Он салими суннати он азими миллати он муҷтаҳиди авлиёъи он мтФрди асФёءи он муҳаррами ҳарами эзадии шайхи вақти Маҳмадалии алтрмдии раҳмаи аллоҳи алайҳ аз муҳташамони шуюух буд ва аз муҳтарамони аҳли вилояту баҳамаи забонҳо сутӯдаи воитӣ буд дар шарҳи маъонӣ ва дар аҳодӣсу ривоёти ахбори сқаҳ буд ва дар баёни маорифу ҳақоиқи ӯъҷуба буд қабӯлӣ ба камолу ҳлмии шигарфату шафқатии вофиру халқии азиму ӯрои риёзоту каромот бисёраст вдри фунуни илми комил ва дар шариъату тариқати муҷтаҳиду трмдёни ҷамоатии буи иқтидо кунанду мазҳаб ӯ бар илм бӯдааст ки олами раббонӣ буду ҳакими уммат буду муқаллид касе набӯд ки соҳиби кашфу соҳиби асрор буду ҳикматӣ ба ғоят дошт чунонкӣ ӯро ҳакими алоўлёءи хондандӣу суҳбати Бутуробу хзрўиаҳу ибн ҷило ёфта буд бо яҳёи маоз сухан гуфта буд чунонкӣ гуфт : як рӯз суханӣ мегуфтам дар мунозираи амириҳиӣ мутаҳайир шуд дар он сухан ва ӯро тасониф бисёраст ҳамаи машҳуру мазкӯр ва дар вақт ӯ дар термад касе набӯд ки сухан ӯ фаҳм кардӣ ва аз аҳли шаҳри маҳҷӯр будӣ вдри ибтидо бо ду толиби илм рост шуд ки ба талаби илми раванд чун азм дуруст шуд модараш ғамгин шуд ва гуфт : эй ҷони модари ман заъифам ва бекас ва ту мутаваллии кори ман марои бкаҳ майгузорӣ ва ман танҳоу оҷиз аз он сухани дардии бадал ӯ фурӯд омад тарк сафар кард вони ду рафиқ ӯ баталаб илм шуданд чун чандгоҳи баромади рӯзӣ дар гӯристон нишаста буд ва зор мегирист ки ман ӣнҷои мӯҳмал ва ҷоҳил мондаму ёрони ман бозоинд ба камоли илми расида ногоҳ перӣ нӯронӣ биёмад ва гуфт : эй писар чаро гарӣоне гуфт : бозгуфтам пер гуфт : хоҳӣ то туро ҳар рӯзӣ сабақӣ гӯям то базӯдӣ аз эшон даргузарӣ гуфтам хоҳам пас ҳар рӯз сабақам мегуфт то се соли баромади баъд аз он маро маълум шуд ки ӯ Хизр бӯдааст ва ин давлат брзоўолдаҳ ёфтам .

آن سلیم سنت آن عظیم ملت آن مجتهد اولیاء آن متفرد اصفیاء آن محرم حرم ایزدی شیخ وقت محمدعلی الترمدی رحمة الله علیه از محتشمان شیوخ بود و از محترمان اهل ولایت و بهمه زبان‌ها ستوده وآیتی بود در شرح معانی و در احادیث و روایات اخبار ثقه بود و در بیان معارف و حقایق اعجوبه بود قبولی به کمال و حلمی شگرفت و شفقتی وافر و خلقی عظیم و اورا ریاضات و کرامات بسیار است ودر فنون علم کامل و در شریعت و طریقت مجتهد و ترمدیان جماعتی بوی اقتدا کنند و مذهب او بر علم بوده است که عالم ربانی بود و حکیم امت بود و مقلد کسی نبود که صاحب کشف و صاحب اسرار بود و حکمتی به غایت داشت چنانکه او را حکیم الاولیاء خواندندی و صحبت بوتراب و خضرویه و ابن جلا یافته بود با یحیی معاذ سخن گفته بود چنانکه گفت: یک روز سخنی می‌گفتم در مناظرهٔ امیریحیی متحیر شد در آن سخن و او را تصانیف بسیار است همه مشهور و مذکور و در وقت او در ترمد کسی نبود که سخن او فهم کردی و از اهل شهر مهجور بودی ودر ابتدا با دو طالب علم راست شد که به طلب علم روند چون عزم درست شد مادرش غمگین شد و گفت: ای جان مادر من ضعیفم و بی‌کس و تو متولی کار من مرا بکه می‌گذاری و من تنها و عاجز از آن سخن دردی بدل او فرود آمد ترک سفر کرد وآن دو رفیق او بطلب علم شدند چون چندگاه برآمد روزی در گورستان نشسته بود و زار می‌گریست که من اینجا مهمل و جاهل ماندم و یاران من بازآیند به کمال علم رسیده ناگاه پیری نورانی بیامد و گفت: ای پسر چرا گریانی گفت: بازگفتم پیر گفت: خواهی تا ترا هر روزی سبقی گویم تا بزودی از ایشان درگذری گفتم خواهم پس هر روز سبقم می‌گفت تا سه سال برآمد بعد از آن مرا معلوم شد که او خضر بوده است و این دولت برضاوالده یافتم.

