Устоди абӯи алқосми Фирдавсӣ аз даҳоқини Тӯс буд аз дияӣ ки он дияро бож хонанд ва аз ноҳит тбронаст . Бузург дияӣаст ва аз ваии ҳазор мард берун ояд . Фирдавсӣ дар он дияи шавкатӣ тамом дошт чунон ки ба дахли он зёъ аз амсоли худ бениёз буд . Ва аз ақаби як духтар беш надошт . Ва шоҳномаи бнзм ҳаме карду ҳамаи умед ӯ он буд ки аз салаи он китоби ҷҳози он духтар бисозад .

استاد ابو القاسم فردوسی از دهاقین طوس بود از دیهی که آن دیه را باژ خوانند و از ناحیت طبران است. بزرگ دیهی است و از وی هزار مرد بیرون آید. فردوسی در آن دیه شوکتی تمام داشت چنان که به دخل آن ضیاع از امثال خود بی نیاز بود. و از عقب یک دختر بیش نداشت. و شاهنامه بنظم همی کرد و همه امید او آن بود که از صلهٔ آن کتاب جهاز آن دختر بسازد.

Бист ва панҷ сол дар он китоб машғӯл шуд ки он китоб тамом кард . Ва алҳақ ҳеҷ боқӣ нагузошт . Ва суханро ба осмони алӣин барад ва дар ъзўбт ба моءи муайяни расонид .

بیست و پنج سال در آن کتاب مشغول شد که آن کتاب تمام کرد. و الحق هیچ باقی نگذاشت. و سخن را به آسمان علیین برد و در عذوبت به ماء معین رسانید.

Ва кадоми табъро қудрат он бошад ки суханро бад-ӣни дараҷаи расонад ки ӯ расонидааст , дар номае ки зол ҳаме нависад ба соми Наримони бмозндрон дар он ҳол ки бо рӯдобаи духтари шоҳи кобули пайвастагӣ хост кард :

و کدام طبع را قدرت آن باشد که سخن را بدین درجه رساند که او رسانیده است، در نامه‌ای که زال همی نویسد به سام نریمان بمازندران در آن حال که با رودابه دختر شاه کابل پیوستگی خواست کرد:

Ман дар аҷами сухании бад-ӣни фасоҳат наме байнам ва дар бисёре аз сухани араби ҳам .

من در عجم سخنی بدین فصاحت نمی‌بینم و در بسیاری از سخن عرب هم.

Чун Фирдавсии шоҳнома тамом кард нсох ӯ алии Дайлам буду ровии абўдлФу вшкрдаҳи ҳеи қтибаҳ ки омили Тӯс буду биҷои Фирдавсӣ Аёдӣ дошт . Номи ин ҳар се бигӯед :

چون فردوسی شاهنامه تمام کرد نساخ او علی دیلم بود و راوی ابودلف و وشکرده حیی قتیبه که عامل طوس بود و بجای فردوسی ایادی داشت. نام این هر سه بگوید:

Ҳеи қтибаҳи омили Тӯс буду ӣнқадар ӯро воҷиб дошт ва аз хароҷи фурӯи ниҳод . Лои ҷурми ном ӯ то қиёмат бимонаду подшоҳон ҳаме хонанд .

حیی قتیبه عامل طوس بود و اینقدر او را واجب داشت و از خراج فرو نهاد. لا جرم نام او تا قیامت بماند و پادشاهان همی‌خوانند.

Пас шоҳномаи алии Дайлам дар ҳафт муҷаллади набшату Фирдавсии бўдлФро барграфт ва рӯй ба ҳазрати ниҳод ба ғазнӣн , ва ба поймардии хоҷаи бузурги Аҳмади ҳасани котиб арза кард ва қабул афтод .

پس شاهنامه علی دیلم در هفت مجلد نبشت و فردوسی بودلف را برگرفت و روی به حضرت نهاد به غزنین، و به پایمردی خواجهٔ بزرگ احمد حسن کاتب عرضه کرد و قبول افتاد.

