Шаб чу шаҳи Маҳмӯди бармеи гашти фард

شب چو شه محمود برمی‌گشت فرد

Бо гуруҳеи қавми дуздон боз хӯрд

با گروهی قوم دزدان باز خورد

Пас бгФтндши ке эй бўолўФо

پس بگفتندش کیی ای بوالوفا

Гуфт шаҳи ман ҳам якеам аз шумо

گفت شه من هم یکی‌ام از شما

Он яке гуфт эй гуруҳи макри кеш

آن یکی گفت ای گروه مکر کیش

То бигӯед ҳар яке фарҳанги хеш

تا بگوید هر یکی فرهنگ خویش

То бигӯед бо ҳарифон дар смр

تا بگوید با حریفان در سمر

Кӯ чаҳ дорад дар ҷабалат аз ҳунар

کو چه دارد در جبلت از هنر

Он яке гуфт эй гуруҳи фани фуруш

آن یکی گفت ای گروه فن‌فروش

Ҳаст хосияти марои андари ду гӯш

هست خاصیت مرا اندر دو گوش

Ки бидонам саг чаҳ мегуяд ба бонг

که بدانم سگ چه می‌گوید به بانگ

Қавм гуфтандаш зи динории ду донг

قوم گفتندش ز دیناری دو دانگ

Он дигар гуфт эй гуруҳи зрпрст

آن دگر گفت ای گروه زرپرست

Ҷумлаи хосияти маро чашм андараст

جمله خاصیت مرا چشم اندرست

Ҳар киро шаби байнами андари қирвон

هر که را شب بینم اندر قیروان

Рӯз бишносам ман ӯро бе гумон

روز بشناسم من او را بی‌گمان

Гуфт як хосиятам дар бозу аст

گفت یک خاصیتم در بازو است

Ки занами ман нақбҳо бо зӯри даст

که زنم من نقبها با زور دست

Гуфт як хосиятам дар бинӣ аст

گفت یک خاصیتم در بینی است

Кори ман дар хокҳо бўбинӣ аст

کار من در خاکها بوبینی است

Сролнос маодин дод даст

سرالناس معادن داد دست

Ки расӯли онро пай чаҳ гуфта аст

که رسول آن را پی چه گفته است

Ман зи хок тан бидонам кандар он

من ز خاک تن بدانم کاندر آن

Чанд нақдаст ва чаҳ дорад ӯ зи кон

چند نقدست و چه دارد او ز کان

Дар яке кони зар бе андозаи дарҷ

در یکی کان زر بی‌اندازه درج

Ваон дигар дахлаш буд камтари зи харҷ

وان دگر دخلش بود کمتر ز خرج

Ҳам чу маҷнӯн бӯ кунам ман хок ро

هم‌چو مجنون بو کنم من خاک را

Хоки Лайлиро биёбам бе хато

خاک لیلی را بیابم بی‌خطا

Бӯ кунам донам з ҳар пероҳанӣ

بو کنم دانم ز هر پیراهنی

Гар буд Юсуф вагар оҳрмнӣ

گر بود یوسف و گر آهرمنی

Ҳам чу Аҳмад ки баради бӯ аз Яман

هم‌چو احمد که برد بو از یمن

Зон насибӣ ёфт ин бинии ман

زان نصیبی یافت این بینی من

Ки кадомин хок ҳамсоя зараст

که کدامین خاک همسایهٔ زرست

ё кадомин хоки сифр ва абтараст

یا کدامین خاک صفر و ابترست

Гуфт як нак хосият дар панҷа ам

گفت یک نک خاصیت در پنجه‌ام

Ки камандии афканами тӯли илм

که کمندی افکنم طول علم

Ҳам чу Аҳмад ки каманди андохти ҷонаш

هم‌چو احمد که کمند انداخت جانش

То камандаши баради сӯии осмонаш

تا کمندش برد سوی آسمانش

Гуфт ҳақаш эй кмндондози байт

گفت حقش ای کمندانداز بیت

Он зи ман дони мо Ромяти ази Ромят

آن ز من دان ما رمیت اذ رمیت

Пас бпрсиднд зон шаҳи к-эии санад

پس بپرسیدند زان شه کای سند

Мари турои хосияти андар чаҳ буд

