Кучакин ранҷур буд ва он васат

کوچکین رنجور بود و آن وسط

Бар ҷинозаи он бузург омад фақат

بر جنازهٔ آن بزرگ آمد فقط

Шоҳ дидаш гуфт қосид кин кист

شاه دیدش گفت قاصد کین کیست

Ки аз он баҳраст ва ин ҳам моҳӣаст

که از آن بحرست و این هم ماهیست

Пас муъарриф гуфт пӯри он падар

پس معرف گفت پور آن پدر

Ин бародар зон бародари хирадтар

این برادر زان برادر خردتر

Шаҳи нўозидш ки ҳастӣ ёдгор

شه نوازیدش که هستی یادگار

Кард ӯро ҳам бидон пурсиши шикор

کرد او را هم بدان پرسش شکار

Аз навози шоҳи он зори ҳниз

از نواز شاه آن زار حنیذ

Дар тани худ ғайри ҷони ҷонии бдиз

در تن خود غیر جان جانی بدیذ

Дар дил худ дид олии ғулғула

در دل خود دید عالی غلغله

Ки наёбади сӯфии он дар сад чилла

که نیابد صوفی آن در صد چله

Арсау девору кӯҳи санги бофт

عرصه و دیوار و کوه سنگ‌بافت

Пеш ӯ чун нори хандон май шикофт

پیش او چون نار خندان می‌شکافت

Зарраи зарраи пеш ӯ ҳам чун қбоб

ذره ذره پیش او هم‌چون قباب

Дам ба дам мекард сдгўни фатҳи боб

دم به دم می‌کرد صدگون فتح باب

Боби гуҳ равзан шудӣ гоҳе шуъоъ

باب گه روزن شدی گاهی شعاع

Хоки гуҳ гандум шудӣу гоҳи соъ

خاک گه گندم شدی و گاه صاع

Дар назарҳо чархи баси куҳна ва қадед

در نظرها چرخ بس کهنه و قدید

Пеши чашмаш ҳар дамии халқи ҷадид

پیش چشمش هر دمی خلق جدید

Рӯҳи зебо чунк во раст аз ҷасад

روح زیبا چونک وا رست از جسد

Аз қазо бе шаки чунин чашмаш расад

از قضا بی شک چنین چشمش رسد

Сад ҳазорон ғайб пешаш шуд падед

صد هزاران غیب پیشش شد پدید

Ончи чашм муҳаррамон бинад бидид

آنچ چشم محرمان بیند بدید

Онч ӯ андари кутуб бар хонда буд

آنچ او اندر کتب بر خوانده بود

Чашмро дар сӯрати он бар гушӯд

چشم را در صورت آن بر گشود

Аз ғубори мураккаби он шоҳи нар

از غبار مرکب آن شاه نر

Ёфт ӯ кӯҳли азизӣ дар басар

یافت او کحل عزیزی در بصر

Брчнини гулзор доман ме кашид

برچنین گلزار دامن می‌کشید

Ҷузви ҷузваши наъраи зани ҳилли ман мазид

جزو جزوش نعره زن هل من مزید

Гулшанӣ каз бқли равед як дамаст

گلشنی کز بقل روید یک دمست

Гулшанӣ каз ақл равед хуррамаст

گلشنی کز عقل روید خرمست

Гулшанӣ каз гул дамад гардад табоҳ

گلشنی کز گل دمد گردد تباه

Гулшанӣ каз дили дамади вофири ҳтоаҳ

گلشنی کز دل دمد وافر حتاه

Илмҳои бо мазаи донистаи мон

علم‌های با مزهٔ دانسته‌مان

Зон гулистони як ду се гули дастаи дон

زان گلستان یک دو سه گل‌دسته دان

Зон забуни ин ду се гул даста ем

زان زبون این دو سه گل دسته‌ایم

Ки дар гулзор бар худ баста ем

که در گلزار بر خود بسته‌ایم

Он чунон мифтоҳҳо ҳар дам ба нон

آن‌چنان مفتاح‌ها هر دم به نان

намефитад эй ҷон дариғо аз бенон

می‌فتد ای جان دریغا از بنان

Вари дамии ҳам фориғи орандати зи нон

ور دمی هم فارغ آرندت ز نان

