Чун Халифа дид ва аҳволаш шунид

چون خلیفه دید و احوالش شنید

Он сабуро пари з зар карду мазид

آن سبو را پر ز زر کرد و مزید

Он арабро кард аз фоқаи халос

آن عرب را کرد از فاقه خلاص

Дод бахшишҳоу хлътҳои хос

داد بخشش‌ها و خلعت‌های خاص

Кини сабуи пари зар ба даст ӯ диҳед

کاین سبو پر زر به دست او دهید

Чунк вогрдди сӯии диҷла ш бурид

چونک واگردد سوی دجله‌ش برید

Аз раҳ хушк омадаст ва аз сафар

از ره خشک آمده‌ست و از سفر

Аз раҳи диҷлаи ш буд наздиктар

از ره دجله‌ش بود نزدیک‌تر

Чун ба киштӣ дар нишаст ва диҷла дид

چون به کشتی در نشست و دجله دید

Саҷда мекард аз ҳаё ва ме хамед

سجده می‌کرد از حیا و می‌خمید

К-эии аҷаби лутфи ин шаҳи ваҳоб ро

کای عجب لطف این شه وهاب را

Ваон аҷабтар кӯи ситади он об ро

وان عجب‌تر کاو ستد آن آب را

Чун пазируфт аз ман он дарёии ҷӯад

چون پذیرفت از من آن دریای جود‌؟

Ончунон нақди дағалро зуди зуд

آن‌چنان نقد دغل را زود زود‌؟

Кули оламро сабуи дон эй писар

کل عالم را سبو دان ای پسر

Кӯ буд аз илму хӯбӣ то басар

کاو بود از علم و خوبی تا به‌سر

Қатрае аз диҷла хӯбӣ ӯст

قطره‌ای از دجلهٔ خوبی اوست

Кон намегунҷад зи парии зери пӯст

کان نمی‌گنجد ز پُری زیر پوست

Ганҷи махфии бади зи парӣ чок кард

گنج مخفی بُد ز پُری چاک کرد

Хокро тобонтар аз афлок кард

خاک را تابان‌تر از افلاک کرد

Ганҷи махфии бади зи парӣ ҷӯш кард

گنج مخفی بد ز پری جوش کرد

Хокро султони атлас пӯш кард

خاک را سلطان اطلس‌پوش کرد

Вар бидидӣ шохӣ аз диҷлаи худо

ور بدیدی شاخی از دجلهٔ خدا

Он сабуро ӯ фано кардӣ фано

آن سبو را او فنا کردی فنا

Онки дидандаш ҳамеша бе худанд

آنک دیدندش همیشه بی خودند

Бе худона бар сабу сангӣ заданд

بی‌خودانه بر سبو سنگی زدند

эй зи ғайрат бар сабу сангӣ зада

ای ز غیرت بر سبو سنگی زده

Ваон шикастати худ дурустии омада

وان شکستت خود درستی آمده

Хами шикастаи оби азуи норехта

خم شکسته آب ازو ناریخته

Сад дурустии зин шикаст ангехта

صد درستی زین شکست انگیخته

Ҷузви ҷузв хам бирақсасту баҳол

جزو جزو خم به‌رقص‌ست و به‌حال

Ақли ҷузвиро намӯда ин маҳол

عقل جزوی را نموده این محال

На сабуи пайдои дарин ҳолат на об

نه سبو پیدا درین حالت نه آب

Хуш бибин валлоҳи аълами болсўоб

خوش ببین والله اعلم بالصواب

Чун дар маънии занӣ бозат кунанд

چون درِ معنی زنی بازت کنند

Пари фикрати зан ки шаҳбозат кунанд

پرّ فکرت زن که شهباز‌ت کنند

Пар фикрат шуд гул олуду гарон

پر فکرت شد گل‌آلود و گران

Зонк гули хории туро гул шуд чу нон

زانک گِل‌خواری‌، ترا گِل شد چو نان

Нон гуласту гӯшти камтари хури азин

نان گلست و گوشت کمتر خور ازین

То наМонӣ ҳамчуи гули андари замин

تا نمانی همچو گل اندر زمین