مر ترا خاصیت اندر چه بود

Гуфт дар ришам буд хосиятам

گفت در ریشم بود خاصیتم

Ки Раҳонам муҷримонро аз наҚум

که رهانم مجرمان را از نقم

Муҷримонро чун ба ҷаллодон диҳанд

مجرمان را چون به جلادان دهند

Чун биҷунбад риши ман зишон раҳанд

چون بجنبد ریش من زیشان رهند

Чун бҷнбонм ба раҳмати риш ро

چون بجنبانم به رحمت ریش را

Тай кунанд он қатл ва он ташвиш ро

طی کنند آن قتل و آن تشویش را

Қавм гуфтандаш ки қутби мо тӯй

قوم گفتندش که قطب ما توی

Ки халоси рӯзи меҳнатмони шӯй

که خلاص روز محنتمان شوی

Чун сегӣ бонгии бузад аз сӯии рост

چون سگی بانگی بزد از سوی راست

Гуфт мегуяд ки султон бо шумост

گفت می‌گوید که سلطان با شماست

Хок бӯ кард он дигар аз рбўаҳ Эй

خاک بو کرد آن دگر از ربوه‌ای

Гуфт ин ҳаст аз всоқи бева Эй

گفت این هست از وثاق بیوه‌ای

Пас каманди андохти устоди каманд

پس کمند انداخت استاد کمند

То шуданд он сӯии девори баланд

تا شدند آن سوی دیوار بلند

Ҷои дигари хокро чун буи кард

جای دیگر خاک را چون بوی کرد

Гуфт хок махзан шоҳӣаст фард

گفت خاک مخزن شاهیست فرد

Нақб зан зад нақб дар махзан расед

نقب‌زن زد نقب در مخزن رسید

Ҳар яке аз махзан асбобӣ кашид

هر یکی از مخزن اسبابی کشید

Баси зару зарбафт ва гавҳарҳои зафт

بس زر و زربفت و گوهرهای زفت

Қавми бурданд ва ниҳон карданд тафт

قوم بردند و نهان کردند تفت

Шаҳ муайян дид манзили гоҳашон

شه معین دید منزل‌گاهشان

Ҳиллӣау ному паноҳу роҳашон

حلیه و نام و پناه و راهشان

Хешро дуздед азишон бозгашт

خویش را دزدید ازیشان بازگشت

Рӯз дар девон бигуфт он саргузашт

روز در دیوان بگفت آن سرگذشت

Пас равони гаштанди сарҳангони маст

پس روان گشتند سرهنگان مست

То ки дуздонро гирифтанд ва бибаст

تا که دزدان را گرفتند و ببست

Дасти бастаи сӯй девон омаданд

دست‌بسته سوی دیوان آمدند

Вази наҳифи ҷони худ ларзон шуданд

وز نهیب جان خود لرزان شدند

Чунк устоданд пеши тахти шоҳ

چونک استادند پیش تخت شاه

Ёри шабашон буд он шоҳ чу моҳ

یار شبشان بود آن شاه چو ماه

Онки чашмаши шаби бҳркаҳи андохтӣ

آنکه چشمش شب به‌هرکه انداختی

Рӯз дидӣ бешакаш бишнохтӣ

روز دیدی بی‌شکش بشناختی

Шоҳро бар тахт дид ва гуфт ин

شاه را بر تخت دید و گفت این

Буд бо мо дӯши шаби гирду қарин

بود با ما دوش شب‌گرد و قرین

Онки чандини хосият дар риш ӯст

آنکه چندین خاصیت در ریش اوست

Ин гирифт мо ҳам аз тафтиш ӯст

این گرفت ما هم از تفتیش اوست

Орифи шаҳ буд чашмаши лоҷарам

عارف شه بود چشمش لاجرم

Бар кушод аз маърифати лаб бо ҳашам

بر گشاد از معرفت لب با حشم

Гуфту ҳўи мъкми ин шоҳ буд

گفت و هو معکم این شاه بود

Феъл мо медиду сармон май шунӯд

فعل ما می‌دید و سرّمان می‌شنود

Чашми ман раҳи баради шаби шаҳро шинохт

چشم من ره برد شب شه را شناخت