Гирди чодари гардӣу ишқи занон

گرد چادر گردی و عشق زنان

Бози истисқоат чун шуд мавҷи зан

باز استسقات چون شد موج‌زن

Малики шаҳрӣ боядат пари нону зан

ملک شهری بایدت پر نان و زن

Мор будӣ аждаҳои гаштии магар

مار بودی اژدها گشتی مگر

Як сарат буд ин замонии ҳафт сар

یک سرت بود این زمانی هفت‌سر

Аждаҳои ҳафт сари дӯзах буд

اژدهای هفت‌سر دوزخ بود

Ҳирси ту донаи сету дӯзахи Фх буд

حرص تو دانه‌ست و دوزخ فخ بود

Домро бадарон бисӯзон дона ро

دام را بدران بسوزان دانه را

Боз кун дарҳои нави ин хона ро

باز کن درهای نو این خانه را

Чун ту ошиқи нестӣ эй нргдо

چون تو عاشق نیستی ای نرگدا

Ҳам чу кӯҳӣ бе хабари дории садо

هم‌چو کوهی بی‌خبر داری صدا

Кӯҳро гуфтор кӣ бошад зи худ

کوه را گفتار کی باشد ز خود

Акс ғайраст он садо эй муътамад

عکس غیرست آن صدا ای معتمد

Гуфт ту зон сон ки акси дигрист

گفت تو زان سان که عکس دیگریست

Ҷумлаи аҳволат ба ҷузи ҳам акс нест

جمله احوالت به جز هم عکس نیست

Хашму завқат ҳар ду акси дигарон

خشم و ذوقت هر دو عکس دیگران

Шодии қўодаҳу хашми ъўон

شادی قواده و خشم عوان

Он ъўонро он заъифи охир чаҳ кард

آن عوان را آن ضعیف آخر چه کرد

Ки диҳад ӯро ба кӣнаи заҷру дард

که دهد او را به کینه زجر و درد

То бкии акси хаёли ломъаҳ

تا بکی عکس خیال لامعه

Ҷаҳд кун то гардадат ин воқеа

جهد کن تا گرددت این واقعه

То ки гуфторати зи ҳоли ту буд

تا که گفتارت ز حال تو بود

Сайри ту бо пару боли ту буд

سیر تو با پر و بال تو بود

Сайд гирад тири ҳам бо пари ғайр

صید گیرد تیر هم با پر غیر

Лоҷарам бебаҳрааст аз лаҳми тайр

لاجرم بی‌بهره است از لحم طیر

Бози сайди орад ба худ аз кӯҳсор

باز صید آرد به خود از کوهسار

Лоҷарам шоҳаш хӯронад Кебек ва сор

لاجرم شاهش خوراند کبک و سار

Мантиқӣ каз ваҳй набӯд аз ҳавост

منطقی کز وحی نبود از هواست

Ҳам чу хокӣ дар ҳаво ва дар ҳбост

هم‌چو خاکی در هوا و در هباست

Гар намояди хоҷаро ин дами ғалат

گر نماید خواجه را این دم غلط

зи аввали волнҷм бар хон чанд хат

ز اول والنجم بر خوان چند خط

То ки мо интқи Муҳамади ани ҳўӣ

تا که ما ینطق محمد عن هوی

Ани ҳўи алои бўҳии аҳтўӣ

ان هو الا بوحی احتوی

Аҳмдо чун нестат аз ваҳии ёс

احمدا چون نیستت از وحی یاس

Ҷисмёнро даҳ тҳрӣу қиёс

جسمیان را ده تحری و قیاس

Каз зарурат ҳаст мурдории ҳалол

کز ضرورت هست مرداری حلال

Ки тҳрӣ нест дар каъбаи висол

که تحری نیست در کعبهٔ وصال

Бетҳрӣу иҷтиҳодоти ҳудо

بی‌تحری و اجتهادات هدی

Ҳар ки бидъат пеша гирад аз ҳўӣ

هر که بدعت پیشه گیرد از هوی

Ҳам чу одаш бар баради бод ва кашад

هم‌چو عادش بر برد باد و کشد

На сулаймонаст то тахташ кашад

نه سلیمانست تا تختش کشد

Одро бо дасти ҳмоли хзўл

عاد را با دست حمال خذول

Ҳам чу барра дар кафи мардии акўл