Абубакр вроқ гуфт : ҳар як шаби Хизри алайҳи ассалом ба наздик ӯ омадӣ ва воқеъҳо аз якдигари прсидндӣ ва ҳам ӯ нақл кунад ки рӯзии мҳмдбни алии алҳким маро гуфт : имрӯзи турои ҷоӣӣ барам гуфтам шайх донад бовай бирафтам дерӣ барнаёмад ки биёбоне дидам сахту саъбу Тахтии заррин дар миёни биёбони ниҳода дар зери дарахтии сабзу чашмаи об ва яке бар он тахти либоси зебои пӯшида чун шайхи наздик ӯ шуд бархесту шайхро бар тахти нишонд чун соъатӣ зер омад аз ҳар тарафӣ гуруҳе меомаданд то чиҳил тан ҷамъ шуданд ва ашоротӣ карданд бар осмони таомӣ зоҳир шуд бихӯраданд шайх суол мекард аз он мард ва ӯ ҷавоб мегуфт . Чунонкии ман як калима аз он фаҳм накардам чун соъатии баромади дастурии хосту бозгашт ва маро гуфт : рӯ ки Саиди гаштии пас чун замонии баромади бтрмди бози омадами вагуфтам эй шайхи он чаҳ буд ва чаҳ ҷой буд ва он мард ки буд гуфт : тӣа банӣ Исроил буд ва он марди қутби алмдор буд гуфтам дар ин соъат чигуна рафтем ва бозомадем гуфт : ё абобкр чун баранда ӯ буд тавон расӣдани турои чигунагӣ чаҳ кори туро бо расӣдани кор на бо пурсидан .

ابوبکر وراق گفت: هر یک شب خضر علیه السلام به نزدیک او آمدی و واقعها از یکدیگر پرسیدندی و هم او نقل کند که روزی محمدبن علی الحکیم مرا گفت: امروز ترا جائی برم گفتم شیخ داند باوی برفتم دیری برنیامد که بیابانی دیدم سخت و صعب و تختی زرین در میان بیابان نهاده در زیر درختی سبز و چشمهٔ آب و یکی بر آن تخت لباس زیبا پوشیده چون شیخ نزدیک او شد برخاست و شیخ را بر تخت نشاند چون ساعتی زیر آمد از هر طرفی گروهی می‌آمدند تا چهل تن جمع شدند و اشاراتی کردند بر آسمان طعامی ظاهر شد بخوردند شیخ سئوال می‌کرد از آن مرد و او جواب می‌گفت. چنانکه من یک کلمه از آن فهم نکردم چون ساعتی برآمد دستوری خواست و بازگشت و مرا گفت: رو که سعید گشتی پس چون زمانی برآمد بترمد باز آمدم وگفتم ای شیخ آن چه بود و چه جای بود و آن مرد که بود گفت: تیه بنی اسرائیل بود و آن مرد قطب المدار بود گفتم در این ساعت چگونه رفتیم و بازآمدیم گفت: یا ابابکر چون برنده او بود توان رسیدن ترا چگونگی چه کار ترا با رسیدن کار نه با پرسیدن.

Нақласт ки гуфт : ҳар чанд бо нафас кушедам то ӯро бар тоъат дорам бо вай барнаёмадам аз худ навмед шудам гуфтам магари ҳақи таъолии ин нафасро аз барои дӯзах офарӣдааст дӯзахиро чаҳ пурварам ба канор Ҷайҳун шудам ва якеро гуфтам то дасту пой ман бибаст ва бирафт пас ба паҳлуи ғлтидм ва худро дар оби андохтам то магари ғарқа об шавам . Оби бузаду даст ман бикшод ва мавҷӣ биёмаду маро бар канори андохт аз худнавмеди гаштам . Гуфтам субҳони аллоҳи нафасии офарӣдае ки на биҳиштро шояд венаи дӯзахро . Дар он соъат ки аз худ ноумед шудам , ба баракати он сари ман кушодаи гашт . Бидидем ончӣ маро боист ва ҳамон соъат аз худ ғоиб шудам . То бзистм ба баракати он соъат зистам .