Ҷумлаи шаб бо рӯй моҳаши ишқи бохт

جمله شب با روی ماهش عشق باخت

Уммати худро бихоҳам ман азу

امت خود را بخواهم من ازو

Кӯ нигараданд зи орифи ҳеҷ рӯ

کاو نگرداند ز عارف هیچ رو

Чашми орифи дони амон ҳар ду кун

چشم عارف دان امان هر دو کون

Ки бадв ёбед ҳар баҳроми Авн

که بدو یابید هر بهرام عون

Зон Муҳамади шоФъ ҳар доғ буд

زان محمد شافع هر داغ بوَد

Ки зи ҷузи шаҳи чашм ӯ мозоғ буд

که ز جز شه چشم او مازاغ بود

Дар шаби дунё ки маҳҷӯбаст шед

در شب دنیا که محجوب است شید

Нозири ҳақ буд ва зу будаш умед

ناظر حق بوَد و زو بوَدش امید

Аз ?илам нашарҳ ду чашмаш серума ёфт

از الم نشرح دو چشمش سرمه یافت

Дид ончи Ҷабраили он бар натофт

دید آنچه جبرئیل آن بر نتافت

Мари ятемиро ки серума ҳақ кашад

مر یتیمی را که سرمه حق کشد

Гардад ӯ дар ятем бо рушд

گردد او دُر یتیم با رشد

Нур ӯ бар зарраҳо ғолиб шавад

نور او بر ذره‌ها غالب شود

Он чунон матлӯбро толиб шавад

آن‌چنان مطلوب را طالب شود

Дар назар будаш мақомоти алъбод

در نظر بودش مقامات العباد

Лоҷарами номаши худои шоҳиди ниҳод

لاجرم نامش خدا شاهد نهاد

Олати шоҳиди забону чашми тез

آلت شاهد زبان و چشم تیز

Ки зи шаб хезиш надорад сари гурез

که ز شب‌خیزش ندارد سر گریز

Гар ҳазорон муддаии сар бар занад

گر هزاران مدعی سر بر زند

Гӯши қозии ҷониб шоҳид кунад

گوش قاضی جانب شاهد کند

Қозӣонро дар ҳукӯмат ин фанаст

قاضیان را در حکومت این فن‌ست

Шоҳиди эшонро ду чашм равшанаст

شاهد ایشان را دو چشم روشن‌ست

Гуфт шоҳид зон ба ҷой дида аст

گفت شاهد زان به جای دیده است

Кӯ бидида бе ғарази сар дида аст

کو بدیدهٔ بی‌غرض سر دیده است

Муддаии дидаи сет аммо бо ғараз

مدعی دیده‌ست اما با غرض

Парда бошад дидаи дилро ғараз

پرده باشد دیدهٔ دل را غرض

Ҳақ ҳаме хоҳад ки ту зоҳиди шӯй

حق همی‌خواهد که تو زاهد شوی

То ғараз бигзорӣу шоҳиди шӯй

تا غرض بگذاری و شاهد شوی

Кини ғаразҳо пардаи дида буд

کاین غرض‌ها پردهٔ دیده بوَد

Бар назар чун пардаи печида буд

بر نظر چون پرده پیچیده بود

Пас набинад ҷумларо бо тму Ром

پس نبیند جمله را با طم و رم

Ҳбки алошёءи иъмӣу исм

حبک الاشیاء یعمی و یصم

Дар дилаши хуршед чун нурии нишонд

در دلش خورشید چون نوری نشاند

Пешаши ахтарро мақодӣрӣ намонад

پیشش اختر را مقادیری نماند

Пас бидид ӯ бе ҳиҷоби асрор ро

پس بدید او بی‌حجاب اسرار را

Сайри рӯҳи муъмину куффор ро

سیر روح مؤمن و کفار را

Дар замини ҳақро ва дар чархи саммӣ

در زمین حق را و در چرخ سمی

Нест пинҳонтар зи рӯҳи одамӣ

نیست پنهان‌تر ز روح آدمی

Боз кард аз рутабу ёбси ҳақи навард

باز کرد از رطب و یابس حق نورد

Рӯҳро ман амри рабӣ меҳр кард

روح را من امر ربی مهر کرد

Пас чу дид он рӯҳро чашми азиз

پس چو دید آن روح را چشم عزیز

Пас бирав пинҳон намонад ҳеҷ чиз

