Аз майдони илми майдон басират зояд . Қавлаи таъолӣ : « ҷаъли лаками алсмъи волобсор » . Басари дида вар карданаст ,у абсор сеаст : аввал басар ақласт , дувум басар ҳикматаст , сими басар фаросатаст . Аммо басар ақл қувоед он сеаст : яке шинохтани суду зиёни худ ,у кўшидни авоқиби худ , ки он сабаб растанаст аз маломат ; дигари бдидни маротиби халқ ,у тоқат ҳар касе дар хуй ,у қӯт ҳар яке дар худ ,у баҳра ҳар як дар азм , ва ин сабаб саломатаст ; сими бдидни аўлитр ҳар чиз дар ҳар кор ва дар ҳар ҳангом ва бо ҳаркас , ва ин либос кароматаст ;у ҳамаи мавозин ақланду ҷузи азин ҳама меҳнатаст . Ва аммо басари ҳикматро се аломатаст : бдидни шафқат дар ҳар фурсат то ҷанг бархезад , бдидни ҳайрат дар ҳар қисмат то шитоб бархезад ,у бдидни ишорати ҳақ дар ҳар сунъят то ошноӣ зояд ,у шодии ин тариқ хусусиятаст . Ва аммо фаросат бар се навъаст : тФрси бтҷрбт ва ин ҳама ммизонро ҳаст ,у фаросати бостдлол ва ин ҳама ъоқлонро ҳаст ,у фаросати баназари дил ва ин бидон нураст ки муъминон дар дил доранд . Фаросат тҷрбтӣ бидидааст ё шунида ё бихарад дар ёфта ;у фаросати истидлолӣ қиёс шаръӣаст дар дайн ,у қиёси ақлӣ дар ҷуз аз дайн ,у қиёси табиӣ ки оммаи рост ;у фаросат назарӣ барқӣаст ки дар дили тобад ва рост ояд , ё ҳоҷӣ ки дар замирӣ ояду охири он ҳоҷии ҳақиқат буд , ё вуқуфаст бқтъи брҳкми ғайбии бъинаҳ , ва он Хизр .

از میدان علم میدان بصیرت زاید. قوله تعالی: «جعل لکم السمع والابصار». بصر دیده‌ور کردنست، و ابصار سه است: اول بصر عقلست، دوم بصر حکمتست، سیم بصر فراست است. اما بصر عقل قواید آن سه است: یکی شناختن سود و زیان خود، و کوشیدن عواقب خود، که آن سبب رستن است از ملامت؛ دیگر بدیدن مراتب خلق، و طاقت هر کسی در خوی، و قوت هر یکی در خود، و بهرهٔ هر یک در عزم، و این سبب سلامت است؛ سیم بدیدن اولیتر هر چیز در هر کار و در هر هنگام و با هرکس، و این لباس کرامتست؛ و همه موازین عقل‌اند و جز ازین همه محنتست. و اما بصر حکمت را سه علامت است: بدیدن شفقت در هر فرصت تا جنگ برخیزد، ئ بدیدن حیرت در هر قسمت تا شتاب برخیزد، و بدیدن اشارت حق در هر صنعیت تا آشنایی زاید، و شادی این طریق خصوصیتست. و اما فراست بر سه نوعست: تفرس بتجربت و این همه ممیزانرا هست، و فراست باستدلال و این همه عاقلانرا هست، و فراست بنظر دل و این بدان نورست که مومنان در دل دارند. فراست تجربتی بدیده است یا شنیده یا بخرد در یافته؛ و فراست استدلالی قیاس شرعیست در دین، و قیاس عقلی در جز از دین، و قیاس طبیعی که عامه راست؛ و فراست نظری برقیست که در دل تابد و راست آید، یا هاجی که در ضمیری آید و آخر آن هاجی حقیقت بود، یا وقوفست بقطع برحکم غیبی بعینه، و آن خضر.