نقلست که گفت: هر چند با نفس کوشیدم تا او را بر طاعت دارم با وی برنیامدم از خود نومید شدم گفتم مگر حق تعالی این نفس را از برای دوزخ آفریده است دوزخی را چه پرورم به کنار جیحون شدم و یکی را گفتم تا دست و پای من ببست و برفت پس به پهلو غلطیدم و خود را در آب انداختم تا مگر غرقه آب شوم. آب بزد و دست من بگشاد و موجی بیامد و مرا بر کنار انداخت از خودنومید گشتم. گفتم سبحان الله نفسی آفریده‌ای که نه بهشت را شاید ونه دوزخ را. در آن ساعت که از خود ناامید شدم، به برکت آن سِرّ من گشاده گشت. بدیدیم آنچه مرا بایست و همان ساعت از خود غایب شدم. تا بزیستم به برکت آن ساعت زیستم.

Абубакр вроқ гуфт : шайхи рӯзии ҷузвӣ чанд аз тасонифи худ бмн дод ки инро дар Ҷайҳун андозам дар вай нигоҳ кардам ҳамаи латоифу ҳақоиқ буд дилами надод дар хона биниҳодам ва гуфтам андохтам гуфт : чаҳ дидӣ гуфтам ҳеҷ гуфт нондохтӣ бирав ва биндоз гуфтам мушкилами дўшдикии онкӣ чаро дар об меандозад ва яке онкӣ чаҳ бурҳон зоҳир хоҳад шуд бозомадаму дрҷиҳўни андохтам Ҷайҳун дидам ки аз ҳам боз шуду сандӯқии саргушода падед омад ва он аҷзо дар он афтод пас србрҳм овараду Ҷайҳун ба қарор боз омад аҷаби доштам аз он чун ба хизмати шайх омадам гуфт : акнӯн андохтӣ гуфтам аиҳоолшихи бъзти худоӣ ки ин сар бо ман бигӯӣ гуфт : чизе тасниф карда будам дар илми ин тайифа ки кашфи таҳқиқи он бар уқули мушкил буд бародарами Хизр аз ман дархост ва он сандӯқро моҳӣ буд ки ба фармон ӯ оварда буду ҳақи таъолии обро фармон дод то онро буии расонад .

ابوبکر وراق گفت: شیخ روزی جزوی چند از تصانیف خود بمن داد که این را در جیحون اندازم در وی نگاه کردم همه لطایف و حقایق بود دلم نداد در خانه بنهادم و گفتم انداختم گفت: چه دیدی گفتم هیچ گفت نانداختی برو و بینداز گفتم مشکلم دوشدیکی آنکه چرا در آب می‌اندازد و یکی آنکه چه برهان ظاهر خواهد شد بازآمدم و درجیحون انداختم جیحون دیدم که از هم باز شد و صندوقی سرگشاده پدید آمد و آن اجزا در آن افتاد پس سربرهم آورد و جیحون به قرار باز آمد عجب داشتم از آن چون به خدمت شیخ آمدم گفت: اکنون انداختی گفتم ایهاالشیخ بعزت خدای که این سر با من بگوی گفت: چیزی تصنیف کرده بودم در علم این طایفه که کشف تحقیق آن بر عقول مشکل بود برادرم خضر از من درخواست و آن صندوق را ماهی بود که به فرمان او آورده بود و حق تعالی آب را فرمان داد تا آن را بوی رساند.

Нақласт ки як бори ҷумлаи тасонифи худро дар оби андохти Хизри алайҳи ассаломи он ҷумларо бигирифту бозоўрд ва гуфт : худро бад-ӣни машғӯл май дор сухан ӯст ки гуфт : ҳаргизи як ҷузв тасниф накардаам то гӯйанд ин тасниф ӯст валикин чун вақт бар ман танг шудӣ маро бидон тасаллӣ будӣ .

نقلست که یک بار جمله تصانیف خود را در آب انداخت خضر علیه السلام آن جمله را بگرفت و بازآورد و گفت: خود را بدین مشغول می‌دار سخن اوست که گفت: هرگز یک جزو تصنیف نکرده‌ام تا گویند این تصنیف اوست ولیکن چون وقت بر من تنگ شدی مرا بدان تسلی بودی.

Нақласт ки гуфт : дар умри худ ҳазор ва як бори худои табораку таъолӣ втқдс бихоб дидам .

نقلست که گفت: در عمر خود هزار و یک بار خدای تبارک و تعالی وتقدس بخواب دیدم.

