Ончунон ки Юсуф аз зиндоне

آنچنان که یوسف از زندانیی

Бо ниёзии хозеъии съдониӣ

با نیازی خاضعی سعدانیی

Хост ёрӣ гуфт чун берун рӯй

خواست یاری گفت چون بیرون روی

Пеш шаҳ гардад умӯрати мстўӣ

پیش شه گردد امورت مستوی

Ёд ман кун пеши тахти он азиз

یاد من کن پیش تخت آن عزیز

То марои ҳам вохрди зини ҳабс низ

تا مرا هم واخرد زین حبس نیز

Кӣ диҳад зиндоне дар ақтнос

کی دهد زندانیی در اقتناص

Марди зиндонии дигарро халос

مرد زندانی دیگر را خلاص

Аҳли дунё ҷумлагон зиндонӣанд

اهل دنیا جملگان زندانیند

Интизори марг дор фонӣанд

انتظار مرگ دار فانیند

Ҷузи магари нодири яке Фрдониӣ

جز مگر نادر یکی فردانیی

Тан ба зиндони ҷон ӯ кайвоне

تن به زندان جان او کیوانیی

Пас ҷазоӣ онк дид ӯро муайян

پس جزای آنک دید او را معین

Монад Юсуфи ҳабс дар бзъи синӣн

ماند یوسف حبس در بضع سنین

Ёди Юсуфи дев аз ақлаши стрд

یاد یوسف دیو از عقلش سترد

Вази дилаши деви он сухан аз ёди барад

وز دلش دیو آن سخن از یاد برد

Зини гунаҳи комад аз он некухисол

زین گنه کامد از آن نیکوخصال

Монад дар зиндони зи довар чанд сол

ماند در زندان ز داور چند سال

Ки чаҳ тақсир омад аз хуршед дод

که چه تقصیر آمد از خورشید داد

То ту чун хафоаши уфтӣ дар савод

تا تو چون خفاش افتی در سواد

Ҳин чаҳ тақсир омад аз баҳру саҳоб

هین چه تقصیر آمد از بحر و سحاب

То ту ёрии хоҳӣ аз регу сароб

تا تو یاری خواهی از ریگ و سراب

Ом агар хафоаш табъанду муҷоз

عام اگر خفاش طبعند و مجاز

ИўсФои дории ту охири чашми боз

یوسفا داری تو آخر چشم باز

Гар хФошӣ рафт дар кӯру кабӯд

گر خفاشی رفت در کور و کبود

Бози султони дидаро борӣ чаҳ буд

باز سلطان دیده را باری چه بود

Пас адаб кардаш бад-ӣни ҷурми Авестоад

پس ادب کردش بدین جرم اوستاد

Ки мсоз аз чӯби пусидаи имод

که مساز از چوب پوسیده عماد

Лек Юсуфро ба худ машғӯл кард

لیک یوسف را به خود مشغول کرد

То наёяд дар дилаш зон ҳабси дард

تا نیاید در دلش زان حبس درد

Ончунонаш инс ва мастӣ дод ҳақ

آنچنانش انس و مستی داد حق

Ки на зиндон монад пешаш на ғсқ

که نه زندان ماند پیشش نه غسق

Нест зиндонии ваҳштар аз раҳм

نیست زندانی وحش‌تر از رحم

Нохушу торику пурхӯну вхм

ناخوش و تاریک و پرخون و وخم

Чун кушодати ҳақи даричаи сӯии хеш

چون گشادت حق دریچه سوی خویش

Дар раҳм ҳар дам фазояд танат беш

در رحم هر دم فزاید تنت بیش

Андари он зиндони зи завқ бе қиёс

اندر آن زندان ز ذوق بی‌قیاس

Хуши шкФт аз ғарси ҷисми ту ҳавос

خوش شکفت از غرس جسم تو حواس

Зон раҳми берун шудан бар ту дурушт

زان رحم بیرون شدن بر تو درشت

Май гурезӣ аз зҳорши сӯии пушт

