Рои олии аълоа аллоҳ бифармоед донистан ки мавҷӯдотӣ ки ҳастанд аз ду берун нест : ё мавҷӯдӣаст ки вуҷӯд ӯ бахудаст ё мавҷӯдӣ ки вуҷӯд ӯ бғираст .

رای عالی اعلاه الله بفرماید دانستن که موجوداتی که هستند از دو بیرون نیست: یا موجودی است که وجود او بخود است یا موجودی که وجود او بغیر است.

Он мавҷӯдро ки вуҷӯд ӯ бахудаст воҷиб алўҷўд хонанд ва он бории таъолӣ ва тақаддусаст ки бахуд мавҷӯдаст пас ҳамеша бӯдааст зеро ки мунтазир ғайриӣ набӯд , ва ҳамеша бошад ки қоим бахудаст бғири не .

آن موجود را که وجود او بخود است واجب الوجود خوانند و آن باری تعالی و تقدس است که بخود موجود است پس همیشه بوده است زیرا که منتظر غیری نبود، و همیشه باشد که قائم بخود است بغیر نی.

Ва он мавҷӯдро ки вуҷӯд ӯ бғираст мумкин алўҷўд хонанду мумкини алўҷўди чунон буд ки моӣим ки вуҷӯди мо аз манӣасту вуҷӯди манӣ аз хӯнасту вуҷӯди хӯн аз ғизоу вуҷӯди ғизо аз обу замин ва офтобасту вуҷӯди эшон аз чизеи дигар ва ин ҳама онанд ки даии набуданд ва фардо нахоҳанд буд ва чун бостқсоء таъаммул карда ояд ин силсилаи асбоби бикашад то сабабӣ ки ӯро вуҷӯд аз ғайриӣ набӯду вуҷӯд ӯ бадв воҷибаст пас офаридагори ин ҳама ӯсту ҳамаи азу дар вуҷӯди омадау бадв қоиманд .

و آن موجود را که وجود او بغیر است ممکن الوجود خوانند و ممکن الوجود چنان بود که مائیم که وجود ما از منی است و وجود منی از خون است و وجود خون از غذا و وجود غذا از آب و زمین و آفتاب است و وجود ایشان از چیزی دیگر و این همه آنند که دی نبودند و فردا نخواهند بود و چون باستقصاء تأمل کرده آید این سلسلهٔ اسباب بکشد تا سببی که او را وجود از غیری نبود و وجود او بدو واجب است پس آفریدگار این همه اوست و همه ازو در وجود آمده و بدو قائم اند.

Ва чун дар ин мақоми андак тафаккур карда ояд худ равшан шавад ки куллӣ мавҷӯдот ҳастӣанд ба нестӣ чошнӣ дода ва ӯ ҳастӣаст бдўоми азалу абади ороста , ва чун асли махлуқот ба нестӣаст раво буд ки боз нест шаванду тезбинони зумра инсонӣ гуфтаанд ки кули шийъи ирҷъи илои асла ҳар чизеи босли хеш боз шавад хосса дар олами куну фасод .

و چون در این مقام اندک تفکر کرده آید خود روشن شود که کلّی موجودات هستی اند به نیستی چاشنی داده و او هستی است بدوام ازل و ابد آراسته، و چون اصل مخلوقات به نیستی است روا بود که باز نیست شوند و تیزبینان زمرهٔ انسانی گفته اند که کل شیء یرجع الی اصله هر چیزی به اصل خویش باز شود خاصه در عالم کون و فساد.

Пас мо ки мумкини алўҷўдими асли мо нестӣаст ва ӯ ки воҷиб алўҷўдаст айн ӯ ҳастӣаст ва ҳам ӯ ҷли сноؤаҳу рафъи сноؤаҳ дар каломи мубину ҳабл матин мефармоед кули шийъи ҳолки алои виҷҳа .

پس ما که ممکن الوجودیم اصل ما نیستی است و او که واجب الوجود است عین او هستی است و هم او جل ثناؤه و رفع سناؤه در کلام مبین و حبل متین می فرماید کل شیء هالک الا وجهه.