Чун гурусна май шӯии саг май шӯй

چون گرسنه می‌شوی سگ می‌شوی

Тунду бади пайванду бдрг май шӯй

تند و بد پیوند و بدرَگ می‌شوی

Чун шудӣ ту сайр мурдорӣ шудӣ

چون شدی تو سیر‌، مرداری شدی

Бехабар бепо чу деворӣ шудӣ

بی‌خبر بی‌پا ، چو دیواری شدی

Пас дамии мурдору дигари дами сегӣ

پس دمی مردار و دیگر دم سگی

Чун кунӣ дар роҳи шерони хуши таҳгӣ

چون کنی در راه شیران خوش‌تگی‌؟

Олати ашкори худ ҷузи саги мадон

آلت اشکار خود جز سگ مدان

Кмтрк андоз сагро устихон

کمترک انداز سگ را استخوان

Зонк саг чун сайр шуд саркаш шавад

زانک سگ چون سیر شد سرکش شود

Кӣ сӯии сайду шикори хуши дӯд

کی سوی صید و شکار خوش دود

Он арабро бенавое ме кашид

آن عرب را بی‌نوایی می‌کشید

То бидон даргоҳ ва он давлат расед

تا بدان درگاه و آن دولت رسید

Дар ҳикоят гуфтаем эҳсони шоҳ

در حکایت گفته‌ایم احسان شاه

Дар ҳақи он бе навой бе паноҳ

در حق آن بی‌نوای بی‌پناه

Ҳар чаҳ гуяд марди ошиқи буии ишқ

هر‌چه گوید مرد عاشق بوی عشق

Аз даҳонаш май ҷаҳд дар кӯии ишқ

از دهانش می‌جهد در کوی عشق

Гар бигӯед фиқҳ фақр ояд ҳама

گر بگوید فقه‌، فقر آید همه

Буи фақр ояд аз он хуши дмдмаҳ

بوی فقر آید از آن خوش دمدمه

Вар бигӯед куфр дорад буии дайн

ور بگوید کفر‌، دارد بوی دین

Ояд аз гуфт шакаши буии яқин

آید از گفت ِ شکش بوی یقین

Кафи каж каз баҳри сидқии хостст

کف‌ِ کژ کز بحر صدقی خاسته‌ست

Асли софи он фаръро оростаст

اصل صاف آن فرع را آراسته‌ست

Он кафшро софӣу мҳқўқи дон

آن کفش را صافی و محقوق دان

Ҳамчуи дашноми лаби маъшӯқи дон

همچو دشنام ِ لب معشوق دان

Гашта он дашноми номатлӯб ӯ

گشته آن دشنام نامطلوب او

Хуши зи баҳри оризи маҳбӯб ӯ

خوش ز بهر عارض محبوب او

Гар бигӯед кажи намояди ростӣ

گر بگوید کژ‌، نماید راستی

эй кажӣ ки ростро оростӣ

ای کژی که راست را آراستی

Аз шукргар шакли ноне май пазӣ

از شکر گر شکل نانی می‌پزی

Таъм қанд ояд на нон чун май мзӣ

طعم قند آید نه نان‌، چون می‌مزی

Вар биёбад муъминии заррини всн

ور بیابد مؤمنی زرین وثن

Кӣ ҳиллади онро барои ҳар шмн

کی هِلَد آن را برای هر شمن‌؟

Блак гирад андари оташи афканд

بلک گیرد اندر آتش افکند

Сӯрати орияташро бишиканад

صورت عاریتش را بشکند

То намонад бар зҳби шакли всн

تا نماند بر ذهب شکل وثن

Зонк сӯрат монеъасту роҳи зан

زانک صورت مانع است و راه‌زن

Зот зараш дод рбонитст

ذات زرش دادِ ربانیت است

Нақши бут бар нақд зар ориятаст

نقش بت بر نقد زر عاریت است

Баҳри кейкии ту гилӣмиро мсўз

بهر کیکی تو گلیمی را مسوز

Вази сдоъ ҳар магас магузор рӯз

وز صداع هر مگس مگذار روز

Бути парастӣ чун Бамоне дар сувар

بت‌پرستی چون بمانی در صوَر

Сӯраташ бигзор ва дар маънии нигар