می‌گریزی از زهارش سوی پشت

Роҳи лиззат аз даруни дон на аз бурун

راه لذت از درون دان نه از برون

Аблаҳии дон ҷустани қасру ҳсўн

ابلهی دان جستن قصر و حصون

Он яке дар кунҷи масҷиди масту шод

آن یکی در کنج مسجد مست و شاد

Вон дигар дар боғи турш ва бе мурод

وآن دگر در باغ ترش و بی‌مراد

Қаср чизе нест вайрон кун бадан

قصر چیزی نیست ویران کن بدن

Ганҷ дар вайронӣаст эй мейри ман

گنج در ویرانی است ای میر من

Ин наме бинӣ ки дар базми шароб

این نمی‌بینی که در بزم شراب

Маст онгаҳ хуш шавад кӯ шуд хароб

مست آنگه خوش شود کو شد خراب

Гарчи пар нақшаст хонаи бркнш

گرچه پر نقش است خانه بَرکَنَش

Ганҷи ҷӯ ва аз ганҷи ободони куниш

گنج جو و از گنج آبادان کُنَش

Хонаи пари нақши тасвиру хаёл

خانهٔ پر نقش تصویر و خیال

Венаи сувар чун парда бар ганҷи висол

وین صور چون پرده بر گنج وصال

Партав ганҷасту тобишҳои зар

پرتو گنجست و تابش‌های زر

Ки дарин сина ҳаме ҷӯшад сувар

که درین سینه همی‌جوشد صور

Ҳам зи лутфу акси об бо шараф

هم ز لطف و عکس آب با شرف

Парда шуд бар рӯй оби аҷзои каф

پرده شد بر روی آب اجزای کف

Ҳам зи лутфу ҷӯши ҷон бо саман

هم ز لطف و جوش جان با ثمن

Пардае бар рӯй ҷон шуд шахси тан

پرده‌ای بر روی جان شد شخص تن

Пас мисл бишинав ки дар афвоҳ хост

پس مثل بشنو که در افواه خاست

Ки инч бар мост эй бародари ҳам зи мост

که اینچ بر ماست ای برادر هم ز ماست

Зини ҳиҷоби ин ташнагони кафи параст

زین حجاب این تشنگان کف‌پرست

Зоби софии аўФтодаҳи дурдаст

زآب صافی اوفتاده دوردست

ОФтобо бо чу ту қибла ва амем

آفتابا با چو تو قبله و اِمیم

Шаби парастӣ ва хФошӣ ме кунем

شب‌پرستی و خفاشی می‌کنیم

Сӯй худ кун ин хафоашонро мтор

سوی خود کن این خفاشان را مَطار

Зини хФошишони бихар эй мстҷор

زین خفاشیشان بخر ای مستجار

Ин ҷавони зини ҷурми золсту мғир

این جوان زین جرم ضالست و مغیر

Ки ба ман омад вале ӯро мгир

که به من آمد ولی او را مگیر

Дар ъмодолмлки ин андеша ҳо

در عمادالملک این اندیشه‌ها

Гашта ҷӯшон чун асад дар беша ҳо

گشته جوشان چون اسد در بیشه‌ها

Истодаи пеши султони зоҳираш

ایستاده پیش سلطان ظاهرش

Дар риёзи ғайби ҷони тоираш

در ریاض غیب جان طایرش

Чун млоик ӯ ба иқлӣми аласт

چون ملایک او به اقلیم الست

Ҳар дамӣ мешуд ба шурби тозаи маст

هر دمی می‌شد به شرب تازه مست

Андаруни суру бурун чун прғмӣ

اندرون سور و برون چون پُرغمی

Дар тан ҳамчун лаҳади хуши олимӣ

در تنِ همچون لحد خوش عالمی

ӯ дарин ҳайрати бад ва дар интизор

او درین حیرت بد و در انتظار

То чаҳ пайдо ояд аз ғайбу срор

تا چه پیدا آید از غیب و سرار

Аспро андар кашиданд он замон

