст мухталиф . Яке ӣнҷо мумкин нагардад магар дар қиёмат ки ҳама як шаванд ва ба якҷо назар кунанд ва як гӯш ва як забон шаванд » . Дар одамӣ бисёр чизҳост , мӯшаст ва мурғаст ; бории мурғи қафасро боло май бараду бози мӯш ба зер мекашаду садҳазори вуҳуши мухталиф дар одамӣ . Магари онҷои раванд ки мӯши мӯшии бигузораду мурғи мурғиро бигузораду ҳама як шаванд зеро ки матлӯб на болост ва на зер . Чун матлӯб зоҳир шавад на боло буд ва на зер . Яке чизе гум кардааст чап ва рост меҷӯяду пеш ва пас меҷӯяд чун он чизро ёфт на боло ҷӯяд ва на зер ва на чап ҷӯяд ва на рост на пеш ҷӯяд ва на пас ҷамъ шавад . Пас дар рӯзи қиёмати ҳамаи як назар шаванд ва як забон ва як гӯш ва як ҳуш чунонк даҳ касро боғӣ ё дуконӣ ба ширкат бошад , суханашон як бошаду ғамашони яку машғӯлии эшон ба як чиз бошад чун матлӯби як гашт . Пас дар рӯзи қиёмат чун ҳамаро кор ба ҳақ афтод ҳама як шаванд . Ба ин маънӣ ҳар касе дар дунё ба корӣ машғӯласт яке дар муҳаббати зан , яке дар мол , яке дар касб , яке дар илм ; ҳамаро муътақид онаст ки « дармони ману завқи ману хушии ману роҳати ман дар онаст ва он раҳмат ҳақаст » чун дар онҷо меравад ва меҷӯяд намеёбад боз мегардад ва чун соъатӣ макс мекунад мегуяд « он завқу раҳмат ҷустанӣаст , магари неки нҷстм ; боз биҷӯем » ва чун боз меҷӯяд намеёбад ҳамчунин то гоҳе ки раҳмат рӯй намояд бе ҳиҷоби баъд азон донад ки роҳ он набӯд . Аммо ҳақи таъолӣ бандагон дорад ки пеш аз қиёмат чунонанд ва май бенанд . Охири алии разии аллоҳ анҳу мефармоед луи кашфи алғтоءи мо азддт яқинан яъне « чун қолабро баргиранду қиёмат зоҳир шавад яқини ман зиёдат нагардад » ; назираш чунон бошад ки қавмӣ дар шаби торик дар хона рӯй ба ҳар ҷонибӣ кардаанд ва намоз мекунанд . Чун рӯз шавад ҳама азон боз гирданд аммо онро ки рӯ ба қибла бӯдааст дар шаб , чаҳ боз гардад ? чун ҳамаи сӯй ӯ мегирданд . Пас он бандагони ҳам дар шаб рӯй ба вай доранд ва аз ғайр рӯй гардонидаанд . Пас дар ҳақи эшон қиёмат зоҳирасту ҳозир .

پسر اتابک آمد خداوندگار فرمود که پدر تو دایماً به حقّ مشغول است و اعتقادش غالب است و در سخنش پیداست. روزی اتابک گفت که کافران رومی گفتند که «دختر را تا به تاتار دهیم که دین یک گردد و این دین نو که مسلمانی است برخیزد» گفتم «آخر این دین کی یک بوده است؟ همواره دو و سه بوده است و جنگ و قتال قایم میان ایشان. شما دین را یک چون خواهید کردن؟ یک آنجا شود در قیامت. اما اینجا که دنیاست ممکن نیست زیرا اینجا هر یکی را مرادی است و هوایی است مختلف. یکی اینجا ممکن نگردد مگر در قیامت که همه یک شوند و به یکجا نظر کنند و یک‌گوش و یک‌زبان شوند». در آدمی بسیار چیزهاست، موش است و مرغ است؛ باری مرغ قفس را بالا می‌برد و باز موش به زیر می‌کشد و صدهزار وحوش مختلف در آدمی. مگر آنجا روند که موش موشی بگذارد و مرغ مرغی را بگذارد و همه یک شوند زیرا که مطلوب نه بالاست و نه زیر. چون مطلوب ظاهر شود نه بالا بود و نه زیر. یکی چیزی گم کرده است چپ و راست می‌جوید و پیش و پس می‌جوید چون آن چیز را یافت نه بالا جوید و نه زیر و نه چپ جوید و نه راست نه پیش جوید و نه پس جمع شود. پس در روز قیامت همه یک نظر شوند و یک زبان و یک گوش و یک هوش چنانک ده کس را باغی یا دکانی به شرکت باشد، سخنشان یک باشد و غمشان یک و مشغولی ایشان به یک چیز باشد چون مطلوب یک گشت. پس در روز قیامت چون همه را کار به حق افتاد همه یک شوند. به این معنی هر کسی