Нақласт ки дар аҳд ӯ зоҳидии бузург буду пайваста бар ҳаким эътироз кардӣу ҳаким кулба дошт дар ҳамаи дунё чун сафар ҳиҷоз бозомад сегӣ дар он кулбаи бачаи ниҳода буд ки дар надошт шайх нахост ки ӯро берун кунад ҳаштод бор мерафт ва меомад то бошад ки саги бохтёри худ он бачагонро беруни баради пас ҳамон шаби он зоҳиди пайғамбари алайҳи ассаломро бихоб дид ки фармуд эй фалон бо касе баробарӣ мекунӣ ки барои сегӣ ҳаштод бор мусоидат кард бирав агар саодати абадӣ май хоҳии камари хизмат ӯ бармеони банд ва он зоҳид нанг доштӣ аз ҷавоби саломи ҳакими баъд аз он ҳамаи умр дар хизмати шайхи басари барад .

نقلست که در عهد او زاهدی بزرگ بود و پیوسته بر حکیم اعتراض کردی و حکیم کلبه داشت در همه دنیا چون سفر حجاز بازآمد سگی در آن کلبه بچه نهاده بود که در نداشت شیخ نخواست که او را بیرون کند هشتاد بار می‌رفت و می‌آمد تا باشد که سگ باختیار خود آن بچگان را بیرون برد پس همان شب آن زاهد پیغمبر علیه السلام را بخواب دید که فرمود ای فلان با کسی برابری می‌کنی که برای سگی هشتاد بار مساعدت کرد برو اگر سعادت ابدی می‌خواهی کمر خدمت او برمیان بند و آن زاهد ننگ داشتی از جواب سلام حکیم بعد از آن همه عمر در خدمت شیخ بسر برد.

Нақласт ки аз аёл ӯ пурседанд ки чун шайх хашм гирад шумо донед гуфтанд донем чун аз мо бёзорди он рӯз бо мо некӣ бештар кунаду нон ва об нахурду гиря ва зорӣ кунад ва гуяд илоҳии туро бача озурдам то эшонро бар ман беруноварӣ илоҳӣ тавба кардам эшонро ба салоҳи бозор мо бидонем ва тавба кунем то шайх аз балои беруни орем .

نقلست که از عیال او پرسیدند که چون شیخ خشم گیرد شما دانید گفتند دانیم چون از ما بیازارد آن روز با ما نیکی بیشتر کند و نان و آب نخورد و گریه و زاری کند و گوید الهی ترا بچه آزردم تا ایشان را بر من بیرون آوری الهی توبه کردم ایشان را به صلاح بازآر ما بدانیم و توبه کنیم تا شیخ از بلا بیرون آریم.

Нақласт ки муддатии Хизрро надид то рӯзӣ ки канизаки ҷомаи кӯдаки шаста буд втштии пари наҷосат ва бўл кардау шайхи ҷомаи покизаи боди саттории поки пӯшида буд ва ба ҷомеъ мерафт магари канизак ба сабаби дархостӣ дурахшам шуд ва он ташти бардошти басари шайх фурӯ кард шайх ҳеҷ нагуфт : ва он хашм фурӯ хӯрд дар ҳоли Хизрро алайҳи ассаломи бёФт .

نقلست که مدتی خضر را ندید تا روزی که کنیزک جامهٔ کودک شسته بود وطشتی پر نجاست و بول کرده و شیخ جامه پاکیزه باد ستاری پاک پوشیده بود و به جامع می‌رفت مگر کنیزک به سبب درخواستی درخشم شد و آن طشت برداشت بسر شیخ فرو کرد شیخ هیچ نگفت: و آن خشم فرو خورد در حال خضر را علیه السلام بیافت.

Нақласт ки гуфтанд ӯро чандон адабаст ки пеши аёли худ бинӣ пок накардааст мардӣ он башнаваду қасди зиёрати аўкрд чун ӯро бидид дар масҷиди соъатӣ таваққуф кард то аз аврод фориғ шуд ва берун омад мард бар асар ӯ бирафт дар роҳ гуфт : кошкӣ бдонстмӣ ончӣ гуфтанд ростаст шайх бФрост бидонаст рӯй бадв карду бинӣ пок кард ӯро аҷаб омад бо худ гуфт : ончӣ маро гуфтанд ё дурӯғ гуфтанд ё ин тозӣонааст ки шайх маро мезанад то сари бузургони нтлбми шайхи ин ҳам бидонаст рӯй бадв кард ва гуфт : эй писари туро рост гуфтанду локин агар хоҳӣ то сари ҳамаи пеш ту ниҳанд сари халқ бар халқи нигоҳи дор ки ҳар ки сар мулӯк гуяд ҳам сирриро нишоед .