اسپ را اندر کشیدند آن زمان

Пеши хўормшоаҳи сарҳангони кашон

پیش خوارمشاه سرهنگان کشان

Алҳақ андари зери ин чархи кабӯд

الحق اندر زیر این چرخ کبود

Ончунон кара ба қад ва таг набӯд

آنچنان کره به قد و تگ نبود

Май рабӯдии ранг ӯ ҳар дида ро

می‌ربودی رنگ او هر دیده را

Мрҳби он аз барқу маи зоида ро

مرحب آن از برق و مه زاییده را

Ҳамчуи ма ҳамчун Уториди тезрав

همچو مه همچون عطارد تیزرو

Гӯйеи сарсари алаф будаш на ҷӯ

گوییی صرصر علف بودش نه جو

Моҳи арсаи осмонро дар шабӣ

ماه عرصهٔ آسمان را در شبی

Май баради андари масиру мазҳабӣ

می‌برد اندر مسیر و مذهبی

Чун ба як шаб ма бурид аброҷ ро

چون به یک شب مه برید ابراج را

Аз чаҳ мункир май шӯии миъроҷ ро

از چه منکر می‌شوی معراج را

Сад чу моҳаст он аҷаб дар ятем

صد چو ماهست آن عجب در یتیم

Ки ба як аимоء ӯ шуд маи ду ним

که به یک ایماء او شد مه دو نیم

Он аҷаби кӯ дар шикоф ма намӯд

آن عجب کو در شکاف مه نمود

Ҳам ба қадари заъфи ҳиси халқ буд

هم به قدر ضعف حس خلق بود

Кору бори анбиёу мрслўн

کار و بار انبیا و مرسلون

Ҳаст аз афлок ва ахтарҳо бурун

هست از افلاک و اخترها برون

Ту буруни рӯи ҳам зи афлоку даввор

تو برون رو هم ز افلاک و دوار

Вонгҳон назора кун он кору бор

وانگهان نَظّاره کن آن کار و بار

Дар миёни байзае чун фаррух ҳо

در میان بیضه‌ای چون فرخ‌ها

Нашнавӣ тасбеҳи мурғони ҳаво

نشنوی تسبیح مرغان هوا

Мӯъҷизот ӣнҷо нахоҳад шарҳи гашт

معجزات اینجا نخواهد شرح گشت

зи аспу хўормшоаҳи гӯу саргузашт

ز اسپ و خوارمشاه گو و سرگذشت

Офтоби лутфи ҳақ бар ҳар чаҳ тофт

آفتاب لطف حق بر هر چه تافت

Аз саг ва аз аспи фар Каҳф ёфт

از سگ و از اسپ فر کهف یافت

Тоби лутфашро ту яксони ҳам мадон

تاب لطفش را تو یکسان هم مدان

Сангроу лаълро дод ӯ нишон

سنگ را و لعل را داد او نشان

Лаълро зон ҳаст ганҷи муқтабас

لعل را زان هست گنج مقتبس

Сангро гармӣу тобонеу бас

سنگ را گرمی و تابانی و بس

Онк бар девор уфтад офтоб

آنک بر دیوار افتد آفتاب

Ончунон набӯд каз обу изтироб

آنچنان نبود کز آب و اضطراب

Чун дамӣ ҳайрон шуд аз ваии шоҳи фард

چون دمی حیران شد از وی شاه فرد

Рӯй худ сӯии имод алмалик кард

روی خود سوی عماد الملک کرد

К-эии ачии баси хуб аспӣ нест ин

کای اچی بس خوب اسپی نیست این

Аз биҳиштаст ин магар на аз замин

از بهشتست این مگر نه از زمین

Пас имод алмалик гуфташ эй хдиў

پس عماد الملک گفتش ای خدیو

Чун фиришта гардад аз майли ту дев

چون فرشته گردد از میل تو دیو

Дар назари онч оварӣ гардид нек

در نظر آنچ آوری گردید نیک

Баси гш ва раъност ин мураккаб валек

بس گش و رعناست این مرکب ولیک