Аммо бибояд донист ки ин оламро ки дар хилоли фалак қамараст ва дар доираи ин караи аввал ӯро олами кун ва фасод хонанд ва чунон тасаввур бояд кард ки дар муқаъари фалаки қамар оташасту фалаки қамари гирд ӯ дар омада ва дар даруни кара оташ ҳавост оташи гирд ӯ дар омада ва дар даруни ҳаво обаст ҳавои гирд ӯ даромада ва дар даруни об хокаст оби гирд ӯ даромада ва дар миёни замини нуқтаи исти мавҳум ки ҳар хаттӣ ки азуи бФлк қамар равад ҳамаи баробар якдигар бошанд ва ҳар куҷои мо фурӯди гўӣими он нуқтаро хоҳем ё ончии бадв наздиктараст ва он фалакӣаст зибри фалаки албрўҷ ва аз онсӯӣ ӯ ҳеҷ несту олами ҷисмонии бадв мутаноҳӣ шавад яъне сипарӣ гардад .

اما بباید دانست که این عالم را که در خلال فلک قمر است و در دایرهٔ این کرهٔ اوّل او را عالم کون و فساد خوانند و چنان تصور باید کرد که در مُقَعَّر فلکِ قمر آتش است و فلک قمر گرد او در آمده و در درون کرهٔ آتش هواست آتش گرد او در آمده و در درون هوا آب است هوا گرد او درآمده و در درون آب خاک است آب گرد او درآمده و در میان زمین نقطه ایست موهوم که هر خطّی که ازو به فلک قمر رود همه برابر یکدیگر باشند و هر کجا ما فرود گوئیم آن نقطه را خواهیم یا آنچه بدو نزدیکتر است و آن فلکی است زبر فلک البروج و از آنسوی او هیچ نیست و عالم جسمانی بدو متناهی شود یعنی سپری گردد.

Аммо аллоҳи табораку таъолии бҳкмти болиға чун хост ки дарин олами маодину наботу ҳайвони падеди оради ситорагонро бёФриди хоссаи мари офтобу моҳроу куну фасоди инҳо бҳркоти эшон бозбсту хосияти офтоб онаст ки чизҳоро бъкс гарм кунад чун баробар бошаду бмёнҷӣ гармӣ баркашад яъне ҷазб кунад , обро ббробрӣ гарм мекарду бтўсти гармии ҷазби бмдтии дароз то заминро як рубъ бараҳна шуд бсбб бисёре бухор ки азин рубъи соиди гашту бболо бар рафту табъи об онаст ки раво буд ки санг шавад чунонкии ббъзи ҷойҳо маъҳудасту брأии алъайн дида мешавад пас кӯҳҳо падедор омад аз об битобаш офтоб ,у замин аз ончӣ буд дарин пора баландтар шуду оби азуи фурӯи давид ва хушк шуд барин мисол ки дида меояд пас инро рубъ макшуф хонанд бад-ӣни сабабу рубъ маскӯн хонанд бдонкаҳи ҳайвонотро бар вай масканаст .

اما الله تبارک و تعالی به حکمت بالغه چون خواست که درین عالم معادن و نبات و حیوان پدید آرد ستارگان را بیافرید خاصّه مر آفتاب و ماه را و کون و فساد اینها به حرکات ایشان بازبست و خاصیّت آفتاب آن است که چیز ها را بعکس گرم کند چون برابر باشد و به میانجی گرمی برکشد یعنی جذب کند، آب را به برابری گرم میکرد و به توسّط گرمی جذب به مدتی دراز، تا زمین را یک ربع برهنه شد، به سبب بسیاری بخار که ازین ربع صاعد گشت و به بالا بر رفت و طبع آب آن است که روا بود که سنگ شود چنانکه به بعض جای‌ها معهود است و برأی العین دیده میشود پس کوهها پدیدار آمد از آب به تابشِ آفتاب، و زمین از آنچه بود درین پاره‌ای بلندتر شد و آب ازو فرو دوید و خشک شد برین مثال که دیده می آید پس این را ربع مکشوف خوانند بدین سبب و ربع مسکون خوانند بدانکه حیوانات را بر وی مسکن است.