Тавотури шунидани гӯши феъл руят мекунад ,у ҳукм руят дорад ончунон ки аз падару модари худ зодӣ . Туро мегӯйанд ки азишон зодӣ ту надидӣ ба чашм ки азишон зодӣ , аммо ба ин гуфтан бисёр туро ҳақиқат мешавад ; ки агар бигӯянд ки ту азишон нзодӣ нашнавӣ . Ва ҳамчунон ки Бағдоду Маккаро аз халқ бисёр шунидае ба тавотур ки ҳаст ; агар бигӯянд ки нест ва савганд хуранд бовари надорӣ пас донистем ки гӯш чун ба тавотури шунӯд ҳукм дид дорад . Ҳамчунон ки аз рӯй зоҳир тавотур гуфтро ҳукм дид медиҳанд бошад ки як шахсеро гуфт ӯ ҳукм тавотур дорад ки ӯ яке нест садҳазораст . Пас як гуфт ӯ садҳазор гуфт бошад , ва ин чаҳ аҷабат меояд ин подшоҳи зоҳири ҳукм садҳазор дорад агарчӣ яке сет , агар садҳазор бигӯянд пеш наравад ва чун ӯ бигӯед пеш равад пас чун дар зоҳир ин бошад дар олами арвоҳ ба тариқи аввалӣ агарчӣ оламро ҳамеи гаштӣ чун барои ӯ нагаштӣ турои бории дигар май бояд гардидани гирди олам ки қул сирўоФии аларзи сами анзрўои Киеви кони оқибаи алмкзбини он сайр барои ман набӯд барои сайру пиёз буд чун барои ӯ нагаштӣ барои ғаразӣ буд . Он ғарази ҳиҷоби ту шуда буд намегузошт ки маро бибинӣ ҳамчунон ки дар бозор касеро чун ба ҷад талаб кунӣ ҳеҷ касро набинӣ , ва агар бинии халқро чун хаёли бинӣ , ё дар китобии масъалае май талабӣ ; чун гӯшу чашму ҳуш аз он як масъалаи пар шудааст варақҳо май гирдонеу чизе наме бинии пас чун турои ниятӣу мақсадии ғайр ин бӯда бошад ҳарҷо ки гардӣда бошӣ аз он мақсӯд пар бӯда бошӣ инро надида бошӣ . Дар замони умри разии аллоҳи анҳу шахсе буд сахти пер шуда буд то ба ҳаддӣ ки фарзандаш ӯро шер медод ва чун Тифлон май пурвирди умри разии аллоҳи анҳу ба он духтар фармуд ки « дарин замон , монанди ту ки бар падар ҳақ дорад , ҳеҷ фарзандӣ набошад » ӯ ҷавоб дод ки « рост мефармое валикини миёни ману падари ман фарқӣ ҳаст , агарчӣ ман дар хизмати ҳеҷ тақсир намекунам ки чун падари маро май пурвирд ва хизмат мекард бар ман меларзид ки нбодо ба ман офатӣ расад ва ман падарро хизмат мекунаму шабу рӯз дуо мекунаму мурдан ӯро аз худо мехоҳам то заҳматаш аз ман мунқатиъ шавад ман агар хизмат падар мекунам он ларзидан ӯ бар ман , онро аз куҷои орм ? » умр фармуд ки ҳзаҳи уфуқаи ман умр яъне ки « ман бар зоҳир ҳукм кардам ва ту мағзи онро гуфтӣ » . Фақиҳ он бошад ки бар мағзи чизе матлаъ шавад ҳақиқати онро боздонди ҳошо аз умр ки аз ҳақиқату сари корҳо воқиф набӯдӣ алои сирати саҳобаи чунин буд ки хештанро башикананд ва дигаронро мадҳ кунанд . Бисёр кас бошад ки ӯро қӯт ҳузур набошад ҳол ӯ дар ғайбат хуштар бошад ; ҳамчунон ки ҳамаи равшанои рӯз аз офтобаст , ало агар касе ҳамаи рӯз дар қурси офтоб назар кунад азуи ҳеҷ корӣ наёяду чашмаш хира гардад .