Ҳаст ноқиси он сари андари пайкараш

هست ناقص آن سر اندر پیکرش

Чун сар говаст гӯйии он сараш

چون سر گاوست گویی آن سرش

Дар дили хўормшаҳи ин дам кор кард

در دل خوارمشه این دم کار کرد

Аспро дар манзари шаҳ хор кард

اسپ را در منظر شه خوار کرد

Чун ғарази даллолаи гашту восифӣ

چون غرض دلاله گشت و واصفی

Аз се гази карбоси ёбии Юсуфӣ

از سه گز کرباس یابی یوسفی

Чунк ҳангоми фироқ ҷон шавад

چونک هنگام فراق جان شود

Деви даллол дар имон шавад

دیو دلال در ایمان شود

Пас фурушади аблаҳи имонро шитоб

پس فروشد ابله ایمان را شتاب

Андари он танагӣ ба як абриқи об

اندر آن تنگی به یک ابریق آب

Ваон хаёлӣ бошаду абриқи не

وان خیالی باشد و ابریق نی

Қасди он даллоли ҷузи тхриқи не

قصد آن دلال جز تخریق نی

Ин замон ки ту саҳеҳу фарбеҳӣ

این زمان که تو صحیح و فربهی

Сидқро баҳри хаёлӣ май диҳӣ

صدق را بهر خیالی می‌دهی

Май фурӯшӣ ҳар замонӣ дар кон

می‌فروشی هر زمانی دُرّ کان

Ҳам чу тифлӣ май сетонеи гардагон

هم‌چو طفلی می‌ستانی گردگان

Пас дар он ранҷурии рӯзи аҷал

پس در آن رنجوری روز اجل

Нест нодиргар буд инат амал

نیست نادر گر بود اینت عمل

Дар хаёлати сӯратии ҷӯшида Эй

در خیالت صورتی جوشیده‌ای

Ҳамчуи ҷўзии вақти диқи пусида Эй

همچو جوزی وقت دق پوسیده‌ای

Ҳаст аз оғоз чун бадари он хаёл

هست از آغاز چون بدر آن خیال

Лек охир мешавад ҳам чун ҳилол

لیک آخر می‌شود هم‌چون هلال

Гар ту аввали бенгарӣ чун охираш

گر تو اول بنگری چون آخرش

Фориғи ое аз фиреби Фотрш

فارغ آیی از فریب فاترش

Ҷўзи пусидаи сети дунё эй амин

جوز پوسیده‌ست دنیا ای امین

Имтиҳонаш кам кун аз давраш бибин

امتحانش کم کن از دورش ببین

Шоҳ дид он аспро бо чашми ҳол

شاه دید آن اسپ را با چشم حال

Вони ъмодолмлк бо чашми мол

وآن عمادالملک با چشم مَآل

Чашми шаҳи ду газ ҳаме дид аз лғз

چشم شه دو گز همی دید از لغز

Чашми он поёни нигари панҷоҳ газ

چشم آن پایان‌نگر پنجاه گز

Он чаҳ серумаи сети онк яздон ме кашад

آن چه سرمه‌ست آنک یزدان می‌کشد

Каз пас сад парда бинад ҷони рушд

کز پس صد پرده بیند جان رشد

Чашми меҳтар чун ба охир буд ҷуфт

چشم مهتر چون به آخر بود جفت

Пас бидон дидаи ҷаҳонро ҷиФаҳ гуфт

پس بدان دیده جهان را جیفه گفت

Зини яке змш ки башнавад ӯ вҳсп

زین یکی ذمش که بشنود او وحسپ

Пас Фсрди андари дили шаҳи меҳри асп

پس فسرد اندر دل شه مهر اسپ

Чашми худ бгзошту чашм ӯ гузид

چشم خود بگذاشت و چشم او گزید

Ҳуши худ бгзошту қавл ӯ шунид

هوش خود بگذاشت و قول او شنید

Ин баҳона буд ва он дёни фард

این بهانه بود و آن دَیّان فرد

Аз ниёзи он дар дили шаҳ сард кард