پس برو پنهان نماند هیچ چیز

Шоҳиди мутлақ буд дар ҳар низо

شاهد مطلق بود در هر نزاع

Бишиканад гуфташ хумор ҳар сдоъ

بشکند گفتش خمار هر صداع

Ном ҳақ адласту шоҳид он ӯст

نام حق عدل است و شاهد آن‌ِ اوست

Шоҳид адласт зини рӯи чашми дӯст

شاهد عدل است زین رو چشم دوست

Манзари ҳақи дил буд дар ду саро

منظر حق دل بوَد در دو سرا

Ки назар дар шоҳид ояд шоҳ ро

که نظر در شاهد آید شاه را

Ишқи ҳақу сари шоҳдбозиш

عشق حق و سر شاهدبازی‌اش

Буд мояи ҷумлаи пардаи созяш

بود مایهٔ جمله پرده‌سازی‌اش

Пас аз он лўлок гуфт андари лақо

پس از آن لولاک گفت اندر لقا

Дар шаби миъроҷи шоҳдбози мо

در شب معراج شاهدباز ما

Ин қазо бар неку бади ҳоким буд

این قضا بر نیک و بد حاکم بود

Бар қазои шоҳид на ҳоким ме шавад

بر قضا شاهد نه حاکم می‌شود

Шуд асири он қазои мейри қазо

شد اسیر آن قضا میر قضا

Шод бош эй чашми тези Муртазо

شاد باش ای چشم‌تیز مرتضی

Ориф аз маърӯфи бас дархост кард

عارف از معروف بس درخواست کرد

К-эии рақиби мо ту андари гарму сард

کای رقیب ما تو اندر گرم و سرد

эй мушири мо ту андари хайру шар

ای مشیر ما تو اندر خیر و شر

Аз ашортҳоти дили мон бе хабар

از اشارتهات دل‌مان بی‌خبر

эй иронои лонроаҳи рӯзу шаб

ای یرانا لانراه روز و شب

Чашми банди мо шуда дид сабаб

چشم‌بند ما شده دید سبب

Чашми ман аз чашмҳо бгзидаҳ шуд

چشم من از چشم‌ها بگزیده شد

То ки дар шаби офтобам дида шуд

تا که در شب آفتابم دیده شد

Лутфи маърӯфи ту буд он эй баӣ

لطف معروف تو بود آن ای بهی

Пас камоли албри фии итмома

پس کمال البر فی اتمامه

ё раби атумами нўрнои фии алсоҳраҳ

یا رب اتمم نورنا فی الساهره

Вонҷнои ман мФзҳоти Қоҳира

وانجنا من مفضحات قاهره

Ёри шабро рӯзи маҳҷӯрии мада

یار شب را روز مهجوری مده

Ҷони қурбати дидаро даврии мада

جان قربت‌دیده را دوری مده

Баъди ту мргист бо дард ва накол

بعد تو مرگی‌ست با درد و نکال

Хоссаи баъдӣ ки буд баъди алўсол

خاصه بعدی که بود بعد الوصال

Онк дидстт макун нодида аш

آنکه دیده‌ستت مکن نادیده‌اش

Оби зан бар сабзаи болида аш

آب زن بر سبزهٔ بالیده‌اش

Ман накардам лои аболӣ дар равиш

من نکردم لا ابالی در روش

Ту макун ҳам лоуболӣ дар хулаш

تو مکن هم لاابالی در خلش

Ҳин марон аз рӯй худ ӯро баъӣд

هین مران از روی خود او را بعید

Онк ӯ як бораи он рӯй ту дид

آنکه او یک‌باره آن روی تو دید

Дид рӯй ҷуз ту шуд ғули гулӯ

دید روی جز تو شد غل گلو

Кули шийъи мо сӯии аллоҳи ботил

کل شیء ما سوی الله باطل

Ботиланд ва май намояндами рушд

باطل‌اند و می‌نمایندم رشد

Зонк ботили ботилонро ме кашад

زانکه باطل باطلان را می‌کشد

Зарраи зарраи кандарин арз ва самост

ذره‌ذره کاندرین ارض و سماست

Ҷинси худро ҳар яке чун каҳрабост

جنس خود را هر یکی چون کهرباست