در دنیا به کاری مشغول است یکی در محبّت زن، یکی در مال، یکی در کسب، یکی در علم؛ همه را معتقد آن است که «درمان من و ذوق من و خوشی من و راحت من در آن است و آن رحمت حقّ است» چون در آنجا می‌رود و می‌جوید نمی‌یابد باز می‌گردد و چون ساعتی مکث می‌کند می‌گوید «آن ذوق و رحمت جستنی است، مگر نیک نجستم؛ باز بجویم» و چون باز می‌جوید نمی‌یابد همچنین تا گاهی که رحمت روی نماید بی‌حجاب بعد ازان داند که راه آن نبود. امّا حق‌تعالی بندگان دارد که پیش از قیامت چنانند و می‌بینند. آخر علی رضی الله عنه می‌فرماید لَوْ کُشِفَ الْغِطاءِ مَا اْزْدَدْتُ یَقِیْناً یعنی «چون قالب را برگیرند و قیامت ظاهر شود یقین من زیادت نگردد»؛ نظیرش چنان باشد که قومی در شب تاریک در خانه روی به هر جانبی کرده‌اند و نماز می‌کنند. چون روز شود همه ازان باز گردند امّا آنرا که رو به قبله بوده است در شب، چه باز گردد؟ چون همه سوی او می‌گردند. پس آن بندگان هم در شب روی به وی دارند و از غیر روی گردانیده‌اند. پس در حقّ ِ ایشان قیامت ظاهر است و حاضر.

Сухан бепоёнаст аммо ба қадари толиб фурӯ меояд киу ани ман шииءи алои ънднои хзоӣнаҳ ва мо ннзлаҳи ало бақадр маълуми ҳикмат ҳамчун боронаст дар маъдани хеш бепоёнаст аммо ба қадари маслиҳат фурӯд ояд ; дар зимистон ва дар баҳор ва дар тобистон ва дар пойиз ба қадар ӯ ва ( дар баҳор ҳамчунин ) бештару камтар ; аммо аз онҷо ки меояд онҷо беҳадаст . Шукрро дар коғаз кунанд ё доруҳоро атторон аммо шукри он қадар набошад ки дар коғазаст конҳои шукру конҳои дору беҳадаст ва бениҳоят , дар коғаз кӣ гунҷад ? тшниъ мезаданд ки қуръон бар Муҳамад ( слии аллоҳи алайҳу силам ) чаро калимаи калима фурӯд меояду сӯраи сӯра фурӯ намеояд , Мустафо ( салавоти аллоҳи алайҳ ) фармуд ки « ин аблаҳон чаҳ мегӯйанд ? агар бар ман тамом фурӯд ояд ман бгдозму нмонм » зеро ки воқифаст аз андакӣ бисёр фаҳм кунад ва аз чизеи чизҳо ва аз сатрии дафтарҳо . Назираши ҳамчинонкӣ ҷамоатӣ нишастаанд ҳикоятӣ мешунаванд аммо яке он аҳволро тамом медонад ва дар миён воқеа бӯдааст аз рамзии он ҳамаро фаҳм мекунаду зард ва сурх мешавад ва аз ҳол ба ҳол мегардаду дгарони он қадар ки шуниданд фаҳм карданд чун воқифи набуданд бар кули аҳвол . Аммо онки воқиф буд аз он қадар бисёр фаҳм кард . Чун дар хизмат аттор омадӣ шукр бисёраст аммо мебинад ки сим чанд оварадӣ ба қадар он диҳад . Сими ӣнҷои ҳиммат ва эътиқодаст ба қадари ҳиммату эътиқоди сухан фурӯд ояд . Чун омадӣ ба талаби шукр дар ҷуволат бингаранд чаҳ қадараст ба қадари он пимоинди килаҳ эй ё ду . Аммо агар қаторҳои уштуру ҷуволҳо бисёр оварда бошад фармойанд ки кёлон биоваранд . Ҳамчунин одамӣ бияёд ки ӯро дарёҳо бас накунад ва одамӣ бошад ки ӯро қатрае чанд бас бошаду зиёда аз он зӣонаш дорад . Ва ин танҳо дар олами маънӣу улӯм ва ҳикмат нест дар ҳамаи чиз чунинаст дар молҳо ва зарҳоу конҳо ҷумла беҳад ва поёнаст аммо бар қадари шахс фурӯд ояд зеро ки афзӯн аз он барнатобад ва девона шавад . Наме бинӣ дар маҷнӯн ва дар Фарҳоду ғайра аз ошиқон ки кӯҳ ва дашт гирифтанд аз ишқи занӣ чун шаҳват аз ончи қӯт ӯ буд бар ӯ афзӯн рехтанд ва наме бинӣ ки дар фиръавн чун малику мол афзӯн рехтанд даъвӣ худоӣ карду ани ман шииءи алои ънднои хзоӣнаҳи ҳеҷ чиз нест аз неку бад ки онро пеши мо ва дар хазинаи мо ганҷҳои бепоён нест аммо ба қадар ҳавсила мефиристем ки маслиҳат дар онаст .