Ва султони Маҳмӯд аз хоҷа мунтаҳо дошт аммо хоҷаи бузург мнозъон дошт ки пайвастаи хоки тхлит дар қадаҳи ҷоҳ ӯ ҳаме андохтанд . Маҳмӯд бо он ҷамоат тадбир кард ки :

و سلطان محمود از خواجه منتها داشت اما خواجهٔ بزرگ منازعان داشت که پیوسته خاک تخلیط در قدح جاه او همی‌انداختند. محمود با آن جماعت تدبیر کرد که:

Фирдавсиро чаҳ диҳем ?

فردوسی را چه دهیم؟

Гуфтанд :

گفتند:

Панҷоҳ ҳазор дирам ва ин худ бисёр бошад ки ӯ мардӣ рофизӣасту мӯътазилии мазҳаб ва ин байт бар эътизол ӯ далел кунад ки ӯ гуфт :

پنجاه هزار درم و این خود بسیار باشد که او مردی رافضی است و معتزلی مذهب و این بیت بر اعتزال او دلیل کند که او گفت:

Ва бар рФз ӯ ин байтҳо далеласт ки ӯ гуфт :

و بر رفض او این بیتها دلیل است که او گفت:

Ва султони Маҳмӯди мардии мутаъассиб буд . Дар ӯ ин тхлит бигирифт [ ва ] мсмўъ афтод .

و سلطان محمود مردی متعصب بود. در او این تخلیط بگرفت [و] مسموع افتاد.

Дар ҷумлаи бист ҳазор дирам бФрдўсӣ расед . Ба ғоят ранҷур шуд ва ба гармоба рафту баромад . Фқоъӣ бихӯрад ва он сими миёни ҳаммомӣу Фқоъӣ қисм фармуд . Сиёсат Маҳмӯд донист . Бшб аз ғрнин бирафт ва ба ҳарӣ ба дукони асмъили вроқи падари азрақӣ фурӯд омад ва шаш моҳ дар хона ӯ мутаворӣ буд то толибони Маҳмӯд ба Тӯси расиданд ва бозгаштанд . Ва чун Фирдавсӣ эмин шуд аз ҳарӣ рӯй ба Тӯси ниҳод ва шоҳнома барграфт ва ба табаристон шуд ба наздики сипаҳбади шаҳриёр ки аз оли бованд дар табаристони подшоҳ ӯ буд . Ва он хонадонӣаст бузурги нисбати эшон биздгрд шаҳриёр пайванданд .

در جمله بیست هزار درم بفردوسی رسید. به غایت رنجور شد و به گرمابه رفت و برآمد. فقاعی بخورد و آن سیم میان حمامی و فقاعی قسم فرمود. سیاست محمود دانست. بشب از غرنین برفت و به هری به دکان اسمعیل وراق پدر ازرقی فرود آمد و شش ماه در خانهٔ او متواری بود تا طالبان محمود به طوس رسیدند و بازگشتند. و چون فردوسی ایمن شد از هری روی به طوس نهاد و شاهنامه برگرفت و به طبرستان شد به نزدیک سپهبد شهریار که از آل باوند در طبرستان پادشاه او بود. و آن خاندانی است بزرگ نسبت ایشان بیزدگرد شهریار پیوندند.

Пас Маҳмӯдро ҳиҷо кард дар дебочаи байтии сад ва бар шаҳриёр хонд ва гуфт :

پس محمود را هجا کرد در دیباچه بیتی صد و بر شهریار خواند و گفت:

Ман ин китобро аз номи Маҳмӯд ба ном ту хоҳам кардан ки ин китоби ҳамаи ахбору осор ҷадон туаст .

من این کتاب را از نام محمود به نام تو خواهم کردن که این کتاب همه اخبار و آثار جدان توست.

Шаҳриёр ӯро бнўохт ва никўӣиҳо фармуд ва гуфт :

شهریار او را بنواخت و نیکوئیها فرمود و گفت:

ё устоди Маҳмӯдро бар он доштанду китоби турои бшртӣ арза накарданду туро тхлит карданду дигари ту марди шиъиӣӣ ва ҳар ки тўлӣ ба хонадон паёмбар кунад ӯро днёўӣ ба ҳеҷ корӣ наравад ки эшонро худ нарафтааст . Маҳмӯди худовандгор манаст . Ту шоҳнома ба ном ӯ раҳо куну ҳаҷв ӯ ба ман даҳ то башуем ва туро андак чизе бидиҳам . Маҳмӯди худ туро хонду ризои ту талабаду ранҷи чунин китоб зойеъ намонад .

