Савол кард ки « аз намози фозилтар чаҳ бошад ? » як ҷавоби онкии гуфтем « ҷони намоз ба аз намоз » маъаи тақрираи ҷавоби дувум ки « имон ба аз намозаст зеро намози панҷ вақт фаризаасту имони пайвастау намоз ба узрӣ соқит шаваду рухсат таъхир бошад . Ва тафзилӣ дигар ҳаст имонро бар намоз ки имон ба ҳеҷ узрӣ соқит нашаваду рухсат таъхир набошаду имон бенамоз манфиат кунаду намоз беимон манфиат накунад ҳамчун намози мунофиқон . Ва намоз дар ҳар динӣ навъ дигарасту имон ба ҳеҷ динӣ тбдл нагирад . Аҳвол ӯу қибла ӯу ғайра мтбдл нагардаду фарқҳои дигар ҳаст ба қадари ҷазби мустамеъ зоҳир шавад ; мустамеъ ҳамчун орадаст пеши хамиркунанда , калом ҳамчун обаст дар орад ; он қадари оби резад ки салоҳ ӯст .

سؤال کرد که «از نماز فاضلتر چه باشد؟» یک جواب آنکه گفتیم «جان نماز به از نماز» مع تقریره جواب دوم که «ایمان به از نماز است زیرا نماز پنج وقت فریضه است و ایمان پیوسته و نماز به عذری ساقط شود و رخصت تأخیر باشد. و تفضیلی دیگر هست ایمان را بر نماز که ایمان به هیچ عذری ساقط نشود و رخصت تأخیر نباشد و ایمان بی‌نماز منفعت کند و نماز بی‌ایمان منفعت نکند همچون نماز منافقان. و نماز در هر دینی نوع دیگرست و ایمان به هیچ دینی تبدّل نگیرد. احوال او و قبله او و غیره متبدّل نگردد و فرق‌های دیگر هست به قدر جذب مستمع ظاهر شود؛ مستمع همچون آرد است پیش خمیر‌کننده، کلام همچون آب است در آرد؛ آن قدر آب ریزد که صلاح اوست.

« чашмам ба дигар кас нигарад » яъне мустамеъ дигар ҷӯяд ҷузи ту ман чаҳ кунам рўшноииши туе бад-ӣни сабаб ки ту бо туе аз худ нараҳидае то равшаноӣати садҳазори ту будӣ . Ҳикоят : шахсе буд сахти лоғару заъифу ҳақир ҳамчун ъсФўрии сахти ҳақир дар назарҳо чунонк сӯратҳои ҳақир ӯро ҳақир назар кардандӣу худоро шукр кардандӣ агарчӣ пеш аз дидан ӯ мтшкӣ будандӣ аз ҳақорати сӯрати хеш ; ва бо ин ҳама дурушт гуфтӣу лофҳои зафт задӣ ва дар девони малик будӣу вазирро он дард кардӣ ва фурӯ хӯрдӣ то рӯзии вазир гарм шуд ва бонг баровард ки « аҳли девон ! ин фалонро аз хок барграфтему бпрўрдим ва ба нон ва хону нони порау неъмати моу абои мо касе шуд ба ӣнҷо расед ки то марои чунин ҳо гуяд » дар рӯй ӯ бурҷаст ва гуфт : « эй аҳли девону акобри давлату арқон , рост мегуяд ба неъмату нони реза ӣ ӯу абоӣ ӯ парварда шудам ва бузург шудам лоҷарами бад-ӣни ҳақирӣ ва расвоӣам ; агар ба нону неъмат касе дигар парварда шудамӣ ! будӣ ки сӯратаму қоматаму қиматам ба азин будӣ ! ӯ маро аз хоки бардошти лоҷарам ҳаме гӯям ки ё литнии канти тробо ва