تَواتُر شنیدنِ گوش فعل رؤیت می‌کند، و حکم رؤیت دارد آنچنان‌که از پدر و مادر خود زادی. ترا می‌گویند که ازیشان زادی تو ندیدی به چشم که ازیشان زادی، امّا به این گفتن بسیار ترا حقیقت می‌شود؛ که اگر بگویند که تو ازیشان نزادی نشنوی. و همچنان‌که بغداد و مکّه را از خلق بسیار شنیده‌ای به تواتُر که هست؛ اگر بگویند که نیست و سوگند خورند باور نداری پس دانستیم که گوش چون به تواتر شنود حکم دید دارد. همچنان‌که از روی ظاهر تواتر گفت را حکم دید می‌دهند باشد که یک شخصی را گفتِ او حکم تواتر دارد که او یکی نیست صدهزار است. پس یک گفتِ او صدهزار گفت باشد، و این چه عجبت می‌آید این پادشاه ظاهر حکم صدهزار دارد اگرچه یکی‌ست، اگر صدهزار بگویند پیش نرود و چون او بگوید پیش رود پس چون در ظاهر این باشد در عالم ارواح به طریق اولی اگرچه عالم را همی‌گشتی چون برای او نگشتی ترا باری دیگر می‌باید گردیدن گرد عالم که قُلْ سِیْرُوافِی الْاَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوْا کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ المُکَّذِبِیْنَ آن سیر برای منّ نبود برای سیر و پیاز بود چون برای او نگشتی برای غرضی بود. آن غرض حجاب تو شده بود نمی‌گذاشت که مرا ببینی همچنان‌که در بازار کسی را چون به جدّ طلب کنی هیچ‌کس را نبینی، و اگر بینی خلق را چون خیال بینی، یا در کتابی مسأله‌ای می‌طلبی؛ چون گوش و چشم و هوش از آن یک مسأله پر شده است ورق‌ها می‌گردانی و چیزی نمی‌بینی پس چون ترا نیّتی و مقصدی غیر این بوده باشد هرجا که گردیده باشی از آن مقصود پُر بوده باشی این را ندیده باشی. در زمان عمر رضی‌الله‌عنه شخصی بود سخت پیر شده بود تا به حدّی که فرزندش او را شیر می‌داد و چون طفلان می‌پرورد عمر رضی‌الله‌عنه به آن دختر فرمود که «درین زمان، مانند تو که بر پدر حق دارد، هیچ فرزندی نباشد» او جواب داد که «راست می‌فرمایی ولیکن میان من و پدر من فرقی هست، اگرچه من در خدمت هیچ تقصیر نمی‌کنم که چون پدر مرا می‌پرورد و خدمت می‌کرد بر من می‌لرزید که نبادا به من آفتی رسد و من پدر را خدمت می‌کنم و شب و روز دعا می‌کنم و مُردن او را از خدا می‌خواهم تا زحمتش از من منقطع شود من اگر خدمت پدر می‌کنم آن لرزیدن او بر من، آن را از کجا آرم؟» عمر فرمود که هذِهِ اَفْقَهُ مِنْ عُمَرَ یعنی که «من بر ظاهر حکم کردم و تو مغز آن را گفتی». فقیه آن باشد که بر مغز چیزی مطّلع شود حقیقتِ آن را بازداند حاشا از عمر که از حقیقت و سرّ کارها واقف نبودی الّا سیرت صحابه چنین بود که خویشتن را بشکنند و دیگران را مدح کنند. بسیار کس باشد که او را قوّت حضور نباشد حال او در غیبت خوشتر باشد؛ همچنان‌که همه روشنایی روز از آفتاب است، الّا اگر کسی همه روز در قُرص آفتاب نظر کند ازو هیچ کاری نیاید و چشمش خیره گردد.

ӯро ҳамон беҳтар ки ба корӣ машғӯл бошад ва он ғайбатаст аз назар ба қурси офтоб . Ва ҳамчунин пеши бемори зикри таомҳои хуш муҳайиҷаст ӯро дар таҳсили қӯту иштиҳои алои ҳузури он атъима ӯро зиён бошад ; пас маълум шуд ки ларзау ишқ май бояд дар талаби ҳақ . Ҳар киро ларза набошад хизмати лрзндгон воҷибаст ӯро . Ҳеҷ мивае бар тана дарахт наравед ҳаргиз , зеро эшонро ларза нест сари шохаҳо ларзонаст , аммо танаи дарахт низ муқаввии сети сари шохаҳоро ва ба воситаи мива аз захми табар эминаст ва чун ларзаи танаи дарахт ба табар хоҳад бӯдан ӯро ноларзидани беҳтару сукӯни аввалитар то хизмат лрзндгон мекунад . Зеро муайян аддӣнаст айн аддӣн нест ба восита мемай ки зиёдат шуд бар айн . Алзёдаҳи алии алкмоли нуқсони он зёдтӣ мем нуқсонаст , ҳамчинонкии шаш ангушт бошад агарчӣ зиёдатаст ало нуқсон бошад . Аҳад , камоласту Аҳмад ҳануз дар мақом камол нест чун он мем бархезад ба куллӣ камол