Ғарази зи анҷуману иҷтимо ҷамъ қувост

غرض ز انجمن و اجتماع جمع قواست

Чаро ки қатра чу шуд муттасил баҳам дарёст

چرا که قطره چو شد متصل بهم دریاست

зи қатра ҳеҷ наёяд вале чаҳ дарёи гашт

ز قطره هیچ نیاید ولی چه دریا گشت

Ҳар ончии нафъ тасаввур кунӣ дар ӯ гнҷост

هر آنچه نفع تصور کنی در او گنجاست

зи қатра дида нигардида ҳеҷ ҷунбиши мавҷ

ز قطره دیده نگردیده هیچ جنبش موج

Ки мавҷи ҷунбиши махсӯси баҳри тўФонзост

که موج جنبش مخصوص بحر طوفانزاست

зи қатраи моҳӣ пайдо намешавад ҳаргиз

ز قطره ماهی پیدا نمی شود هرگز

Муҳӣт бошад каз вай наҳанг хоҳад хост

محیط باشد کز وی نهنگ خواهد خاست

Ба қатраи киштии ҳаргизи нмитўон рондан

به قطره کشتی هرگز نمیتوان راندن

Чаро ки ӯро не гавдӣаст ва не паҳност

چرا که او را نی گودی است و نی پهناست

з гандумӣ натавон пухти нони вҷўъи нишонд

ز گندمی نتوان پخت نان وجوع نشاند

Чу гашти хирману харвори вақти барг ва навост

چو گشت خرمن و خروار وقت برگ و نواست

зи фарди фард маҳоласт корҳои бузург

ز فرد فرد محال است کارهای بزرگ

Вале зи ҷамъи тавон хост ҳар чаҳ хоҳии хост

ولی ز جمع توان خواست هر چه خواهی خواست

Агар мароу турои ақли хеши кофӣ буд

اگر مرا و ترا عقل خویش کافی بود

Чаро бҳкми худованди амр бар шӯрост

چرا بحکم خداوند امر بر شوراست

Балӣ чаҳ мӯрчаи гонрои вифоқ даст диҳад

بلی چه مورچه گانرا وفاق دست دهد

Бқўли шайхи ҳужабри жён асир фаност

بقول شیخ هژبر ژیان اسیر فناست

Қувоӣ чанд чу дар як мақом ҷамъ шавад

قوای چند چو در یک مقام جمع شود

Баҳр чаҳ рой кунад рӯй фатҳ бо онҷост

بهر چه رای کند روی فتح با آنجاست

Вифоқ бояд дар ҳамлаи қуво кардан

وفاق باید در حمله قوا کردن

Ки издиҳом фақат сарфи шӯриш ва ғавғост

که ازدحام فقط صرف شورش و غوغاست

Вале вифоқ агар мекунӣ чунон бояд

ولی وفاق اگر میکنی چنان باید

Ки кори мардуми доно ва карда уқалост

که کار مردم دانا و کرده عقلاست

Вифоқ бояд ҳолеу молӣу ҷонӣ

وفاق باید حالی و مالی و جانی

Кигар ҷузи ин буд он иттифоқи савту садост

که گر جز این بود آن اتفاق صوت و صداست

Балӣ бибояд ҷамъият ва вифоқ намӯд

بلی بباید جمعیت و وفاق نمود

Ки ҳар чаҳ ҳаст зи иҷмоъу иттифоқи бпост

که هر چه هست ز اجماع و اتفاق بپاست

Бад-ӣни далели ядуллоҳи маъаи алҷмоءи сурӯд

بدین دلیل یدالله مع الجماء سرود

Ки бо ҷамоати дастии қавии ядии тўлост

که با جماعت دستی قوی یدی طولاست

Вале чаҳ тафриқаи андари миён ҷамъ фитад

ولی چه تفرقه اندر میان جمع فتد

Ҳамон ҳикояти сӯфӣу Сайид ва муллост

همان حکایت صوفی و سید و ملاست