نقلست که گفتند او را چندان ادب است که پیش عیال خود بینی پاک نکرده است مردی آن بشنود و قصد زیارت اوکرد چون او را بدید در مسجد ساعتی توقف کرد تا از اوراد فارغ شد و بیرون آمد مرد بر اثر او برفت در راه گفت: کاشکی بدانستمی آنچه گفتند راست است شیخ بفراست بدانست روی بدو کرد و بینی پاک کرد اورا عجب آمد با خود گفت: آنچه مرا گفتند یا دروغ گفتند یا این تازیانهٔ است که شیخ مرا می‌زند تا سر بزرگان نطلبم شیخ این هم بدانست روی بدو کرد و گفت: ای پسر ترا راست گفتند و لکن اگر خواهی تا سر همه پیش تو نهند سر خلق بر خلق نگاه دار که هر که سر ملوک گوید هم سری را نشاید.

Нақласт ки дар ҷавонии зании соҳиби ҷамол ӯро ба худ хонд иҷобат накард то рӯзӣ хабар ёфт ки шайх дар боғӣаст худро биёрост ва онҷо рафт шайх чун бидонаст бигурехт зан бар ақаб май давид ва фарёд мекард ки дар хӯни ман саъй мекунӣ шайх илтифот накард ва бар деворӣ баланд шуд ва худро фурӯи андохт чун пер шуд рӯзии мутолиаи аҳволу ақвол худ мекард он ҳолаш ёд омад дар хотираш омад ки чаҳ будӣ агар ҳоҷати он зан раво кардамӣ ки ҷавон будам ва тавба кардамӣ чун ин дар хотири худбидид ранҷур шуд гуфт : эй нафаси хабиси пари маъсият беш аз чиҳил сол дар аввали ҷавонии турои ин хотир набӯд акнӯн дар перии баъд аз чандини муҷоҳидаи пушаймонии брнокрдаҳи гуноҳ аз куҷо омад андӯҳгин шуд ва бмотм бинишаст се рӯзи мотами ин хотири бдошти баъд аз се рӯзи пайғамбарро алайҳи ассалом дар хоб дид ки фармӯдае Муҳамад ранҷур машав ки на аз онаст ки рӯзгори ту троҷъӣаст балки ин хотири туро аз он буд ки аз вафоти мо чиҳил сол дигар бигузашту муддати мо аз дунё давртар шуд ва мо низ давртар афтодем на туро ҷурмӣаст венаи ҳолати турои қусӯрӣ ончӣ дидӣ аз дароз кашӣдан муддати мФорқти мост на онкии сифати ту дар нуқсонаст .

نقلست که در جوانی زنی صاحب جمال او را به خود خواند اجابت نکرد تا روزی خبر یافت که شیخ در باغی است خود را بیاراست و آنجا رفت شیخ چون بدانست بگریخت زن بر عقب می‌دوید و فریاد می‌کرد که در خون من سعی می‌کنی شیخ التفات نکرد و بر دیواری بلند شد و خود را فرو انداخت چون پیر شد روزی مطالعه احوال و اقوال خود می‌کرد آن حالش یاد آمد در خاطرش آمد که چه بودی اگر حاجت آن زن روا کردمی که جوان بودم و توبه کردمی چون این در خاطر خودبدید رنجور شد گفت: ای نفس خبیث پر معصیت بیش از چهل سال در اول جوانی ترا این خاطر نبود اکنون در پیری بعد از چندین مجاهده پشیمانی برناکرده گناه از کجا آمد اندوهگین شد و بماتم بنشست سه روز ماتم این خاطر بداشت بعد از سه روز پیغمبر را علیه السلام در خواب دید که فرموده ای محمد رنجور مشو که نه از آن است که روزگار تو تراجعی است بلکه این خاطر تو را از آن بود که از وفات ما چهل سال دیگر بگذشت و مدت ما از دنیا دورتر شد و ما نیز دورتر افتادیم نه ترا جرمی است ونه حالت ترا قصوری آنچه دیدی از دراز کشیدن مدت مفارقت ماست نه آنکه صفت تو در نقصان است.

Нақласт ки гуфт : як бор бемор шудам ва аз авроди зёдтӣ бозмондм гуфтам дариғо тандурустӣ ки азмни чандон хайрот меомад акнӯн ҳама гусаста шуд овозӣ шунидам ки эй Муҳамади ин чаҳ сухан буд ки гуфтӣ корӣ ки ту кунӣ на чунон буд ки мо кунем кортўи ҷузи саҳв ва ғифлат набӯду кори мо ҷуз сидқ набӯд гуфт : аз он сухан надам хӯрдам ва тавба кардам .