صورتش بگذار و در معنی نگر

Марди ҳаҷии ҳамраҳи ҳоҷии талаб

مرد حجی‌، همره ِ حاجی طلب

Хоҳи ҳиндӯи хоҳи тарк ва ё араб

خواه هندو خواه ترک و یا عرب

Мангар андари нақшу андари ранг ӯ

منگر اندر نقش و اندر رنگ او

Бингар андари азм ва дар оҳанг ӯ

بنگر اندر عزم و در آهنگ او

Гар сиёҳаст ӯ ҳам оҳанг туаст

گر سیاه‌ست او هم‌آهنگ توست

Ту сипедаш хон ки ҳамранг туаст

تو سپید‌ش خوان که همرنگ توست

Ин ҳикоят гуфта шуд зеру зибр

این حکایت گفته شد زیر و زبر

Ҳамчуи фикри ошиқон бепоу сар

همچو فکر عاشقان بی پا و سر

Сар надорад чун з азал будаст пеш

سر ندارد چون ز ازل بوده‌ست پیش

По надорад бо абад будаст хеш

پا ندارد با ابد بوده‌ست خویش

Блак чун обаст ҳар қатра аз он

بلک چون آبست هر قطره از آن

Ҳам сарасту по ва ҳам бе ҳар давон

هم سرست و پا و هم بی هر دوان

Ҳоши ллаҳи ин ҳикоят нест ҳин

حاش لله این حکایت نیست هین

Нақди ҳоли моу тести ин хуш бибин

نقد حال ما و تست این‌، خوش ببین

Зонк сӯфӣ бо кар ва бо фар буд

زانک صوفی با کرّ و با فر بود

Ҳарч он мозӣаст лои изкр буд

هرچ آن ماضی‌ست لا یذکر بود

Ҳам араби мо ҳам сабуи мо ҳам малик

هم عرب ما‌، هم سبو ما‌، هم مَلِک

Ҷумлаи мо иؤФки анҳу ман аФк

جمله ما یؤفک عنه من افک

Ақлро шӯи дону зани ин нафасу тамаъ

عقل را شو دان و زن این نفْس و طَمْع

Ин ду зулмонеу мункири ақли шамъ

این دو ظلمانی و منکِر‌، عقل شمع

Бишинав акнӯн асли инкор аз чаҳ хост

بشنو اکنون اصل انکار از چه خاست

Зонк кулро гӯнаи гӯнаи ҷзўҳост

زانک کل را گونه‌گونه جزوهاست

Ҷузви кули неи ҷузвҳо нисбат ба кул

جزو کل نی جزوها نسبت به کل

Не чу буии гул ки бошад ҷузви гул

نی چو بوی گل که باشد جزو گل

Лутфи сабзаи ҷузви лутфи гул буд

لطف سبزه جزو لطف گل بود

Бонги қамарии ҷузви он булбул буд

بانگ قمری جزو آن بلبل بود

Гар шавам машғӯли ашколу ҷавоб

گر شوم مشغول اشکال و جواب

Ташнагонро кӣ тавонам дод об

تشنگان را کی توانم داد آب

Гар ту ашколии бакулӣу ҳараҷ

گر تو اشکالی بکلی و حرج

Сабр кун алсбри мифтоҳи алФрҷ

صبر کن الصبر مفتاح الفرج

Аҳтмо кун аҳтмои зи андеша ҳо

احتما کن احتما ز اندیشه‌ها

Фикри шеру гӯр ва дилҳо беша ҳо

فکر شیر و گور و دل‌ها بیشه‌ها

Аҳтмоҳо бар давоҳо сарвараст

احتماها بر دواها سرور‌ست

Зонк хоридн фузӯнӣ гараст

زانک خاریدنْ فزونی‌ِ گَر‌ست

Аҳтмои асл даво омад яқин

احتما اصل دوا آمد یقین

Аҳтмо кун қӯт ҷонат бибин

احتما کن‌، قوّت جانت ببین

Қобил ин гуфтаҳо шӯи гӯши вор

قابل این گفته‌ها شو گوش‌وار

То ки аз зари созмти ман гӯши вор

تا که از زر سازمت من گوش‌وار

Ҳалқа дар гӯши маи заргари шӯй

حلقه در گوش مه زرگر شوی

То ба моҳ ва то сурайё бар шӯй