هم‌چو بره در کف مردی اکول

Ҳам чу фарзандаши ниҳода бар канор

هم‌چو فرزندش نهاده بر کنار

Май барад то бикашадаши қассоби вор

می‌برد تا بکشدش قصاب‌وار

Одро он боди зи истикбор буд

عاد را آن باد ز استکبار بود

Ёр худ пиндоштанд ағёр буд

یار خود پنداشتند اغیار بود

Чун бгрдониди ногуҳи пӯстин

چون بگردانید ناگه پوستین

Хирадашон бишикаст он бӣси алқрин

خردشان بشکست آن بئس القرین

Бодро башикан ки баси фитнаи сети бод

باد را بشکن که بس فتنه‌ست باد

Пеш аз он кати бишиканад ӯ ҳам чу од

پیش از آن کت بشکند او هم‌چو عاد

Ҳуд додӣ панд ки эй пари кибри хайл

هود دادی پند که ای پر کبر خیل

Бар кунад аз дастатони ин боди зайл

بر کند از دستتان این باد ذیل

Лашкар ҳақаст бод ва аз нифоқ

لشکر حق است باد و از نفاق

Чанд рӯзӣ бо шумо кард аътноқ

چند روزی با شما کرد اعتناق

ӯ ба сар бо холиқ худ ростаст

او به سر با خالق خود راستست

Чун аҷал ояд бар оради боди даст

چون اجل آید بر آرد باد دست

Бодро андари даҳани байни раҳи гузар

باد را اندر دهن بین ره‌گذر

Ҳар нафаси оёни равон дар кару фар

هر نفس آیان روان در کر و فر

Ҳалқу дандонҳо азуи омн буд

حلق و دندان‌ها ازو آمن بود

Ҳақ чу фармоед ба дандон дар фитад

حق چو فرماید به دندان در فتد

Кӯҳ гардад заррае боду сақил

کوه گردد ذره‌ای باد و ثقیل

Дард дандон дорадаш зору алил

درد دندان داردش زار و علیل

Ин ҳамон бодаст комн май гузашт

این همان بادست کآمن می‌گذشت

Буд ҷони кишту гашт ӯ марги кишт

بود جان کشت و گشت او مرگ کشت

Дасти он кас ки бкрдти дасти бӯс

دست آن کس که بکردت دست‌بوس

Вақти хашми он даст мегардад дбўс

وقت خشم آن دست می‌گردد دبوس

ё раб ва ё раб бар орад ӯ зи ҷон

یا رب و یا رب بر آرد او ز جان

Ки бабри ин бодро эй мстъон

که ببر این باد را ای مستعان

эй даҳони ғофили бадии зини боди рӯ

ای دهان غافل بدی زین باد رو

Аз бен дандон дар истиғфори шӯ

از بن دندان در استغفار شو

Чашми сахташи ашкҳо борон кунад

چشم سختش اشک‌ها باران کند

Мункиронро дард аллоҳ хон кунад

منکران را درد الله‌خوان کند

Чун дами мардони нпзрФтии зи мард

چون دم مردان نپذرفتی ز مرد

Ваҳии ҳақро ҳин пазирои шӯи зи дард

وحی حق را هین پذیرا شو ز درد

Бод гуяд пайкам аз шоҳи башар

باد گوید پیکم از شاه بشر

Гуҳи хабар хайр оварам гуҳ шаваму шар

گه خبر خیر آورم گه شوم و شر

зи онки маъмурами амири худ ним

ز آنک مامورم امیر خود نیم

Ман чу ту ғофили зи шоҳи худ кӣм

من چو تو غافل ز شاه خود کیم

Гар сулаймони вор будӣ ҳоли ту

گر سلیمان‌وار بودی حال تو

Чун сулаймони гштмии ҳмоли ту

چون سلیمان گشتمی حمال تو

Орӣаи ситами гштмии малики кафат

عاریه‌ستم گشتمی ملک کفت

Кардамӣ бар рози худ ман воқифат

کردمی بر راز خود من واقفت

Лек чун ту ёғӣии ман мустаъор