шавад яъне ҳақи муҳӣт ҳамааст ҳарчӣ баров бифзое нуқсон бошад ин адади як бо ҷумла аъдод ҳаст ва бе ӯ ҳеҷ адад мумкин нест . Сайиди бурҳони аддӣн фоида мефармуд аблаҳӣ гуфт дар миёни сухан ӯ ки « моро суханӣ май бояд бемисол бошад » фармуд ки « ту бе мисолии биё то сухан бе мисоли шинавии охири ту мисолӣ аз худ ту ин нестии ин шахси ту соя туаст » чун яке мемерад мегӯйанд : « фулонӣ рафт » агар ӯ ин буд пас ӯ куҷо рафт ? пас маълум шуд ки зоҳири ту мисол ботин туаст , то аз зоҳири ту бар ботин истидлол гиранд . Ҳар чиз ки дар назар меояд аз ғализии сет чунонк нафас дар гармо маҳсус намешавад ало чун сармо бошад аз ғализӣ дар назар меояд бар набии алайҳи ассалом воҷибаст ки изҳори қӯт ҳақ кунад ва ба даъват танбеҳ кунад ало баров воҷиб нест ки онкасро ба мақоми истеъдоди расонад , зеро он кор ҳақасту ҳақро ду сифатаст қаҳру лутф , анбиё мазҳар над ҳар дуро муъминони мазҳар лутф ҳақанду кофарони мазҳари қаҳри ҳақ . Онҳо ки мақар мешаванд худро дар анбиё май бенанду овози худ азу мешунаванду буии худро азу меёбанд касе худро мункир нашавад , аз он сабаб анбиё мегӯйанд ба уммат ки мо шмоиим ва шумо мойед миёни мо бегонагӣ нест касе мегуяд ки ин даст манаст ҳеҷ азуи гувоҳи нтлбнд зеро ҷузвии сети муттасил , аммо агар гуяд фулонӣ писар манаст азу гувоҳ талабанд зеро он ҷузвии сети мунфасил .

او را همان بهتر که به کاری مشغول باشد و آن غیبت است از نظر به قرص آفتاب. و همچنین پیش بیمار ذکر طعام‌های خوش مهیّج است او را در تحصیل قوّت و اشتها الّا حضور آن اطعمه او را زیان باشد؛ پس معلوم شد که لرزه و عشق می‌باید در طلب حقّ. هر که‌را لرزه نباشد خدمت لرزندگان واجب است او را. هیچ میوه‌ای بر تنهٔ درخت نروید هرگز، زیرا ایشان را لرزه نیست سر شاخه‌ها لرزان است، امّا تنهٔ درخت نیز مقوّی‌ست سر شاخه‌ها را و به واسطهٔ میوه از زخم تبر ایمن است و چون لرزهٔ تنهٔ درخت به تبر خواهد بودن او را نالرزیدن بهتر و سکون اولی‌تر تا خدمت لرزندگان می‌کند. زیرا معین‌الدّین است عین‌الدّین نیست به‌واسطهٔ میمی که زیادت شد بر عین. اَلزِّیَادَةُ عَلَی الْکَمَالِ نُقْصَانٌ آن زیادتی‌ِ میم نقصان است، همچنانکه شش انگشت باشد اگرچه زیادت است الّا نقصان باشد. احد، کمال است و احمد هنوز در مقام کمال نیست چون آن میم برخیزد به کلّی کمال شود یعنی حق محیط همه است هرچه براو بیفزایی نقصان باشد این عدد یک با جملهٔ اعداد هست و بی او هیچ عدد ممکن نیست. سیّد برهان‌الدّین فایده می‌فرمود ابلهی گفت در میان سخن او که «ما را سخنی می‌باید بی‌مثال باشد» فرمود که «تو بی‌مثالی بیا تا سخن بی‌مثال شنوی آخر تو مثالی از خود تو این نیستی این شخص تو سایهٔ توست» چون یکی می‌میرد می‌گویند: «فلانی رفت» اگر او این بود پس او کجا رفت؟ پس معلوم شد که ظاهرِ تو مثالِ باطن توست، تا از ظاهر تو بر باطن استدلال گیرند. هر چیز که در نظر می‌آید از غلیظی‌ست چنانک نَفَس در گرما محسوس نمی‌شود الّا چون سرما باشد از غلیظی در نظر می‌آید بر نبی علیه‌السّلام واجب است که اظهار قوّت حقّ کند و به دعوت تنبیه کند الا براو واجب نیست که آنکس را به مقام استعداد رساند، زیرا آن کارِ حقّ است و حق را دو صفت است قهر و لطف‌، انبیا مظهر‌ند هر دو را مؤمنان مظهر لطف حقّند و کافران مظهر قهر حق. آنها که مقر می‌شوند خود را در انبیا می‌بینند و آواز خود ازو می‌شنوند و بوی خود را ازو می‌یابند کسی خود را منکر نشود، از آن سبب انبیا می‌گویند به امّت که ما شماییم و شما مایید میان ما بیگانگی نیست کسی می‌گوید که این دست من است هیچ ازو گواه نطلبند زیرا جزوی‌ست متّصل، امّا اگر گوید فلانی پسر منست ازو گواه طلبند زیرا آن جزوی‌ست منفصل.