نقلست که گفت: یک بار بیمار شدم و از اوراد زیادتی بازماندم گفتم دریغا تندرستی که ازمن چندان خیرات می‌آمد اکنون همه گسسته شد آوازی شنیدم که ای محمد این چه سخن بود که گفتی کاری که تو کنی نه چنان بود که ما کنیم کارتو جز سهو و غفلت نبود و کار ما جز صدق نبود گفت: از آن سخن ندم خوردم و توبه کردم.

Ва сухан ӯст ки баъд аз онкии марди басӣ риёзат кашиду басии адаби зоҳир биҷой овардау таҳзиби ахлоқи ҳосил шудаи анвори атоҳои худои таъолӣ дар дили худ бозёбаду дил ӯ бидон сабаб сътӣ гираду сина ӯ мншрҳ гардаду нафас ӯ бФзоءи тавҳид дроидў бидон шод шавад лоҷарами ӣнҷои тарки азлати гирдў дар сухан ояд ва шарҳ диҳад футуҳӣ ки ӯ родри ин роҳ рӯй намӯда бошад то халқ ӯро ба сабаби сухан ӯ ва ба сабаби футуҳ ӯ аз ғайб гиромӣ доранд ва эъзоз кунанд ва бузург шимуранд то нафаси ӣнҷо фирефта шавад ва ҳамчун ширӣ аз дарун ӯ биҷаҳаду бргрдни аўншинд ва он лиззат ки дар абтдоءи муҷоҳида дар худ ёфта бошад мунбасит гардад чунонкии моҳӣ аздом биҷаҳад чигуна дрдрё ғўс кунаду ҳаргизи пеш ӯро бдом натавонад оварад нафас ки бФзоӣ тавҳид расад ҳазор бори хабистар ва макортар аз он буд ки аввали пеши аўдр қайд наёяд аз онкӣ дар аввали баста буд ва ин ҷои кушодау мунбасити гашт ва дар аввал аз зиқи башарияти олати хеши сохта буд ӣнҷои азўсъти тавҳиди олат худ созад пас аз нафас эмин мабошу гӯши дор то бар нафаси зафари ёбӣ ва аз ин офат ки гуфтем ҳазар кунӣ ки шайтон дар дарун нишастааст .

و سخن اوست که بعد از آنکه مرد بسی ریاضت کشید و بسی ادب ظاهر بجای آورده و تهذیب اخلاق حاصل شده انوار عطاهای خدای تعالی در دل خود بازیابد و دل او بدان سبب سعتی گیرد و سینهٔ او منشرح گردد و نفس او بفضاء توحید درآیدو بدان شاد شود لاجرم اینجا ترک عزلت گیردو در سخن آید و شرح دهد فتوحی که او رادر این راه روی نموده باشد تا خلق او را به سبب سخن او و به سبب فتوح او از غیب گرامی دارند و اعزاز کنند و بزرگ شمرند تا نفس اینجا فریفته شود و همچون شیری از درون او بجهد و برگردن اونشیند و آن لذت که در ابتداء مجاهده در خود یافته باشد منبسط گردد چنانکه ماهی ازدام بجهد چگونه دردریا غوص کند و هرگز پیش او را بدام نتواند آورد نفس که بفضای توحید رسد هزار بار خبیث‌تر و مکارتر از آن بود که اول پیش اودر قید نیاید از آنکه در اول بسته بود و این جا گشاده و منبسط گشت و در اول از ضیق بشریت آلت خویش ساخته بود اینجا ازوسعت توحید آلت خود سازد پس از نفس ایمن مباش و گوش دار تا بر نفس ظفر یابی و از این آفت که گفتیم حذر کنی که شیطان در درون نشسته است.