یا استاد محمود را بر آن داشتند و کتاب ترا بشرطی عرضه نکردند و ترا تخلیط کردند و دیگر تو مرد شیعیئی و هر که تولی به خاندان پیامبر کند او را دنیاوی به هیچ کاری نرود که ایشان را خود نرفته است. محمود خداوندگار من است. تو شاهنامه به نام او رها کن و هجو او به من ده تا بشویم و تو را اندک چیزی بدهم. محمود خود تو را خواند و رضای تو طلبد و رنج چنین کتاب ضایع نماند.

Ва дигари рӯзи сад ҳазор дирам фиристод ва гуфт :

و دیگر روز صد هزار درم فرستاد و گفت:

Ҳар байтӣ ба ҳазор дирами харидам . Он сад байт ба ман даҳ ва бо Маҳмӯди дил хуш кун .

هر بیتی به هزار درم خریدم. آن صد بیت به من ده و با محمود دل خوش کن.

Фирдавсии он байтҳо фиристод . Бифармуд то бишустанд . Фирдавсӣ низ савод бишуст ва он ҳаҷви мундариси гашт ва аз он ҷумлаи шаш байт бимонад :

فردوسی آن بیتها فرستاد. بفرمود تا بشستند. فردوسی نیز سواد بشست و آن هجو مندرس گشت و از آن جمله شش بیت بماند:

Алҳақ некӯ хидматӣ кард шаҳриёри мари Маҳмӯдро ,у Маҳмӯд аз ӯ мунтаҳо дошт .

الحق نیکو خدمتی کرد شهریار مر محمود را، و محمود از او منتها داشت.

Дар санаи арбъи ъушрау хмсмоиаҳ ба ншобўр шунидам аз амири мъзӣ ки ӯ гуфт :

در سنهٔ اربع عشرة و خمسمایة به نشابور شنیدم از امیر معزی که او گفت:

Аз амир Абдурразоқ шунидам ба Тӯс ки ӯ гуфт вақте Маҳмӯди бҳндўстон буд ва аз онҷои бозгашта буд ва рӯй ба ғазнӣни ниҳодаи магар дар роҳ ӯ мутамарридӣ буду ҳисорӣ устувор дошт . Ва дигари рӯзи Маҳмӯдро манзил бар дар ҳисор ӯ буд .

از امیر عبدالرزاق شنیدم به طوس که او گفت وقتی محمود بهندوستان بود و از آنجا بازگشته بود و روی به غزنین نهاده مگر در راه او متمردی بود و حصاری استوار داشت. و دیگر روز محمود را منزل بر در حصار او بود.

Пеш ӯ расӯлии бФрстод ки фардо бояд ки пеши оӣӣ ва хидматӣ биорӣу боргоҳи моро хизмат кунӣ ва ташриф бапушӣу бози гардӣ .

پیش او رسولی بفرستاد که فردا باید که پیش آئی و خدمتی بیاری و بارگاه ما را خدمت کنی و تشریف بپوشی و باز گردی.

Дигари рӯзи Маҳмӯд бар нишасту хоҷаи бузург бар дасти рост ӯ ҳаме ронад ки фиристодаи бозгашта буду пеши султон ҳаме омад . Султон бо хоҷа гуфт :

دیگر روز محمود بر نشست و خواجهٔ بزرگ بر دست راست او همی راند که فرستاده بازگشته بود و پیش سلطان همی آمد. سلطان با خواجه گفت:

Чаҳ ҷавоб дода бошад ?

چه جواب داده باشد؟

Хоҷаи ин байт Фирдавсӣ бихонад :

خواجه این بیت فردوسی بخواند:

Маҳмӯд гуфт :

محمود گفت:

Ин байти крост ки мардии азу ҳаме зояд ?

این بیت کراست که مردی ازو همی زاید؟

Гуфт :

گفت:

Бечораи Абулқосими Фирдавсии рост ки бист ва панҷ соли ранҷи барад ва чунон китобӣ тамом кард ва ҳеҷ самара надид !