لیک چون تو یاغیی من مستعار

намекунам хизмати турои рӯзии се чор

می‌کنم خدمت ترا روزی سه چار

Пас чу одати сарнигӯниҳо даҳум

پس چو عادت سرنگونی‌ها دهم

зи аспаи ту ёғӣона бар ҷҳм

ز اسپه تو یاغیانه بر جهم

То ба ғайби имони ту муҳкам шавад

تا به غیب ایمان تو محکم شود

Он замон ки имонати моя ғам шавад

آن زمان که ایمانت مایهٔ غم شود

Он замони худ ҷумлагон муъмин шаванд

آن زمان خود جملگان مؤمن شوند

Он замони худ саракашон бар сар дуанд

آن زمان خود سرکشان بر سر دوند

Он замон зорӣ кунанду аФтқор

آن زمان زاری کنند و افتقار

Ҳам чу дузду роҳи зан дар зери дор

هم‌چو دزد و راه‌زن در زیر دار

Лекгар дар ғайби гардии мстўӣ

لیک گر در غیب گردی مستوی

Молики дорину шаҳнаи худ тӯй

مالک دارین و شحنهٔ خود توی

Шаҳнагӣу подшоҳии муқӣм

شحنگی و پادشاهی مقیم

На ду рӯза ва мустаъорасту сқим

نه دو روزه و مستعارست و سقیم

Рстӣ аз бигору кор худ кунӣ

رستی از بیگار و کار خود کنی

Ҳам ту шоҳ ва ҳам ту табли худ занӣ

هم تو شاه و هم تو طبل خود زنی

Чун гулӯ танг оварад бар мо ҷаҳон

چون گلو تنگ آورد بر ما جهان

Хок хӯрдӣ кошкӣ ҳалқу даҳон

خاک خوردی کاشکی حلق و دهان

Ин даҳони худ хок хорӣ омадаст

این دهان خود خاک‌خواری آمدست

Лек хокиро ки он рангин шудаст

لیک خاکی را که آن رنگین شدست

Ин кабоб ва ин шароб ва ин шукр

این کباب و این شراب و این شکر

Хок рангинаст ва нақшин эй писар

خاک رنگینست و نقشین ای پسر

Чунк хӯрдӣ ва шуд он лаҳму пӯст

چونک خوردی و شد آن لحم و پوست

Ранг лаҳмаш дод ва ин ҳам хок кӯаст

رنگ لحمش داد و این هم خاک کوست

Ҳам зи хокии бахя бар гул ме занад

هم ز خاکی بخیه بر گل می‌زند

Ҷумларо ҳам боз хокӣ ме кунад

جمله را هم باز خاکی می‌کند

Ҳиндӯу қФчоқу рӯмӣу ҳабаш

هندو و قفچاق و رومی و حبش

Ҷумлаи як ранганд андари гӯри хуш

جمله یک رنگ‌اند اندر گور خوش

То бадонеи кони ҳамаи ранг ва нигор

تا بدانی کان همه رنگ و نگار

Ҷумла рӯпӯшасту макру мустаъор

جمله روپوشست و مکر و مستعار

Ранги боқии сибға аллоҳасту бас

رنگ باقی صبغة الله است و بس

Ғайри он бар бастаи дони ҳам чун ҷарас

غیر آن بر بسته دان هم‌چون جرس

Ранги сидқу ранги тақвоу яқин

رنگ صدق و رنگ تقوی و یقین

То абади боқӣ буд бар обидин

تا ابد باقی بود بر عابدین

Ранги шаку ранги куфрону нифоқ

رنگ شک و رنگ کفران و نفاق

То абади боқӣ буд бар ҷони оқ

تا ابد باقی بود بر جان عاق

Чун сияҳи рӯеи фиръавни дағо

چون سیه‌رویی فرعون دغا

Ранги он боқӣу ҷисм ӯ фано

رنگ آن باقی و جسم او فنا

Барқу фар рӯй хуби содиқин

برق و فر روی خوب صادقین

Тан фано шуд ваон ба ҷо то явми дайн

تن فنا شد وان به جا تا یوم دین

Зишт он зиштасту хуби он хубу бас

زشت آن زشتست و خوب آن خوب و بس

Доими он заҳҳок ва ин андари ъбс

