Дараки ваҷдоне ба ҷои ҳис буд

درک وجدانی به جای حس بود

Ҳар ду дар як ҷадвал эй ъам ме равад

هر دو در یک جدول ای عم می‌رود

Нағз меояд бирав кун ё макун

نغز می‌آید برو کن یا مکن

Амр ва наҳй ва моҷароҳоу сухан

امر و نهی و ماجراها و سخن

Ин ки фардо ин кунам ё он кунам

این که فردا این کنم یا آن کنم

Ин далел ихтиёраст эй санам

این دلیل اختیارست ای صنم

Ваон пушаймонӣ ки хӯрдӣ зон бадӣ

وان پشیمانی که خوردی زان بدی

зи ихтиёри хеши гаштии муҳтадӣ

ز اختیار خویش گشتی مهتدی

Ҷумлаи қирони амр ва наҳйасту ваъид

جمله قران امر و نهیست و وعید

Амр кардани санги мармарро кӣ дид

امر کردن سنگ مرمر را کی دید

Ҳеҷ донои ҳеҷ оқил ин кунад

هیچ دانا هیچ عاقل این کند

Бо кулӯху санги хашм ва кин кунад

با کلوخ و سنگ خشم و کین کند

Ки бигуфтам кин чунин кун ё чунон

که بگفتم کین چنین کن یا چنان

Чун накардед эй мӯоту оҷизон

چون نکردید ای موات و عاجزان

Ақл кӣ ҳукмӣ кунад бар чӯбу санг

عقل کی حکمی کند بر چوب و سنگ

Ақл кӣ чангӣ занад бар нақши чанг

عقل کی چنگی زند بر نقش چنگ

К-эии ғуломи бастаи дасти ашкстаҳи по

کای غلام بسته دست اشکسته‌پا

Найза баргиру биёи сӯии вғо

نیزه برگیر و بیا سوی وغا

Холиқӣ ки ахтар ва гардун кунад

خالقی که اختر و گردون کند

Амр ва наҳй ҷоҳилона чун кунад

امر و نهی جاهلانه چون کند

Эҳтимоли аҷз аз ҳақ ронадӣ

احتمال عجز از حق راندی

Ҷоҳилу гӣҷ ва сафеҳаш хондӣ

جاهل و گیج و سفیهش خواندی

Аҷз набӯд аз қадари варгар буд

عجز نبود از قدر ور گر بود

Ҷоҳилӣ аз оҷизии бадтар буд

جاهلی از عاجزی بدتر بود

Тарк мегуяд қнқро аз карам

ترک می‌گوید قنق را از کرم

Бесаг ва бе далқи ои сӯии дирам

بی‌سگ و بی‌دلق آ سوی درم

Вази фалони сӯии андари ои ҳин бо адаб

وز فلان سوی اندر آ هین با ادب

То сагами бандади зи ту дандону лаб

تا سگم بندد ز تو دندان و لب

Ту ба акс он кунӣ бар дар рӯй

تو به عکس آن کنی بر در روی

Лоҷарам аз захми саги хастаи шӯй

لاجرم از زخم سگ خسته شوی

Он чунон рӯ ки ғуломон рафта анд

آن‌چنان رو که غلامان رفته‌اند

То сагаш гардад ҳалиму меҳрманд

تا سگش گردد حلیم و مهرمند

Ту сегӣ бо худ барӣ ё рӯбаҳӣ

تو سگی با خود بری یا روبهی

Саги бшўрд аз бен ҳар харгаҳӣ

سگ بشورد از بن هر خرگهی

Ғайри ҳақро гар набошад ихтиёр

غیر حق را گر نباشد اختیار

Хашм чун меоядат бар ҷурми дор

خشم چون می‌آیدت بر جرم‌دار

Чун ҳамеи хоеи ту дандон бар аду

چون همی‌خایی تو دندان بر عدو

Чун ҳамеи бинии гуноҳу ҷурми азу

چون همی بینی گناه و جرم ازو

Гар зи сақфи хонаи чӯбии бишиканад

گر ز سقف خانه چوبی بشکند

Бар ту уфтад сахт маҷрӯҳат кунад

بر تو افتد سخت مجروحت کند

Ҳеҷ хашмӣ оядат бар чӯби сақф

هیچ خشمی آیدت بر چوب سقف

Ҳеҷ андари кин ӯ бошӣ ту вақф

هیچ اندر کین او باشی تو وقف

Ки чаро бар ман заду дастами шикаст

که چرا بر من زد و دستم شکست

ӯ адуу хасми ҷони ман бадаст

او عدو و خصم جان من بدست

Кӯдакони хирадро чун май занӣ

کودکان خرد را چون می‌زنی

Чун бузургонро муназзаҳ ме кунӣ

چون بزرگان را منزه می‌کنی

Онки дуздади моли ту гӯйӣ бигир

آنک دزدد مال تو گویی بگیر

Дасту поишро бабри созиши асир

دست و پایش را ببر سازش اسیر

Вонки қасди урат ту ме кунад

وآنک قصد عورت تو می‌کند

Сад ҳазорон хашм аз ту май дамад

صد هزاران خشم از تو می‌دمد

Гар бияёд сайлу рахти ту барад

گر بیاید سیل و رخت تو برد

Ҳеҷ бо сайл оварад кинии хирад

هیچ با سیل آورد کینی خرد

Вар биёмад боду дасторати рабӯд

ور بیامد باد و دستارت ربود

Кӣ туро бо боди дил хашмӣ намӯд

کی ترا با باد دل خشمی نمود

Хашм дар ту шуд баёни ихтиёр

خشم در تو شد بیان اختیار

То нагӯйӣ ҷабрӣонаи аътзор

تا نگویی جبریانه اعتذار

Гар штрбони уштуриро ме занад

گر شتربان اشتری را می‌زند

Он шутури қасд зананда ме кунад

آن شتر قصد زننده می‌کند

Хашм уштур нест бо он чӯб ӯ

خشم اشتر نیست با آن چوب او

Пас зи Мухторӣ шутур барадаст бӯ

پس ز مختاری شتر بردست بو

Ҳам чунин саг гар бирав сангии занӣ

هم‌چنین سگ گر برو سنگی زنی

Бар ту орад ҳамла гардад мнснӣ

بر تو آرد حمله گردد منثنی

Сангро гар гирад аз хашм туаст

سنگ را گر گیرد از خشم توست

Ки ту даврӣ ва надорад бар ту даст

که تو دوری و ندارد بر تو دست

Ақли ҳайвонӣ чу донист ихтиёр

عقل حیوانی چو دانست اختیار

Ин магӯ эй ақли инсони шарми дор

این مگو ای عقل انسان شرم دار

Равшанаст ин лекин аз тамаъи сҳўр

روشنست این لیکن از طمع سحور

Он хӯрандаи чашм май бандади зи нур

آن خورنده چشم می‌بندد ز نور

Чунк куллӣ майл ӯ нон хӯрданӣаст

چونک کلی میل او نان خوردنیست

Рӯ ба торикӣ наад ки рӯз нест

رو به تاریکی نهد که روز نیست

Ҳирс чун хуршедро пинҳон кунад

حرص چون خورشید را پنهان کند

Чаҳ аҷабгар пушт бар бурҳон кунад

چه عجب گر پشت بر برهان کند