از نیاز آن در دل شه سرد کرد

Дар бибаст аз ҳасан ӯ пеши басар

در ببست از حسن او پیش بصر

Он сухани бад дар миён чун бонг дар

آن سخن بد در میان چون بانگ در

Парда кард он нуктаро бар чашми шаҳ

پرده کرد آن نکته را بر چشم شه

Ки аз он пардаи намояди маи сияҳ

که از آن پرده نماید مه سیه

Поки банноӣ ки бар созад ҳсўн

پاک بنایی که بر سازد حصون

Дар ҷаҳони ғайб аз гуфту фусун

در جهان غیب از گفت و فسون

Бонг дар дон гуфтро аз қасри роз

بانگ در دان گفت را از قصر راز

То ки бонги во шудаи сети ин ё фароз

تا که بانگ وا شده‌ست این یا فراز

Бонг дар маҳсус ва дар аз ҳиси бурун

بانگ در محسوس و در از حس برون

Тбсрўни ин бонг ва дар лотбсрўн

تبصرون این بانگ و در لاتبصرون

Чанги ҳикмат чунк хуш овоз шуд

چنگ حکمت چونک خوش‌آواز شد

То чаҳ дар аз рўзи ҷинат боз шуд

تا چه در از روض جنت باز شد

Бонг гуфт бад чу дрўо ме шавад

بانگ گفت بد چو دروا می‌شود

Аз сқр то худ чаҳ дар вомӣ шавад

از سقر تا خود چه در وامی‌شود

Бонг дар бишинав чу даврӣ аз дараш

بانگ در بشنو چو دوری از درش

эй хунак ӯро ки вошди манзараш

ای خنک او را که واشد منظرش

Чун ту май бинӣ ки некӣ ме кунӣ

چون تو می‌بینی که نیکی می‌کنی

Бар ҳаёту роҳатӣ бар май занӣ

بر حیات و راحتی بر می‌زنی

Чунк тақсир ва фасодӣ ме равад

چونک تقصیر و فسادی می‌رود

Он ҳаёту завқ пинҳон ме шавад

آن حیات و ذوق پنهان می‌شود

Дид худ магузор аз дид хасон

دید خود مگذار از دید خسان

Ки ба мурдорати кашанди ин каркасон

که به مردارت کشند این کرکسان

Чашм чун наргиси фурӯбандӣ ки чӣ

چشم چون نرگس فروبندی که چی

Ҳин ъсооми каш ки кӯрам эй ачӣ

هین عصاام کش که کورم ای اچی

Ваон ъсокш ки гузидӣ дар сафар

وان عصاکش که گزیدی در سفر

Худ бибинӣ бошад аз ту кӯртар

خود ببینی باشد از تو کورتر

Дасти кӯрона ба ҳабли аллоҳи зан

دست کورانه به حبل‌الله زن

Ҷуз бар амр ва наҳй яздонеи матн

جز بر امر و نهی یزدانی مَتَن

Чист ҳабли аллоҳи раҳо кардани ҳаво

چیست حبل‌الله رها کردن هوا

Кин ҳаво шуд сарсарии мари од ро

کین هوا شد صرصری مر عاد را

Халқ дар зиндон нишаста аз ҳавост

خلق در زندان نشسته از هواست

Мурғро пурҳо бибаста аз ҳавост

مرغ را پرها ببسته از هواست

Моҳии андари тобаи гарм аз ҳавост

ماهی اندر تابهٔ گرم از هواست

Рафта аз мастурёни шарм аз ҳавост

رفته از مستوریان شرم از هواست

Хашми шаҳнаи шуълаи нор аз ҳавост

خشم شحنه شعلهٔ نار از هواست

Чормиху ҳайбати дор аз ҳавост

چارمیخ و هیبت دار از هواست

Шаҳна аҷсом дидӣ бар замин

شحنهٔ اجسام دیدی بر زمین

Шаҳнаи аҳкоми ҷонро ҳам бибин

شحنهٔ احکام جان را هم ببین

Рӯҳро дар ғайби худ ашкнҷаҳ ҳост

