Нафаси худро каши ҷаҳониро зинда кун

نفسِ خود را کُش جهان را زنده کُن

Хоҷаро киштаст ӯро банда кун

خواجه را کشتست او را بنده کُن

Муддаии гови нафаси тести ҳин

مدعیِ گاو، نفس تُست هین

Хештанро хоҷа кардаст ва маин

خویشتن را خواجه کردست و مِهین

Он кушандаи гови ақли тести рӯ

آن کشندهٔ گاو، عقل تُست رو

Бар кушандаи гови тан мункир машав

بر کشنده گاوِ تن منکر مشو

Ақл асираст ва ҳаме хоҳад зи ҳақ

عقل اسیرست و همی خواهد ز حق

Рӯзе беранҷу неъмат бар тибқ

روزیی بی رنج و نعمت بر طَبَق

Рӯзӣ беранҷ ӯ мавқуф чист

روزی بی رنج او موقوف چیست

Онки бикашади говро косл бадӣаст

آنکِ بُکشد گاو را کاصل بدیست

Нафас гуяд чун кашии ту гови ман

نفس گوید چون کُشی تو گاو من

Зонк гов нафас бошад нақши тан

زانک گاوِ نفس باشد نقش تن

Хоҷаи зодаи ақли монда бе наво

خواجه‌زادهٔ عقل مانده بی‌نوا

Нафаси хӯнии хоҷаи гашту пешво

نفسِ خونی خواجه گشت و پیشوا

Рӯзӣ беранҷ май доне ки чист

روزیِ بی‌رنج می‌دانی که چیست

Қӯт арвоҳаст ва арзоқ набӣаст

قوتِ ارواحست و ارزاق نبیست

Лек мавқуфаст бар қурбони гов

لیک موقوفست بر قربان گاو

Ганҷи андари гови дон эй кунҷи ков

گنج اندر گاو دان ای کُنج‌کاو

Дӯши чизе хӯрдаам вар на тамом

دوش چیزی خورده‌ام ور نه تمام

Додмӣ дар дасти фаҳми ту зимом

دادمی در دست فهم تو زمام

Дӯши чизе хӯрдаам афсона аст

دوش چیزی خورده‌ام افسانه است

Ҳарчӣ меояд зи пинҳон хона аст

هرچه می‌آید ز پنهان خانه است

Чашм бар асбоб аз чаҳ дӯхтем

چشم بر اسباب از چه دوختیم

Гар зи хуши чашмон кршм омухтем

گر ز خوش‌چشمان کرشم آموختیم

Ҳаст бар асбоби асбобӣ дигар

هست بر اسباب اسبابی دگر

Дар сабаби мангар дар он афкани назар

در سبب منگر در آن افکن نظر

Анбиё дар қатъ асбоб омаданд

انبیا در قطع اسباب آمدند

Мӯъҷизоти хеш бар кайвон заданд

معجزات خویش بر کیوان زدند

Бе сабаби мари баҳрро бшикофтанд

بی‌سبب مر بحر را بشکافتند

Бе зироати чош гандум ёфтанд

بی زراعت چاشِ گندم یافتند

Регҳо ҳам орад шуд аз саъйашон

ریگها هم آرد شد از سعیشان

Пашми буз абрешим омад каши кашон

پشم بز ابریشم آمد کش‌کشان

Ҷумла қуръон ҳаст дар қатъи сабаб

جمله قرآن هست در قطع سبب

Ъзи дарвешу ҳалоки бўлҳб

عز درویش و هلاک بولهب

Мурғи бобелии ду се санги афканд

مرغ بابیلی دو سه سنگ افکند

Лашкари зафти ҳабашро бишиканад

لشکرِ زفتِ حبش را بشکند

Пелро сӯрохи сӯрохи афканд

پیل را سوراخ سوراخ افکند

Санги мурғии кӯ ба боло пар занад

سنگِ مرغی کو به بالا پر زند

Дами гови кушта бар мақтӯли зан

دُمِ گاوِ کشته بر مقتول زن

То шавад зиндаи ҳамон дам дар кафан

تا شود زنده همان دَم در کفن

Ҳалқи бибридаи ҷаҳд аз ҷои хеш

حلق‌ببریده جهد از جای خویش

Хӯн худ ҷӯяд зи хӯни полои хеш

خون خود جوید ز خون‌پالای خویش

Ҳамчунин зи оғози қуръон то тамом

همچنین ز آغاز قرآن تا تمام

РФз асбобасту иллати вассалом

رفضِ اسبابست و علت والسلام

