Сироҷ аддӣн гуфт ки масъала Эй гуфтам андаруни ман дард кард . Фармуд он муваккилӣаст ки намегузорад ки онро бигӯе . Агарчӣ он муваккилро маҳсус наме бинии валикин чун шавқ ва рондану ?илам май бинӣ , доне ки муваккилӣ ҳаст . Маслан дар обӣ май рӯй , нармии гулҳоу райҳонҳо ба ту мерасад ва чун тарафи дигар май рӯй хорҳо дар ту май хулд ; маълум шуд ки он тараф хорстонасту нохушӣ ва ранҷаст ва он тарафи гулистон ва роҳатаст . Агарчӣ ҳар дуро наме бинии инро ваҷдоне гӯйанд , аз маҳсуси зоҳртрст . Маслан гуруснагӣу тишнагӣу ғазабу шодии ҷумла маҳсус нестанд , аммо аз маҳсус зоҳиртар шуд , зеро агар чашмро фароз кунӣ маҳсусро набинӣ аммо дафъи гуруснагӣ аз худ ба ҳеҷ ҳила натавонӣ кардан ва ҳамчунин гармӣ дар ғизоҳои гарму сардӣу ширинӣу талхӣ дар таомҳо номаҳсусанду лекин аз маҳсуси зоҳртрст . Охири ту ба ин тан чаҳ назар мекунӣ ? туро ба ин тан чаҳ таъаллуқаст ? ту қоимӣ бе ин ,у ҳамора бе инӣ ; агар шабаст пурвои тани надорӣ ва агар рӯзаст машғӯлӣ ба корҳо , ҳаргиз бо тани нестӣ , акнӯн чаҳ май ларзии барин тан ? чун як соъат бо ваии нестӣ , ҷойҳои дайгарӣ , ту куҷоу тани куҷо ! ? « анати фии воади вонои фии воад » . Ин тани мағлатае азимаст , пиндорад ки ӯ мард ӯ низ мард . Ҳай , ту чаҳ таъаллуқи дорӣ ба тан ? ин чашми бандӣ азимаст . Соҳирони фиръавн чун заррае воқиф шуданд танро фидо карданд . Худро диданд ки қоиманд бе ин тан ,у тан ба эшон ҳеҷ таъаллуқ надорад ва ҳамчунин иброҳӣму Исмоилу анбиёу авлиё чун воқиф шуданд , аз тан ва буду нобӯд ӯ фориғ шуданд . Ҳуҷҷоҷи банги хӯрдау сар бар дар ниҳода бонг мезад ки « дарро мҷнбонид то серум науфтад ! » пиндошта буд ки сараш аз таниш ҷудосту бавосита дар қоимаст . Аҳволи моу халқ ҳамчунин аст пиндоранд ки ба бадан таъаллуқ доранд ё қоим ба бадананд .

سراج‌الدّین گفت که مسأله‌ای گفتم اندرون من درد کرد. فرمود آن موکّلی است که نمی‌گذارد که آن را بگویی. اگرچه آن موکّل را محسوس نمی‌بینی ولیکن چون شوق و راندن و الم می‌بینی، دانی که موکّلی هست. مثلاً در آبی می‌روی، نرمی گل‌ها و ریحان‌ها به تو می‌رسد و چون طرف دیگر می‌روی خارها در تو می‌خلد‌؛ معلوم شد که آن طرف خارستان است و ناخوشی و رنج است و آن طرف گلستان و راحت است. اگرچه هر دو را نمی‌بینی این را وجدانی گویند، از محسوس ظاهرترست. مثلاً گرسنگی و تشنگی و غضب و شادی جمله محسوس نیستند، امّا از محسوس ظاهرتر شد، زیرا اگر چشم را فراز کنی محسوس را نبینی امّا دفع گرسنگی از خود به هیچ حیله نتوانی کردن و همچنین گرمی در غذاهای گرم و سردی و شیرینی و تلخی در طعامها نامحسوس‌اند و لیکن از محسوس ظاهرترست. آخر تو به این تن چه نظر می‌کنی؟ ترا به این تن چه تعلّق است؟ تو قایمی بی این، و هماره بی اینی؛ اگر شب است پروای تن نداری و اگر روز است مشغولی به کارها، هرگز با تن نیستی، اکنون چه می‌لرزی برین تن؟ چون یک ساعت با وی نیستی، جایهای دیگری، تو کجا و تن کجا!؟ «اَنْتَ فِی وَادٍ وَانَا فِیْ وَادٍ». این تن مغلطه‌ای عظیم است، پندارد که او مُرد او نیز مُرد. هی، تو چه تعلّق داری به تن؟ این چشم‌بندی عظیم است. ساحرانِ فرعون چون ذره‌ای واقف شدند تن را فدا کردند. خود را دیدند که قایم‌اند بی‌این تن، و تن به ایشان هیچ تعلّق ندارد و همچنین ابراهیم و اسماعیل و انبیا و اولیا چون واقف شدند، از تن و بود و نابودِ او فارغ شدند. حجّاج بنگ خورده و سَر بر در نهاده بانگ می‌زد که «در را مجنبانید تا سرم نیفتد!» پنداشته بود که سرش از تنش جداست و بواسطهٔ در قایم است. احوال ما و خلق همچنین است پندارند که به بدن تعلّق دارند یا قایم به بدن‌اند.