تا به ماه و تا ثریا بر شوی

Авло бишинав ки халқи мухталиф

اولا بشنو که خلق مختلف

Мухталиф ҷонанд то ё аз алиф

مختلف جانند تا یا از الف

Дар ҳуруфи мухталифи шӯр ва шаккӣаст

در حروف مختلف شور و شکی‌ست

Гарчи аз як рӯи зи сар то по якеаст

گرچه از یک‌رو ز سر تا پا یکی‌ست

Аз яке рӯи зид ва як рӯи муттаҳид

از یکی رو ضد و یک رو متحد

Аз яке рӯи ҳазл ва аз як рӯй ҷад

از یکی رو هزل و از یک روی جد

Пас қиёмати рӯз арз Акбараст

پس قیامت روز عرض اکبر‌ست

Арз ӯ хоҳад ки бо зеб ва фирист

عرض او خواهد که با زیب و فر‌ست

Ҳар ки чун ҳиндӯии бдсўдоиист

هر که چون هندوی‌ِ بد سودایی است

Рӯзи арзаш навбат расвоӣаст

روز عرضش نوبت رسوایی است

Чун надорад рӯй ҳамчун офтоб

چون ندارد روی همچون آفتاب

ӯ нахоҳад ҷузи шабӣ ҳамчун ниқоб

او نخواهد جز شبی همچون نقاب

Барги як гул чун надорад хор ӯ

برگ یک گل چون ندارد خارِ او

Шуд баҳорони душмани асрор ӯ

شد بهاران دشمن اسرار او

Вонки сар то по гуласт ва сӯсанаст

وانک سر تا پا گُل‌ست و سوسن‌ست

Пас баҳор ӯро ду чашм равшанаст

پس بهار او را دو چشم روشن است

Хор бемаънӣ хазон хоҳад хазон

خار بی‌معنی خزان خواهد خزان

То занад паҳлавии худ бо гулистон

تا زند پهلوی خود با گلستان

То бипушади ҳасани ону нанги ин

تا بپوشد حسن آن و ننگ این

То набинӣ ранги ону занги ин

تا نبینی رنگ آن و زنگ این

Пас хазон ӯро баҳорасту ҳаёт

پس خزان او را بهارست و حیات

Як намояди сангу ёқӯти закот

یک نماید سنگ و یاقوت زکات

Боғбон ҳам донад онро дар хазон

باغبان هم داند آن را در خزان

Лек дид як ба аз дид ҷаҳон

لیک دید یک به از دید جهان

Худ ҷаҳони он як касаст ӯ аблаҳаст

خود جهان آن یک کس است او ابله‌ست

Ҳар ситора бар фалак ҷузв мааст

هر ستاره بر فلک جزو مه است

Пас ҳаме гӯйанд ҳар нақш ва нигор

پس همی‌گویند هر نقش و نگار

Мужда мужда нак ҳаме ояд баҳор

مژده مژده نک همی‌آید بهار

То буд тобони шукуфа чун зира

تا بود تابان شکوفه چون زره

Кӣ кунанд он миваҳо пайдои гиреҳ

کی کنند آن میوه‌ها پیدا گره

Чун шукуфаи рехти мива сар кунад

چون شکوفه ریخت‌، میوه سر کند

Чунк тан бишикаст ҷони сар бар занад

چونکه تن بشکست‌، جان سر بر زند

Миваи маънӣу шукуфаи сӯраташ

میوه معنی و شکوفه صورتش

Он шукуфаи муждаи миваи неъматаш

آن شکوفه مژده‌، میوه نعمتش

Чун шукуфаи рехт мива шуд падед

چون شکوفه ریخت میوه شد پدید

Чунк он кам шуд , шуд ин андари мазид

چونکه آن کم شد، شد این اندر مزید

То ки нон нишкаст қӯт кӣ диҳад

تا که نان نشکست‌، قوّت کی دهد‌؟

Ношикастаи хӯшаҳо кӣ ме диҳад

ناشکسته خوشه‌ها کی می‌ دهد‌؟

То ҳлилаҳ нашканад бо адвия

تا هلیله نشکند با ادویه

Кӣ шавад худ сиҳҳатафзо адвия

کی شود خود صحت‌افزا ادویه‌؟