Валек бояд аз рӯй илми гаштани ҷамъ

ولیک باید از روی علم گشتن جمع

Ки гилаи гилаи ҳамеи гӯсфанди ҳам ба чарост

که گله گله همی گوسفند هم به چراست

Ҳазорҳо гила аз гӯсфанди нодон ро

هزارها گله از گوسفند نادان را

Барои тафриқаи як гурги нотавон ба кФост

برای تفرقه یک گرگ ناتوان به کفاست

Чаҳ сарфа барад тавонад касе зи як рамаи хар

چه صرفه برد تواند کسی ز یک رمه خر

Ки хрхрст агар садҳазор агар сдтост

که خرخرست اگر صدهزار اگر صدتاست

Мусалламаст кигар дар миёна набӯд илм

مسلم است که گر در میانه نبود علم

Қувои мо ҳама бемасрафу амали биҷост

قوای ما همه بی مصرف و عمل بیجاست

з рӯй илми қуворо бхрҷ бояд дод

ز روی علم قوا را بخرج باید داد

Вагарнаи қувваи ҳадар рафтаасту ранҷи ҳбост

وگرنه قوه هدر رفته است و رنج هباست

Ба илм кӯш ки сармашқи зиндагӣ илм аст

به علم کوش که سرمشق زندگی علم است

Ки илм агар набӯд зиндагӣат бе анфосат

که علم اگر نبود زندگیت بی انفاست

Ҳар онкиро бҷҳон илм нест чизе нест

هر آنکه را بجهان علم نیست چیزی نیست

Агар чаҳ худ ҳамаи ақтори хокро дорост

اگر چه خود همه اقطار خاک را داراست

Пас иҷтимо бибояд з рӯй донишу илм

پس اجتماع بباید ز روی دانش و علم

Ки илм агар набӯд иҷтимо бе маъност

که علم اگر نبود اجتماع بی معناست

Ғарази зи илм чаҳ ? биноӣисту паии бурдан

غرض ز علم چه؟ بینائیست و پی بردن

Боинкаҳи ин бсўобст ё ки он бхтост

باینکه این بصوابست یا که آن بخطاست

Ғарази зи илм чаҳ ? воқифи баҳоли худ гаштан

غرض ز علم چه؟ واقف بحال خود گشتن

Ки аз чаҳ рӯй гирифтори дарду ранҷ ва балост

که از چه روی گرفتار درد و رنج و بلاست

Ғарази зи илм чаҳ ? пай бар ҳуқуқи худ бурдан

غرض ز علم چه؟ پی بر حقوق خود بردن

Ки аз чаҳ дастхушу поймоли ҷавр ва ҷафост

که از چه دستخوش و پایمال جور و جفاست

Чаҳ шуд ки Эрони он тахти гоҳи Эраҷу силам

چه شد که ایران آن تخت گاه ایرج و سلم

Кунун харобтар аз рубъи слмӣ ва салмост

کنون خراب تر از ربع سلمی و سلماست

Чаҳ шуд ки иззат ӯ шуд бадали базлату фақр

چه شد که عزت او شد بدل بذلت و فقر

Чаҳ шуд ки миллат ӯ мубталои ранҷу ъност

چه شد که ملت او مبتلای رنج و عناست

Чаро шудааст чунин мавриди маломату таън

چرا شده است چنین مورد ملامت و طعن

Чаҳ шуд ки дар ҳамаи олам маҳал истеҳзост

چه شد که در همه عالم محل استهزاست

Чаҳ бад чигуна шуд охир чаҳ вазъ пеш омад

چه بد چگونه شد آخر چه وضع پیش آمد

Ки пасттар аз ҳамаи имрӯзи малику миллати мост

که پستتر از همه امروز ملک و ملت ماست

Магар на моро ҳам даст ва пой дода худоӣ

مگر نه ما را هم دست و پای داده خدای