روح را در غیب خود اشکنجه‌هاست

Лек то нҷҳии шиканҷа дар хафост

لیک تا نجهی شکنجه در خفاست

Чун рҳидии бинии ашкнҷаҳу дамор

چون رهیدی بینی اشکنجه و دمار

Зонк зид аз зид гардад ошкор

زانک ضد از ضد گردد آشکار

Онк дар чаҳ зод ва дар оби сиёҳ

آنک در چه زاد و در آب سیاه

ӯ чаҳ донад лутфи дашту ранҷи чоҳ

او چه داند لطف دشت و رنج چاه

Чун раҳо кардӣ ҳаво аз бими ҳақ

چون رها کردی هوا از بیم حق

Дар расад сғроқ аз таснӣми ҳақ

در رسد سغراق از تسنیم حق

Лои ттрқи фии ҳўоки сили сиблат

لا تطرق فی هواک سل سبیل

Ман ҷаноби аллоҳи наҳви алслсбил

من جناب الله نحو السلسبیل

Лои ткни тўъи алҳўӣ мисли алҳшиш

لا تکن طوع الهوی مثل الحشیش

Ани зилли алърши аввалии ман ъриш

ان ظل العرش اولی من عریش

Гуфт султони аспро во пас бурид

گفت سلطان اسپ را وا پس برید

Зӯдтари зини мзлмаҳи бозами харид

زودتر زین مظلمه بازم خرید

Бо дили худ шаҳи нафармуди ин қадар

با دل خود شه نفرمود این قدر

Шерро мФриби зини раси албқр

شیر را مفریب زین راس البقر

Пои гови андари миёни ореи зи дов

پای گاو اندر میان آری ز داو

Рӯ надузад ҳақ бар аспии шохи гов

رو ندوزد حق بر اسپی شاخ گاو

Бас муносиб санъатаст ин шуҳраи зов

بس مناسب صنعتست این شهره زاو

Кӣ наад бар ҷисми асп ӯ узви гов

کی نهد بر جسم اسپ او عضو گاو

Зови абадонро муносиби сохта

زاو ابدان را مناسب ساخته

Қасрҳои мунтақили пардохта

قصرهای منتقل پرداخته

Дар миёни қасрҳо тхриҷ ҳо

در میان قصرها تخریج‌ها

Аз сӯии ин сӯии он сҳриҷ ҳо

از سوی این سوی آن صهریج‌ها

Вази дарунашони олимӣ бе мунтаҳо

وز درونشان عالمی بی‌منتها

Дар миёни харгаҳии чандини фазо

در میان خرگهی چندین فضا

Гуҳ чу кобӯсии намояди моҳ ро

گه چو کابوسی نماید ماه را

Гуҳи намояди равзаи қаъри чоҳ ро

گه نماید روضه قعر چاه را

Қабзу басти чашми дил аз зулҷалол

قبض و بسط چشم دل از ذوالجلال

Дам ба дам чун мекунад саҳари ҳалол

دم به دم چون می‌کند سحر حلال

Зини сабаби дархост аз ҳақи Мустафо

زین سبب درخواست از حق مصطفی

Зиштро ҳам зишту ҳақро ҳақи намо

زشت را هم زشت و حق را حق‌نما

То ба охир чун бигардоне варақ

تا به آخر چون بگردانی ورق

Аз пушаймонӣ на уфтам дар қалақ

از پشیمانی نه افتم در قلق

Макр ки кард он ъмодолмлки фард

مکر که کرد آن عمادالملک فرد

Молик алмаликаш бидон иршод кард

مالک‌الملکش بدان ارشاد کرد

Макри ҳақи сарчашмаи ин мкрҳост

مکر حق سرچشمهٔ این مکرهاست

Қалби байн асбъин кибриёст

قلب بین اصبعین کبریاست

Онк созад дар дилати макру қиёс

آنک سازد در دلت مکر و قیاس

Оташӣ донад задани андари пилос

آتشی داند زدن اندر پلاس