агар касем аз хоки бардоштии чунин азҳўкаҳи нбўдмӣ » акнӯн мурӣдӣ ки парвариш аз мард ҳақ ёбад рӯҳ ӯро пок ва покӣ бошад . Ва касе ки аз музавварӣу солусӣ парварда шаваду илм азу омӯзад ҳамчун он шахси ҳақиру заъифу оҷизу ғамгин ва бе беруни шӯ аз тараддудҳо бошаду ҳавос ӯ кӯтаҳ буд волзини кФрўои аўлёўҳми алтоғўти ихрҷўнҳми ман алнўри илои алзлмот . Дар сиришти одамии ҳамаи илмҳо дар асл сириштаанд ки рӯҳ ӯ мғиботро бинмоед чунонк оби софии онч дар таҳт ӯст аз сангу суфолу ғайрау ончу онч болой онаст ҳама бинмоед акси он . Дар гавҳари оби ин ниҳодаст беалоҷӣу таълимӣ . Лек чун он омехта шуд бо хок ё рангҳои дигари он хосият ва он дониши азу ҷудо шуд ва ӯро фаромӯш шуд . Ҳақи таъолии анбиёу авлиёро фиристод ҳамчун оби софии бузург ки ҳар оби ҳақирроу тираро ки дарави даройад аз тирагӣ ва аз ранги оризии худ барраад ; пас ӯро ёд ояд чу худро соф бинад бидонад ки « аввали ман чунин соф бӯдаам ба яқин »у бидонад ки он тирагиҳо ва рангҳо оризӣ буд . Ёдаш ояд ҳолатӣ ки пеши азин авориз буд ва бигӯед ки « ҳозои алзии рзқнои ман қабл » . Пас анбиёу авлиё музаккарон бошанд ӯро аз ҳолати пешин на онкӣ дар ҷавҳар ӯ чизе нав ниҳанд . Акнӯн ҳар оби тира ки он оби бузургро шинохт ки ман азуем ва аз он ваем , даромехт . Ва ин оби тира ки он обро нашнохт ва ӯро ғайрихуд диду ғайр ҷинс дид ; паноҳ ба рангҳоу тирагӣ ҳо гирифт то бо баҳр наёмизад ва аз омезиши баҳр давртар шавад . Чунонк фармуд Фмои таъоруфи минҳои аитлФи вмотнокри минҳои ахтлФ ва азин фармуд лақади ҷоءкми расӯли ман анФскм яъне ки оби бузурги ҷинси об хирадаст ва аз нафас ӯст ва аз гавҳар ӯсту онч ӯро аз нафас худ намебинад он тнокр аз нафас об нест қарин бадӣаст бо об ки акси он қарини барин об мезанад ва ӯ намедонад ки рамидан ман азин оби бузургу баҳр аз нафас манаст ё аз акси ин қарини бад , аз ғояти омезиш . Чунонкии гул хор надонад ки « майли ман ба гул аз табиат манаст ё аз иллатӣ ки бо табъи ман даромехтааст ? » бдонк ҳар байтӣу ҳадисӣу оятӣ ки ба истишҳоди оранд ҳамчун ду шоҳид ва ду гувоҳаст воқиф бар гувоҳиҳои мухталиф . Ба ҳар мақомӣ гувоҳӣ диҳанд муносиби он мақоми чунонкии ду гувоҳ бошанд бар вақфи хонае ва ҳамин ду гувоҳ гувоҳанд бар байъи дуконӣ ва ҳамин ду гувоҳ гувоҳанд бар никоҳӣ дар ҳар қазия ки ҳозир шаванд бар вифқи он гувоҳӣ диҳанд сӯрати гувоҳ ҳамон бошаду маънии дигари нФънои аллоҳи воёкми аллўни лавни лавни алдми волриҳи риҳи алмск .