Магар на моро ҳам чашму гӯшу ҳушу зкост

مگر نه ما را هم چشم و گوش و هوش و ذکاست

зи мост ҳар чаҳ буд нақс ва ҳар чаҳ бошад айб

ز ماست هر چه بود نقص و هر چه باشد عیب

Ки фазлу раҳмати аўлотъди влои тҳсист

که فضل و رحمت اولاتعد ولا تحصیست

Басаст хабту хато то кӣу ғараз то чанд

بس است خبط و خطا تا کی و غرض تا چند

Гузашти кор чаро кор худ насозӣ рост

گذشت کار چرا کار خود نسازی راست

Харяти охир то чанду аҳмақӣ то кӣ

خریت آخر تا چند و احمقی تا کی

Дигар чаҳ ҷои касолат чаҳ суд дар аъёст

دیگر چه جای کسالت چه سود در اعیاست

Ту гўӣии инки асаби ҳеҷ дар тан мо нест

تو گوئی اینکه عصب هیچ در تن ما نیست

Вагар ки ҳаст гирифтори заъфу астрхост

وگر که هست گرفتار ضعف و استرخاست

Ту гўӣӣ инки надорем чашм ва гар дорем

تو گوئی اینکه نداریم چشم و گر داریم

Ҳам аз слоқу сбли мрмдст ва нобӣност

هم از سلاق و سبل مرمدست و نابیناست

Ту гўӣии инки нбўдости гӯшмон вар ҳаст

تو گوئی اینکه نبوداست گوشمان ور هست

Асири ранҷи дуӣу танину тршу ҳамосат

اسیر رنج دوی و طنین و طرش و حماست

Буд ки бар сар ту ояд ончӣ ман донам

بود که بر سر تو آید آنچه من دانم

Агар ҳамияту ғайрати ҳамин буд ки турост

اگر حمیت و غیرت همین بود که تراست

Басӣ наёяд кати рӯз тираасту сиёҳ

بسی نیاید کت روز تیره است و سیاه

Басӣ намонад кати ҳоли ҳол ъбдў аммост

بسی نماند کت حال حال عبدو اماست

Миёни маҷмаъи аҳрор то брории исм

میان مجمع احرار تا براری اسم

БФъл кӯш ки гӯйанд ҳарф ҷузв ҳавост

بفعل کوش که گویند حرف جزو هواست

Аз он набошад дар корҳои мо асарӣ

از آن نباشد در کارهای ما اثری

Ки корҳо ҳама аз роҳи риб ва рӯй раёсат

که کارها همه از راه ریب و روی ریاست

Биё ки мо ва ту фикрии баҳол хеш кунем

بیا که ما و تو فکری بحال خویش کنیم

Ки ҳоли мо агар инаст оҳи воўилост

که حال ما اگر اینست آه واویلاست

Чиқадр хусбӣ охири гузашти об аз сар

چقدر خسبی آخر گذشت آب از سر

Бпои хези ту охир чаҳ мавқеи ақъост

بپای خیز تو آخر چه موقع اقعاست

Тамоми ин ҳама бадбахтӣаст ва бе илмӣ

تمام این همه بدبختی است و بی علمی

Ки ҳар киро набӯд илми асфалу адност

که هر که را نبود علم اسفل و ادناست

Ба теғи шоҳи нигари қисса гузашта махон

به تیغ شاه نگر قصه گذشته مخوان

Бқўли унсурии онкўи бшър , мавлоност

بقول عنصری آنکو بشعر، مولاناست

Маро аз ин сухани унсурии ғараз ин аст

مرا از این سخن عنصری غرض این است

Ки худ гузашта гузаштаст ҳарф аз ҳолост

که خود گذشته گذشتست حرف از حالاست

Басаст дигари афсонаи хондану гуфтан