Чунонкии ҳам Маҳмадалии ҳаким нақл кардааст ки чун одаму ҳаввои баҳами расиданду тавбаи эшон қабул афтод рӯзии одам ба корӣ рафт Иблиси бачаи худро хноси номи пеш ҳавво оварад ва гуфт : марои муҳиммии пеш омадааст бачаи марои нигоҳи дор то бозоими ҳавво қабул кард Иблис бирафт чун одам бозпас омад пурсед ки ин кист гуфт : фарзанд Иблисаст ки бмн супурдааст одам ӯ ромломт кард ки чаро қабул кардӣ ва дар хашм шуд ва он бачаро бикушту пора пора кард ва ҳар пора аз шохи дарахтии бёўихт ва бирафт Иблис боз омад ва гуфт : фарзанд ман куҷост ҳавво аҳвол бозгуфт : ва гуфт : пора пора кардааст ва ҳар пора аз шохи дарахтии овехтаи Иблиси фарзандро овоз дод баҳами пайваст ва зинда шуду пеш Иблис омад дигарбораи ҳавворо гуфт : ӯро қабул кун ки муҳиммӣ дигар дорам ҳавво қабул намекард бшФоъту зорӣ пеш омад то қабул кард пас Иблис бирафт ва одам биёмад ва ӯро бидид пурсед ки чист ҳавво аҳвол бозгуфт : одами ҳавворо брнҷонид ва гуфт : намедонам то чаҳ сараст дарин ки фармони ман наме барӣ ва аз ондшмни худоӣ май барӣу фирефтаи сухан ӯ май шӯии пас ӯро бгшт ва бсухту хокистар ӯро нимӣ ба оби андохт ва нимӣ ббоди брдод ва бирафт Иблис бозомад ва фарзанд талабед ҳавво ҳол бигуфт : Иблиси фарзандро овоз дод ва он аҷзоъ ӯ баҳами пайваст ва зинда шуду пеш Иблис нишаст пас Иблис дигар бораи ҳавворо гуфт : ӯро қабул намекард ки одами маро ҳалок кунад пас Иблис савганд дод то қабул кард Иблис бирафт одам биёмад дигрбор ӯ робдид дар хашм шуд ва гуфт : худоӣ донад то чаҳ хоҳад буд ки сухан ӯ май шинавӣ ва он ман наме шинавии пас дар хашм шуду хносро бикушт ва қалия кард ва як нима худ бихӯрад ва як нима ба ҳавво дод ва гӯйанд охирин бори хносро бсФт гӯсфандӣ оварда буд чун Иблис бозомад ва фарзанд талабед ҳавво ҳол бозгуфт : ки ӯро қалия кард ва як нима ман хӯрдам ва як нимаи одам Иблис гуфт мақсӯди ман ин буд то худро дар даруни одами роҳи даҳум чун сина ӯ мақом ман шуд мақсӯди ман ҳосили гашти чунонкии ҳақи таъолӣ дар каломи қадими худ ёд мекунад алхноси алзии иўсўси фии судӯри анноси ман алҷнаҳ ва аннос инаст .

چنانکه هم محمدعلی حکیم نقل کرده است که چون آدم و حوا بهم رسیدند و توبهٔ ایشان قبول افتاد روزی آدم به کاری رفت ابلیس بچه خود را خناس نام پیش حوا آورد و گفت: مرا مهمی پیش آمده است بچهٔ مرا نگاه دار تا بازآیم حوا قبول کرد ابلیس برفت چون آدم بازپس آمد پرسید که این کیست گفت: فرزند ابلیس است که بمن سپرده است آدم او راملامت کرد که چرا قبول کردی و در خشم شد و آن بچه را بکشت و پاره پاره کرد و هر پارهٔ از شاخ درختی بیاویخت و برفت ابلیس باز آمد و گفت: فرزند من کجاست حوا احوال بازگفت: و گفت: پاره پاره کرده است و هر پارهٔ از شاخ درختی آویخته ابلیس فرزند را آواز داد بهم پیوست و زنده شد و پیش ابلیس آمد دیگرباره حوا را گفت: او را قبول کن که مهمی دیگر دارم حوا قبول نمی‌کرد بشفاعت و زاری پیش آمد تا قبول کرد پس ابلیس برفت و آدم بیامد و او را بدید پرسید که چیست حوا احوال بازگفت: آدم حوا را برنجانید و گفت: نمی‌دانم تا چه سر است درین که فرمان من نمی‌بری و از آندشمن خدای می‌بری و فریفته سخن او می‌شوی پس او را بگشت و بسوخت و خاکستر او را نیمی به آب انداخت و نیمی بباد برداد و برفت ابلیس بازآمد و فرزند طلبید حوا حال بگفت: ابلیس فرزند را آواز داد و آن اجزاء او بهم پیوست و زنده شد و پیش ابلیس نشست پس ابلیس دگر باره حوا را گفت: او را قبول نمی‌کرد که آدم مرا هلاک کند پس ابلیس سوگند داد تا قبول کرد ابلیس برفت آدم بیامد دیگربار او رابدید در خشم شد و گفت: خدای داند تا چه خواهد بود که سخن او می‌شنوی و آن من نمی‌شنوی پس در خشم شد و خناس را بکشت و قلیه کرد و یک نیمه خود بخورد و یک نیمه به حوا داد و گویند آخرین بار خناس را بصفت گوسفندی آورده بود چون ابلیس بازآمد و فرزند طلبید حوا حال بازگفت: که او را قلیه کرد و یک نیمه من خوردم و یک نیمه آدم ابلیس گفت مقصود من این بود تا خود را در درون آدم راه دهم چون سینهٔ او مقام من شد مقصود من حاصل گشت چنانکه حق تعالی در کلام قدیم خود یاد می‌کند الخناس الذی یوسوس فی صدور الناس من الجنة و الناس اینست.