دایم آن ضحاک و این اندر عبس

Хокро рангу фан ва сангӣ диҳад

خاک را رنگ و فن و سنگی دهد

Тифли хуёнро бар он ҷангӣ диҳад

طفل‌خویان را بر آن جنگی دهد

Аз хамирии уштур вширӣ пазанд

از خمیری اشتر وشیری پزند

Кӯдакон аз ҳирси он каф май газанд

کودکان از حرص آن کف می‌گزند

Шеру уштур нон шавад андари даҳон

شیر و اشتر نان شود اندر دهان

Дар нагирад ин сухан бо кӯдакон

در نگیرد این سخن با کودکان

Кӯдаки андари ҷаҳлу пиндор ва шаккӣаст

کودک اندر جهل و پندار و شکیست

Шукри бории қӯт ӯ андакӣаст

شکر باری قوت او اندکیست

Тифлро астизаҳ ва сад офатаст

طفل را استیزه و صد آفتست

Шукри ин ки бефан ва бе қӯтаст

شکر این که بی‌فن و بی‌قوتست

Вои азин перони Тифли ноадиб

وای ازین پیران طفل ناادیب

Гашта аз қӯти балоӣ ҳар рақиб

گشته از قوت بلای هر رقیب

Чун силаҳу ҷаҳл ҷамъ ояд ба ҳам

چون سلاح و جهل جمع آید به هم

Гашти фиръавнии ҷаҳони сӯз аз ситам

گشت فرعونی جهان‌سوز از ستم

Шукр кун эй марди дарвеш аз қусӯр

شکر کن ای مرد درویش از قصور

Ки зи фиръавнии рҳидии вази кФўр

که ز فرعونی رهیدی وز کفور

Шукр ки мазлӯмӣу золим на Эй

شکر که مظلومی و ظالم نه‌ای

Омн аз фиръавнӣ ва ҳар фитна Эй

آمن از فرعونی و هر فتنه‌ای

Ашками тии лофи аллоҳӣ назд

اشکم تی لاف اللهی نزد

Ки оташашро нест аз ҳизуми мадад

که آتشش را نیست از هیزم مدد

Ашками холӣ буд зиндони дев

اشکم خالی بود زندان دیو

Каши ғам нон монеъаст аз макру рию

کش غم نان مانعست از مکر و ریو

Ашками пари лӯти дони бозори дев

اشکم پر لوت دان بازار دیو

Тоҷирони девро дар ваии ғарив

تاجران دیو را در وی غریو

Тоҷирони соҳири лошии фуруш

تاجران ساحر لاشی‌فروش

Ақлҳоро тира карда аз хурӯш

عقل‌ها را تیره کرده از خروش

Хам равон карда зи саҳарӣ чун фарс

خم روان کرده ز سحری چون فرس

Карда карбосии зи маҳтобу ғлс

کرده کرباسی ز مهتاب و غلس

Чун бришми хокро барме тананд

چون بریشم خاک را برمی‌تنند

Хок дар чашм мумайиз ме зананд

خاک در چشم ممیز می‌زنند

Чндлиро ранг авдӣ ме диҳанд

چندلی را رنگ عودی می‌دهند

Бар кулӯхямон ҳасудӣ ме диҳанд

بر کلوخیمان حسودی می‌دهند

Поки онки хокро рангӣ диҳад

پاک آنک خاک را رنگی دهد

Ҳам чу кӯдакмон бар он ҷангӣ диҳад

هم‌چو کودکمان بر آن جنگی دهد

Домании пари хоки мо чун тифлакон

دامنی پر خاک ما چون طفلکان

Дар назармони хоки ҳам чун зари кон

در نظرمان خاک هم‌چون زر کان

Тифлро бо болиғон набӯд маҷол

طفل را با بالغان نبود مجال

Тифлро ҳақ кӣ нишонд бо риҷол

طفل را حق کی نشاند با رجال

Мивагар куҳна шавад то ҳаст хом

میوه گر کهنه شود تا هست خام

Пухта набӯд ғӯраи гўиндш ба ном

پخته نبود غوره گویندش به نام

Гар шавад садсолаи он хоми турш

گر شود صدساله آن خام ترش

Тифлу ғӯраи сет ӯ бар ҳар тизҳш