«چشمم به دگر کس نگرد» یعنی مستمعِ دیگر جوید جز تو من چه کنم روشناییش تویی بدین سبب که تو با تویی از خود نرهیده‌ای تا روشناییت صدهزار تو بودی. حکایت: شخصی بود سخت لاغر و ضعیف و حقیر همچون عصفوری سخت حقیر در نظرها چنانک صورت‌های حقیر او را حقیر نظر کردندی و خدا را شکر کردندی اگرچه پیش از دیدن او متشکیّ بودندی از حقارت صورت خویش؛ و با این همه درشت گفتی و لاف‌های زفت زدی و در دیوان ملک بودی و وزیر را آن درد کردی و فرو خوردی تا روزی وزیر گرم شد و بانگ برآورد که « اهل دیوان ! این فلان را از خاک برگرفتیم و بپروردیم و به نان و خوان و نان‌پاره و نعمت ما و ابای ما کسی شد به اینجا رسید که تا مرا چُنین‌ها گوید» در روی او برجست و گفت: «ای اهل دیوان و اکابر دولت و ارکان، راست می‌گوید به نعمت و نان ریزه‌ی او و ابای او پرورده شدم و بزرگ شدم لاجرم بدین حقیری و رسوایی‌ام؛ اگر به نان و نعمت کسی دیگر پرورده شدمی! بودی که صورتم و قامتم و قیمتم به ازین بودی! او مرا از خاک برداشت لاجرم همی‌گویم که یَا لَیْتَنِیْ کُنْتُ تُرَابَاً و اگر کسیم از خاک برداشتی چنین اضحوکه نبودمی » اکنون مریدی که پرورش از مرد حق یابد روح او را پاک و پاکی باشد. و کسی که از مزوّری و سالوسی پرورده شود و علم ازو آموزد همچون آن شخص حقیر و ضعیف و عاجز و غمگین و بی‌بیرون شو از ترددهّا باشد و حواس او کوته بود وَالَّذِیْنَ کَفَرُوْا اَوْلِیَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّوْرِ اِلَی الظُّلُمَاتِ. در سرشت آدمی همه علم‌ها در اصل سرشته‌اند که روح او مُغیّبات را بنماید چنانک آب صافی آنچ در تحت اوست از سنگ و سفال و غیره و آنچ و آنچ بالای آنست همه بنماید عکس آن. در گوهر آب این نهاد است بی‌علاجی و تعلیمی. لیک چون آن آمیخته شد با خاک یا رنگ‌های دیگر آن خاصیّت و آن دانش ازو جدا شد و او را فراموش شد. حقّ تعالی انبیا و اولیا را فرستاد همچون آب صافی بزرگ که هر آب حقیر را و تیره را که درو درآید از تیرگی و از رنگ عارضی خود برهد؛ پس او را یاد آید چو خود را صاف بیند بداند که «اوّل من چنین صاف بوده‌ام به یقین» و بداند که آن تیرگی‌ها و رنگها عارضی بود. یادش آید حالتی که پیش ازین عوارض بود و بگوید که «هذَا الَّذِی رُزِقْنَا مُنْ قَبْلُ». پس انبیا و اولیا مذکرّان باشند او را از حالت پیشین نه آنکه در جوهر او چیزی نو نهند. اکنون هر آب تیره که آن آب بزرگ را شناخت که من ازویم و از آنِ ویم، درآمیخت. و این آب تیره که آن آب را نشناخت و او را غیرِخود دید و غیرِ جنس دید؛ پناه به رنگ‌ها و تیرگی‌ها گرفت تا با بحر نیامیزد و از آمیزش بحر دورتر شود. چنانک فرمود فَمَا تَعَارَفَ مِنْهَا اِیْتَلَفَ وَمَاتَنَاکَرَ مِنْهَا اِخْتَلَفَ و ازین فرمود لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُوْلٌ مِنْ اَنْفُسِکُمْ یعنی که آب بزرگ جنس آب خرد است و از نفس اوست و از گوهر اوست و آنچ او را از نفس خود نمی‌بیند آن تناکر از نفس آب نیست قرین بدیست با آب که عکس آن قرین برین آب می‌زند و او نمی‌داند که رمیدن من ازین آب بزرگ و بحر از نفس منست یا از عکس این قرین بد، از غایت آمیزش. چنانکه گِل‌خوار نداند که «میل من به گل از طبیعت من است یا از علّتی که با طبع من درآمیخته است؟» بدانک هر بیتی و حدیثی و آیتی که به استشهاد آرند همچون دو شاهد و دو گواهست واقف بر گواهی‌های مختلف. به هر مقامی گواهی دهند مناسب آن مقام چنانکه دو گواه باشند بر وقف خانه‌‌ای و همین دو گواه گواهند بر بیع دکّانی و همین دو گواه گواهند بر نکاحی در هر قضیّه که حاضر شوند بر وفق آن گواهی دهند صورت گواه همان باشد و معنی دیگر نَفَعَنَا اللهُّ وَاِیاّکُمْ اَللُوْنُ لَوْنُ لَوْنُ الدَّمِ وَالرِّیْحُ رِیْحُ الْمِسْکِ.