Меъдаи нонро мекашад то мустақар

معده نان را می‌کشد تا مستقر

намекашад мари обро туфи ҷигар

می‌کشد مر آب را تف جگر

Чашми ҷаззоб батон зини кӯйҳо

چشمْ جذاب‌ِ بتان زین کوی‌ها

Мағзи ҷӯён аз гулистони буиҳо

مغزجویان از گلستان بوی‌ها

Зонк ҳис чашм омад ранги каш

زانکه حس چشم آمد رنگ‌کش

Мағз ва бинӣ мекашад бӯҳои хуш

مغز و بینی می‌کشد بوهای خوش

Зини кашишҳо эй худои роздон

زین کشش‌ها ای خدای رازدان

Ту ба ҷазби лутфи худамони даҳ амон

تو به جذب لطف خودمان ده امان

Ғолибӣ бар ҷозибон эй муштарӣ

غالبی بر جاذبان ای مشتری

Шояд ар дармондагонро вои харӣ

شاید ار درماندگان را وا خری

Рӯ ба шаҳ оварад чун ташна ба абр

رو به شه آورد چون تشنه به ابر

Онк буд андари шаби қадари он бадар

آنکه بود اندر شب قدر آن بدر

Чун лисони вҷон ӯ буд он ӯ

چون لسان وجان او بود آن او

Он ӯ бо ӯ буд густохи гӯ

آن او با او بود گستاخ‌گو

Гуфт мо гаштем чун ҷони банди тин

گفت ما گشتیم چون جان بند طین

Офтоби ҷони тӯй дар явми дайн

آفتاب جان توی در یوم دین

Вақт он шуд эй шаҳи мактуми сайр

وقت آن شد ای شه مکتوم‌سیر

Каз карам ришӣ биҷунбоне ба хайр

کز کرم ریشی بجنبانی به خیر

Ҳар яке хосияти худро намӯд

هر یکی خاصیت خود را نمود

Он ҳунарҳо ҷумла бадбахтӣ фузуд

آن هنرها جمله بدبختی فزود

Он ҳунарҳо гардани моро бибаст

آن هنرها گردن ما را ببست

Зон маносиби срнгўсориму паст

زان مناصب سرنگوساریم و پست

Он ҳунари фии ҷиднои ҳабли мисад

آن هنر فی جیدنا حبل مسد

Рӯз мурдан нест зон фанҳо мадад

روز مردن نیست زان فن‌ها مدد

Ҷузи ҳамон хосияти он хуши ҳавос

جز همان خاصیت آن خوش‌حواس

Ки ба шаби бади чашм ӯ султони шинос

که به شب بُد چشم او سلطان‌شناس

Он ҳунарҳо ҷумлаи ғӯли роҳ буд

آن هنرها جمله غول راه بود

Ғайри чашмии кӯи зи шаҳи огоҳ буд

غیر چشمی کو ز شه آگاه بود

Шоҳро шарм аз вай омад рӯзи бор

شاه را شرم از وی آمد روز بار

Ки ба шаб бар рӯй шаҳ будаш нзор

که به شب بر روی شه بودش نظار

Ваон саги огоҳ аз шоҳи вдод

وان سگ آگاه از شاه وداد

Худ саги Каҳфаши лақаб бояд ниҳод

خود سگ کهفش لقب باید نهاد

Хосият дар гӯши ҳам некӯ буд

خاصیت در گوش هم نیکو بود

Кӯ ба бонги саги зи шер огаҳ шавад

کو به بانگ سگ ز شیر آگه شود

Саг чу бедораст шаб чун посбон

سگ چو بیدارست شب چون پاسبان

Бехабар набӯд зи шбхизи шаҳон

بی‌خبر نبود ز شبخیز شهان

Ҳин з бадномон набояд нанг дошт

هین ز بدنامان نباید ننگ داشت

Ҳуш бар асрорашон бояд гумошт

هوش بر اسرارشان باید گماشت

Ҳар ки ӯ як бори худ бадном шуд

هر که او یک‌بار خود بدنام شد

Худ набояд номи ҷуст ва хом шуд

خود نباید نام جست و خام شد

эй басои зар ки сияҳ тобиш кунанд

ای بسا زر که سیه‌تابش کنند

То шавад омни зи тороҷу газанд

تا شود آمن ز تاراج و گزند