بس است دیگر افسانه خواندن و گفتن

Ки қиссаи гўӣӣ аз шуғлу пешаи сФҳост

که قصه گوئی از شغل و پیشه سفهاست

зи ишқи саркаши маҷнӯни маро чаҳ ъоӣдаҳ аст

ز عشق سرکش مجنون مرا چه عائده است

Маро чаҳ Фоӣдаҳ аз ҳасан ва хӯбӣ Лайлост

مرا چه فائده از حسن و خوبی لیلاست

Рубобу дъди дигари баҳри ман чаҳ суд диҳад

رباب و دعد دیگر بهر من چه سود دهد

Чаҳ ҳосилии бмн аз меҳру амқ ва узр аст

چه حاصلی بمن از مهر و امق و عذر است

Чаҳ суд аз тамаъу бухли ашъбу модар

چه سود از طمع و بخل اشعب و مادر

Чаҳ нафъ аз шарафу базли ҳотаму иҳёст

چه نفع از شرف و بذل حاتم و یحیاست

Марои ҳадиси хўрнқ чаҳ кор ме ояд

مرا حدیث خورنق چه کار می آید

Ки хонаи ман бечораи бадтар аз саҳрост

که خانه من بیچاره بدتر از صحراست

Марои ҳикояти қорун чаҳ суд ме бахшад

مرا حکایت قارون چه سود می بخشد

Ки фақру фоқаи ман шуҳра назд шоҳ ва гадост

که فقر و فاقه من شهره نزد شاه و گداست

Маро чикор ки собиқи фалон чаҳ буд ва чаҳ кард

مرا چکار که سابق فلان چه بود و چه کرد

Барои ҳолати ҳолеаи ?ут чаҳ фатвои рост

برای حالت حالیه ات چه فتوی راست

Маро бигӯӣ ки дар кори худ чаҳ бояд кард

مرا بگوی که در کار خود چه باید کرد

Маро бигӯӣ ки имрӯзаи баҳри ман чаҳ сазост

مرا بگوی که امروزه بهر من چه سزاست

Ҳадиси шавкат ҷопон бигӯӣ ва мекоду

حدیث شوکت ژاپن بگوی و میکادو

Агар ҳадис кунӣ инчунин ҳадис равост

اگر حدیث کنی اینچنین حدیث رواست

Сазост онкии бмрдонгӣу ғайрату илм

سزاست آنکه بمردانگی و غیرت و علم

Илм шаванд ки имрӯза дасташон болост

علم شوند که امروزه دستشان بالاست

Чаҳ шуд ки ин писари наврасидаи машриқ

چه شد که این پسر نورسیده مشرق

Бшрқу ғарби ливояши баланд ва даст расост

بشرق و غرب لوایش بلند و دست رساست

Чигуна зуди чунин зуди гашти соҳиби рушд

چگونه زود چنین زود گشت صاحب رشد

Ки ин масоба дар ӯ қудратаст ва истилост

که این مثابه در او قدرتست و استیلاست

Хушо баҳоли чунин миллати наҷибу ғаюр

خوشا بحال چنین ملت نجیب و غیور

Ки илму дониш ӯро камол истиғност

که علم و دانش او را کمال استغناست

Пас ончӣ кард вай ва инчунин мусаллами гашт

پس آنچه کرد وی و اینچنین مسلم گشت

Бмости фарз ки онсон кунем бе каму кост

بماست فرض که آنسان کنیم بی کم و کاست

Ки баҳри доне сармашқ гуфта олӣ аст

که بهر دانی سرمشق گفته عالی است

Барои нодон дастур гуфта доност

برای نادان دستور گفته داناست

Вагарна бар ҳамаи Эрону малику миллат ро

وگرنه بر همه ایران و ملک و ملت را

Биёу фотиҳа Эй хон ки мард ва вақт азост

بیا و فاتحه ای خوان که مرد و وقت عزاست