بیچاره ابوالقاسم فردوسی راست که بیست و پنج سال رنج برد و چنان کتابی تمام کرد و هیچ ثمره ندید!

Маҳмӯд гуфт :

محمود گفت:

Сира кардӣ ки маро аз он ёд оварадӣ ки ман аз он пушаймон шудаам . Он озодамард аз ман маҳрӯм монад . Ба ғазнӣни марои ёди даҳ то ӯро чизе фиристам .

سره کردی که مرا از آن یاد آوردی که من از آن پشیمان شده‌ام. آن آزادمرد از من محروم ماند. به غزنین مرا یاد ده تا او را چیزی فرستم.

Хоҷа чун ба ғазнӣн омад бар Маҳмӯд ёд кард султон гуфт :

خواجه چون به غزنین آمد بر محمود یاد کرد سلطان گفت:

Шаст ҳазор динори Абулқосими Фирдавсиро бифармоӣ то ба нил диҳанд ва ба уштури султонӣ ба Тӯс баранд ва аз ӯ узр хоҳанд .

شصت هزار دینار ابوالقاسم فردوسی را بفرمای تا به نیل دهند و به اشتر سلطانی به طوس برند و از او عذر خواهند.

Хоҷаи солҳо буд то дар ин банд буд . Охири он корро чун зари бсохту уштур гусел кард .

خواجه سالها بود تا در این بند بود. آخر آن کار را چون زر بساخت و اشتر گسیل کرد.

Ва он нил ба саломат ба шаҳр тброн расед . Аз дарвозаи рӯдбори уштур дар мешуду ҷинозаи Фирдавсӣ ба дарвозаи рузони беруни ҳамеи бурданд .

و آن نیل به سلامت به شهر طبران رسید. از دروازهٔ رودبار اشتر در می‌شد و جنازهٔ فردوسی به دروازهٔ رزان بیرون همی‌بردند.

Дар он ҳоли музаккарӣ буд дар тброн таассуб кард ва гуфт :

در آن حال مذکری بود در طبران تعصب کرد و گفت:

Ман раҳо накунам то ҷиноза ӯ дар гӯристон мусулмонон баранд ки ӯ рофизӣ буд !

من رها نکنم تا جنازهٔ او در گورستان مسلمانان برند که او رافضی بود!

Ва ҳар чанд мардумон бигуфтанд бо он донишманди дрнгрФт . Даруни дарвозаи боғӣ буд малики Фирдавсӣ . ӯро дар он боғ дафн карданд . Имрӯзи ҳам дар онҷост ва ман дар санаи ъушру хмсмоиаҳи он хокро зиёрат кардам .

و هر چند مردمان بگفتند با آن دانشمند درنگرفت. درون دروازه باغی بود ملک فردوسی. او را در آن باغ دفن کردند. امروز هم در آنجاست و من در سنهٔ عشر و خمسمایة آن خاک را زیارت کردم.

Гӯйанд аз Фирдавсӣ духтарӣ монад сахти бузургвор . Слт султон хостанд ки бадв супоранд қабул накард ва гуфт : бидон муҳтоҷ нестам .

گویند از فردوسی دختری ماند سخت بزرگوار. صلت سلطان خواستند که بدو سپارند قبول نکرد و گفت: بدان محتاج نیستم.

Соҳиб бурид ба ҳазрат бинвишт ва бар султон арза карданд .

صاحب برید به حضرت بنوشت و بر سلطان عرضه کردند.

Мисол дод ки он донишманд аз тброн баравад бад-ӣни фузулӣ ки кардаасту хонимони бигузорад .

مثال داد که آن دانشمند از طبران برود بدین فضولی که کرده است و خانمان بگذارد.

Ва он мол ба хоҷаи Абубакри асҳқ киромӣ диҳанд то работи чоҳа ки бар сари роҳи ншобўр ва Марваст дар ҳади Тӯс иморат кунад . Чун мисол ба Тӯс расед фармонро амтсол намуданду иморати работи чоҳа аз он моласт .

و آن مال به خواجه ابوبکر اسحق کرامی دهند تا رباط چاهه که بر سر راه نشابور و مرو است در حد طوس عمارت کند. چون مثال به طوس رسید فرمان را امتثال نمودند و عمارت رباط چاهه از آن مال است.