Кашфи ин на аз ақл короФзо шавад

کشفِ این نه از عقل کارافزا شود

Бандагӣ кун то турои пидошўд

بندگی کن تا تورا پیدا شود

Банд маъқӯлот омад фалсафӣ

بند معقولات آمد فلسفی

Шаҳсавори ақл ақл омад сафӣ

شهسوار عقلِ عقل آمد صفی

Ақли ақлати мағзу ақли тести пӯст

عقلِ عقلت مغز و عقلِ تست پوست

Меъдаи ҳайвон ҳамеша пӯст ҷӯаст

معدهٔ حیوان همیشه پوست‌جوست

Мғзҷўӣ аз пӯст дорад сад малол

مغزجوی از پوست دارد صد ملال

Мағзи нағзонро ҳалол омад ҳалол

مغز نغزان را حلال آمد حلال

Чунк қишри ақли сад бурҳон диҳад

چونک قشر عقل صد برهان دهد

Ақли кул кӣ гом беаиқон наад

عقل کل کی گام بی ایقان نهد

Ақл дафтарҳо кунад яксар сиёҳ

عقل دفترها کند یکسر سیاه

Ақли ақл офоқ дорад пари зи моҳ

عقلِ عقل آفاق دارد پر ز ماه

Аз сиёҳӣ ва сипедӣ фориғаст

از سیاهی و سپیدی فارغست

Нури моҳаш бар дилу ҷони бозғст

نورِ ماهش بر دل و جان بازغست

Ин сиёҳ ва ин сипед ар қадар ёфт

این سیاه و این سپید ار قدر یافت

Зон шаб қадараст кохтрўор тофт

زان شب قدرست کاختروار تافت

Қимати ҳамёну кӣса аз зараст

قیمت همیان و کیسه از زرست

Бе зи зари ҳамён ва кӣса абтараст

بی ز زر همیان و کیسه ابترست

Ҳамчунонк қадари тан аз ҷон буд

همچنانک قدر تن از جان بود

Қадари ҷон аз партави ҷонон буд

قدر جان از پرتو جانان بود

Гар бадии ҷони зинда бепартав кунун

گر بُدی جان زنده بی پرتو کنون

Ҳеҷ гуфтӣ кофаронро метун

هیچ گفتی کافران را مَیتِّون

Ҳин бигӯ ки нотиқа ҷӯ ме кунад

هین بگو که ناطقه جو می‌کَنَد

То ба қарнии баъди мо обӣ расад

تا به قرنی بعد ما آبی رسد

Гарчи ҳар қарнии сухани оре буд

گرچه هر قرنی سخن‌آری بود

Лек гуфт солФони ёрӣ буд

لیک گفت سالفان یاری بود

На ки ҳам тӯряту Инҷилу збўр

نه که هم توریت و انجیل و زبور

Шуд гувоҳи сидқи қуръон эй шакур

شد گواه صدق قرآن ای شکور

Рӯзӣ бе ранҷи ҷӯ ва бе ҳисоб

روزی بی‌رنج جو و بی‌حسیب

Каз биҳиштат оварад ҷбрили себ

کز بهشتت آورد جبریل سیب

Блаки ризқӣ аз худованди биҳишт

بلک رزقی از خداوند بهشت

Бе сдоъи боғбон бе ранҷи кишт

بی‌صُداع باغبان بی رنج کِشت

Зонк нафъи нон дар он нон дод ӯст

زانک نفع نان در آن نان دادِ اوست

Бидиҳадат он нафъ бе тўсити пӯст

بدهدت آن نفع بی تُوْسیطِ پوست

Завқи пинҳони нақши нон чун суфраи ист

ذوق پنهان نقش نان چون سفره‌ایست

Нон бесуфра валеро баҳраи ист

نان بی سفره ولی را بهره‌ایست

Ризқи ҷонӣ кӣ барӣ бо саъйу ҷуст

رزق جانی کی بری با سعی و جست

Ҷуз ба адли шайхи кӯи Довӯди тест

جز به عدل شیخ کو داود تست

Нафас чун бо шайх бинад коми ту

نفس چون با شیخ بیند کام تو

Аз бен дандон шавад ӯ роми ту

از بن دندان شود او رام تو

Соҳиби он гови ром онгоҳ шуд

صاحب آن گاو رام آنگاه شد

Каз дами Довӯд ӯ огоҳ шуд

کز دَمِ داود او آگاه شد

Ақл гоҳе ғолиб ояд дар шикор

عقل گاهی غالب آید در شکار

Брсг нафаст ки бошад шайхи ёр

برسگ نفست که باشد شیخ یار