طفل و غوره‌ست او بر هر تیزهش

Гарчи бошад мӯу риш ӯ сипед

گرچه باشد مو و ریش او سپید

Ҳам дар он тифлӣ хавфасту умед

هم در آن طفلی خوفست و امید

Ки расм ё норасида монда ам

که رسم یا نارسیده مانده‌ام

эй аҷаб бо ман кунад карами он карам

ای عجب با من کند کرم آن کرم

Бо чунин ноқобилӣу давре

با چنین ناقابلی و دوریی

Бахшад ин ғӯраи марои ангуре

بخشد این غورهٔ مرا انگوریی

Нестам аўмидўор аз ҳеҷ сӯ

نیستم اومیدوار از هیچ سو

Ваон карам мегуядам лои тёсўо

وان کرم می‌گویدم لا تیاسوا

Доимои хоқон мо кардаст тў

دایما خاقان ما کردست طو

Гӯшмонро мекашад лои тқнтўо

گوشمان را می‌کشد لا تقنطوا

Гарчи мо зини ноумедӣ дар гӯям

گرچه ما زین ناامیدی در گویم

Чун сало зад даст андозон рӯем

چون صلا زد دست اندازان رویم

Даст андозем чун аспони сис

دست اندازیم چون اسپان سیس

Дар давидани сӯии мръои анис

در دویدن سوی مرعای انیس

Гом андозем ва он ҷои гоми не

گام اندازیم و آن‌جا گام نی

Ҷом пардозем ва он ҷои ҷоми не

جام پردازیم و آن‌جا جام نی

Зонк он ҷои ҷумла ашё ҷонӣаст

زانک آن‌جا جمله اشیا جانیست

Маънии андари маънии андари маънист

معنی اندر معنی اندر معنیست

Ҳаст сӯрати сояи маънии офтоб

هست صورت سایه معنی آفتاب

Нур бесоя буд андари хароб

نور بی‌سایه بود اندر خراب

Чунк онҷои хишт бар хиштӣ намонад

چونک آنجا خشت بر خشتی نماند

Нури маро соя зиштӣ намонад

نور مه را سایهٔ زشتی نماند

Хишт агар заррин буд бар кнднист

خشت اگر زرین بود بر کندنیست

Чун баҳоии хишти ваҳй ва равшанӣаст

چون بهای خشت وحی و روشنیست

Кӯҳи баҳри дафъи сояи мндкст

کوه بهر دفع سایه مندکست

Пораи гаштани баҳри ин нур андакаст

پاره گشتن بهر این نور اندکست

Бар бурун ки чу зад нури самад

بر برون که چو زد نور صمد

Пора шуд то дар дарунаш ҳам занад

پاره شد تا در درونش هم زند

Гурусна чун бар кафш зад қурси нон

گرسنه چون بر کفش زد قرص نان

Вои шикофад аз ҳаваси чашму даҳон

وا شکافد از هوس چشم و دهان

Сад ҳазорон пораи гаштани арзади ин

صد هزاران پاره گشتن ارزد این

Аз миён чарх бархез эй замин

از میان چرخ برخیز ای زمین

То ки нур чарх гардад сояи сӯз

تا که نور چرخ گردد سایه‌سوز

Шаби зи сояи тест эй ёғии рӯз

شب ز سایهٔ تست ای یاغی روز

Ин замин чун гоҳўораҳи тифлакон

این زمین چون گاهوارهٔ طفلکان

Болиғонро танг медорад макон

بالغان را تنگ می‌دارد مکان

Баҳри Тифлони ҳақи заминро маҳд хонд

بهر طفلان حق زمین را مهد خواند

Шер дар гаҳвора бар Тифлон фишонд

شیر در گهواره بر طفلان فشاند

Хона танг омад азин гаҳвора ҳо

خانه تنگ آمد ازین گهواره‌ها

Тифлаконро зуд болиғ кун шҳо

طفلکان را زود بالغ کن شها

эй гўораҳи хонаро зиқи мадор

ای گواره خانه را ضیق مدار

То тавонад кард болиғи интишор

تا تواند کرد بالغ انتشار