سخن بی‌پایان است امّا به قدر طالب فرو می‌آید که وَ اِنْ مِنْ شَیْیءِ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَ مَا نُنَزِّلْهُ اِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُوْمٍ حکمت همچون باران است در معدن خویش بی‌پایان است امّا به قدر مصلحت فرود آید؛ در زمستان و در بهار و در تابستان و در پاییز به قدر او و (در بهار همچنین) بیشتر و کمتر؛ اما از آنجا که می‌آید آنجا بی‌حدّ است. شکر را در کاغذ کنند یا داروها را عطّاران امّا شکر آن قدر نباشد که در کاغذ است کان‌های شکر و کان‌های دارو بی‌حدّ است و بی‌نهایت، در کاغذ کی گنجد؟ تشنیع می‌زدند که قرآن بر محمد (صلی الله علیه و سلّم) چرا کلمه کلمه فرود می‌آید و سوره سوره فرو نمی‌آید، مصطفی (صلوات الله علیه) فرمود که «این ابلهان چه می‌گویند؟ اگر بر من تمام فرود آید من بگدازم و نمانم» زیرا که واقف است از اندکی بسیار فهم کند و از چیزی چیزها و از سطری دفترها. نظیرش همچنانکه جماعتی نشسته‌اند حکایتی می‌شنوند امّا یکی آن احوال را تمام می‌داند و در میان واقعه بوده است از رمزی آن همه را فهم می‌کند و زرد و سرخ می‌شود و از حال به حال می‌گردد و دگران آن قدر که شنیدند فهم کردند چون واقف نبودند بر کلّ احوال. امّا آنک واقف بود از آن قدر بسیار فهم کرد. چون در خدمت عطّار آمدی شکر بسیار است امّا می‌بیند که سیم چند آوردی به قدر آن دهد. سیم اینجا همّت و اعتقاد است به قدر همّت و اعتقاد سخن فرود آید. چون آمدی به طلب شکر در جوالت بنگرند چه قدر است به قدر آن پیمایند کیله‌ای یا دو. اما اگر قطارهای اشتر و جوال‌ها بسیار آورده باشد فرمایند که کیّالان بیاورند. همچنین آدمی بیاید که او را دریاها بس نکند و آدمی باشد که او را قطره‌ای چند بس باشد و زیاده از آن زیانش دارد. و این تنها در عالم معنی و علوم و حکمت نیست در همه‌چیز چنین است در مال‌ها و زرها و کان‌ها جمله بی‌حدّ و پایان‌ است امّا بر قدر شخص فرود آید زیرا که افزون از آن برنتابد و دیوانه شود. نمی‌بینی در مجنون و در فرهاد و غیره از عاشقان که کوه و دشت گرفتند از عشق زنی چون شهوت از آنچ قوّت او بود بر او افزون ریختند و نمی‌بینی که در فرعون چون ملک و مال افزون ریختند دعوی خدایی کرد وَ اِنْ مِنْ شَیْیءٌ اَلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ هیچ چیز نیست از نیک و بد که آن را پیش ما و در خزینه ما گنج‌های بی‌پایان نیست امّا به قدر حوصله می‌فرستیم که مصلحت در آن است.