Нафаси аждрҳост бо сад зӯру фан

نفس اژدرهاست با صد زور و فن

Рӯй шайх ӯро зумуррад дида кун

روی شیخ او را زمرد دیده کَن

Гар ту соҳиби говро хоҳии забун

گر تو صاحب گاو را خواهی زبون

Чун харон сихаш кун он сӯ эй ҳрўн

چون خران سیخش کن آن سو ای حرون

Чун ба наздик вале аллоҳ шавад

چون به نزدیک ولی الله شود

Он забони сад газаш кӯтаҳ шавад

آن زبان صد گزش کوته شود

Сад забон ва ҳар забонаши сад луғат

صد زبان و هر زبانش صد لغت

Зарқ ва дастонаш наёяд дар сифат

زرق و دستانش نیاید در صفت

Муддаии гов нафас омад фасеҳ

مدعی گاوِ نفس آمد فصیح

Сад ҳазорон ҳуҷҷати оради носаҳеҳ

صد هزاران حجت آرد ناصحیح

Шаҳрро бФрибди алои шоҳ ро

شهر را بفریبد الا شاه را

Раҳ нетанд зад шаҳи огоҳ ро

ره نتاند زد شه آگاه را

Нафасро тасбеҳу мусҳаф дар ямин

نفس را تسبیح و مُصحف در یمین

Ханҷару шамшери андари остин

خنجر و شمشیر اندر آستین

Мусҳафу солус ӯ бовар макун

مُصحف و سالوس او باور مکن

Хеш бо ӯ ҳам сар ва ҳам сар макун

خویش با او هم‌سِر و هم‌سَر مکن

Сӯй ҳавзат оварад баҳри вузӯ

سوی حوضت آورد بهر وضو

Вондр андозад туро дар қаър ӯ

واندر اندازد تورا در قعر او

Ақли нӯронӣ ва некӯ толибаст

عقل نورانی و نیکو طالبست

Нафас зулмоне бирав чун ғолибаст

نفسِ ظلمانی برو چون غالبست؟

Зонк ӯ дар хонаи ақли ту ғариб

زانک او در خانهٔ عقلِ تو غریب

Бар дар худ саг буд шери маҳиб

بر درِ خود سگ بود شیرِ مهیب

Бош то шерони сӯии бешаи раванд

باش تا شیران سوی بیشه روند

Венаи сегон кӯри онҷои бгрўнд

وین سگان کور آنجا بگروند

Макри нафас ва тан надонад оми шаҳр

مکر نفس و تن نداند عام شهر

ӯ нагардад ҷузи бўҳии алқлби қаҳр

او نگردد جز به‌وحی القلب قهر

Ҳар ки ҷинс ӯст ёр ӯ шавад

هر که جنس اوست یار او شود

Ҷузи магари Довӯди кони шайхат буд

جز مگر داود کان شیخت بود

Кӯи мубаддили гашту ҷинс тан намонад

کو مبدل گشت و جنس تن نماند

Ҳар киро ҳақ дар мақоми дили нишонд

هر که را حق در مقام دل نشاند

Халқи ҷумла иллатӣанд аз камӣн

خلق جمله علتی‌اند از کمین

Ёр иллат мешавад иллати яқин

یار علت می‌شود علت یقین

Ҳар хасии даъвӣ Довӯдӣ кунад

هر خسی دعوی داودی کند

Ҳар ки бе тмиизи каф дар вай занад

هر که بی تمییز کف در وی زند

Аз сайёдӣ башнавад овози тайр

از صیادی بشنود آواز طیر

Мурғ аблаҳ мекунад он сӯии сайр

مرغ ابله می‌کند آن سوی سیر

Нақдро аз нақл нашносад ғўист

نَقد را از نَقل نشناسد غویست

Ҳин азу бигурез агар чаҳ маънавӣаст

هین ازو بگریز اگر چه معنویست

Руста ва бар бастаи пеш ӯ якеаст

رُسته و بر بسته پیش او یکیست

Гар яқин даъвӣ кунад ӯ дар шаккӣаст

گر یقین دعوی کند او در شکیست

Ин чунин касгар зкӣ мутлақаст

این چنین کس گر ذکی مطلقست

Чунаш ин тмииз набӯд аҳмақаст

چونش این تمییز نبود احمقست

Ҳин азу бигурез чун оҳӯи зи шер

هین ازو بگریز چون آهو ز شیر

Сӯй ӯ мштоб эй донои далер

سوی او مشتاب ای دانا دلیر