Ореи ин шахс муътақидаст аммо эътиқодро намедонад ҳамчунонк кӯдакии муътақид нонаст аммо намедонад ки чаҳ чизро муътақидаст . Ва ҳамчунин аз номӣоти дарахти зард ва хушк мешавад аз тишнагӣ ва намедонад ки тишнагӣ чист . Вуҷӯди одамӣ ҳамчун илмӣаст илмро аввал дар ҳаво мекунаду баъд аз он лашкарҳоро аз ҳар тарафӣ ки ҳақ донад аз ақлу фаҳму хашму ғазабу ҳаламу караму хавфу раҷоу аҳвол бепоёну сифот беҳад ба пои он илм мефиристад ва ҳар ки аз давр назар кунад илм танҳо бинад аммо онк аз наздик назар кунад бидонад ки дарав чаҳ гўҳрҳост ва чаҳ маъниҳост . Шахсе омад гуфт « куҷо будӣ ? муштоқ будем чаро давр монадӣ ? » гуфт « иттифоқ чунин афтод » гуфт « мо низ дуо мекардем то ин иттифоқи бигардад ва зоил шавад , иттифоқӣ ки фироқ оварад он иттифоқ нобоистаст эй валлоҳи ҳам аз ҳақаст аммо нисбат ба ҳақ некаст » . Рост мегуяд ҳамаи нисбат ба ҳақ некаст ва ба камоласт аммо нисбат ба мо не . Зиноу покӣ ва бенамозӣу намозу куфру ислому ширку тавҳиди ҷумла ба ҳақ некаст аммо нисбат ба мо занӣ ( зино )у дуздӣу куфру ширк бадасту тавҳиду намозу хайроти нисбат ба мо некаст аммо нисбат ба ҳақи ҷумла некаст чунонк подшоҳӣ дар малик ӯ зиндону дору халъату молу амлоку ҳашаму суру шодӣу табл ва илм бошад аммо нисбат ба подшоҳи ҷумла некаст чунонк халъати камол малик ӯст ; дору куштану зиндони ҳама ( ? ҳам ) камол малик ӯсту нисбат ба ваии ҳама камоласт аммо нисбат ба халқ , халъату дор кӣ як бошад ?

آری این شخص معتقد است امّا اعتقاد را نمی‌داند همچنانک کودکی معتقد نان‌ است امّا نمی‌داند که چه چیز را معتقد است. و همچنین از نامیات درخت زرد و خشک می‌شود از‌ تشنگی و نمی‌داند که تشنگی چیست. وجود آدمی همچون عَلمی است عَلم را اوّل در هوا می‌کند و بعد از آن لشکرها را از هر طرفی که حق داند از عقل و فهم و خشم و غضب و حلم و کرم و خوف و رجا و احوال بی‌پایان و صفات بی‌حدّ به پای آن عَلم می‌فرستد و هر که از دور نظر کند عَلم تنها بیند امّا آنک از نزدیک نظر کند بداند که درو چه گوهرهاست و چه معنی‌هاست. شخصی آمد گفت «کجا بودی؟ مشتاق بودیم چرا دور ماندی؟» گفت «اتّفاق چنین افتاد» گفت «ما نیز دعا می‌کردیم تا این اتفاق بگردد و زایل شود، اتّفاقی که فراق آورد آن اتفاق نابایست است ای واللّه هم از حق است امّا نسبت به حقّ نیک است». راست می‌گوید همه نسبت به حق نیک است و به کمال است اما نسبت به ما نی. زنا و پاکی و بی‌نمازی و نماز و کفر و اسلام و شرک و توحید جمله به حق نیک است اما نسبت به ما زِنی (زنا) و دزدی و کفر و شرک بد است و توحید و نماز و خیرات نسبت به ما نیک است اما نسبت به حق جمله نیک است چنانک پادشاهی در ملک او زندان و دار و خلعت و مال و املاک و حشم و سور و شادی و طبل و علم باشد اما نسبت به پادشاه جمله نیک است چنانک خلعت کمال ملک اوست؛ دار و کشتن و زندان همه (؟هم) کمال ملک اوست و نسبت به وی همه کمال است اما نسبت به خلق، خلعت و دار کی یک باشد؟