Ва гуфт : ҳар крои як сифат аз сифоти нафсонӣ монда бошад чун макотибӣ буд ки агар як дирам бар ваии боқӣ буд ӯ озод набӯду бандаи он як дирам буд аммо онро ки озод карда бошанд ва бар вай ҳеҷ намонда буд ин чунин каси маҷзӯб буд ки ҳақи таъолӣ ӯро аз бандагии нафас озод карда буд дар он вақт ки ӯро ҷазб карда буд пас озоди ҳақиқӣ ӯ буд комаи қоли аллоҳи таъолии аллоҳи иҷтбии илайҳи ман ишоءу иҳдии илайҳи ман иниби аҳли аҷтбои онксоннд ки дар ҷазбаи афтоданду аҳли ҳидояти он қавманд ки бонобт ӯро ҷӯянд .

و گفت: هر کرا یک صفت از صفات نفسانی مانده باشد چون مکاتبی بود که اگر یک درم بر وی باقی بود او آزاد نبود و بندهٔ آن یک درم بود اما آنرا که آزاد کرده باشند و بر وی هیچ نمانده بود این چنین کس مجذوب بود که حق تعالی او را از بندگی نفس آزاد کرده بود در آن وقت که او را جذب کرده بود پس آزاد حقیقی او بود کما قال الله تعالی الله یجتبی الیه من یشاء و یهدی الیه من ینیب اهل اجتبا آنکسانند که در جذبه افتادند و اهل هدایت آن قوم‌اند که بانابت او را جویند.

Ва гуфт : маҷзӯбро манозиласт чунонкии баъзеро азишон сулс набувват диҳанд ва баъзеро насафӣ ва баъзеро зиёдат аз нисф то ба ҷоӣӣ бирасад ки маҷзӯбӣ уфтад ки ҳазз ӯ аз набувват беш аз ҳамаи маҷзӯбон буд ва ӯ хотами авлиёъ буду меҳтари ҷумла авлиёъ бӯда чунонкии Муҳамади Мустафои алайҳи ассаломи меҳтари ҷумлаи анбиё буд вхтми набуввати бадв буд ва гуфт : он маҷзӯб тавонад бўдкаҳи Меҳдӣ буд агар касе гуяд ки авлиёъро аз набувват чун насиб буд гӯям пайғомбари алайҳ ассалом гуфт : иқтисоду ҳудои солеҳу самти ҳасани як ҷузваст аз бист ва чаҳор ҷузви набуввату маҷзӯбро иқтисоду ҳудо солеҳ тавонад буд ва пайғамбар фармуд алайҳи ассалом ки хоби рост ҷузвӣаст аз набуввату ҷоӣӣ дигар гуфт : ҳар ки як дирам аз ҳароми бхсм боз диҳад дараҷа аз набувват биёбад пас ин ҳамаи маҷзӯбро тавонад буд .

و گفت: مجذوب را منازل است چنانکه بعضی را ازیشان ثلث نبوت دهند و بعضی را نصفی و بعضی را زیادت از نصف تا به جائی برسد که مجذوبی افتد که حظ او از نبوت بیش از همه مجذوبان بود و او خاتم اولیاء بود و مهتر جمله اولیاء بوده چنانکه محمد مصطفی علیه السلام مهتر جمله انبیا بود وختم نبوت بدو بود و گفت: آن مجذوب تواند بودکه مهدی بود اگر کسی گوید که اولیاء را از نبوت چون نصیب بود گویم پیغامبر علیه السلام گفت: اقتصاد و هدی صالح و سمت حسن یک جزو است از بیست و چهار جزو نبوت و مجذوب را اقتصاد و هدی صالح تواند بود و پیغمبر فرمود علیه السلام که خواب راست جزوی است از نبوت و جائی دیگر گفت: هر که یک درم از حرام بخصم باز دهد درجه از نبوت بیابد پس این همه مجذوب را تواند بود.

Ва гуфт : дурусттар нишон авлиё онаст ки аз усӯли илм сухан гуяд қоилӣ гуфт : он чигуна буд гуфт : илми ибтидо буду илми мақодӣру илми аҳду мисоқу илми ҳуруфи ин усӯл ҳикматасту ҳикмати уламо инаст ва ин илм бар бузургони авлиёъ зоҳир шавад ва касе аз эшон қабул тавонад кард ки Иблисро аз вилоят ӯ ҳаззӣ набӯд гуфтанд авлиёъ аз сӯъ хотамат тарсанд гуфт : балии валикини он хавфи хатарот буд ва рӯзӣ набӯд ки ҳақи таъолӣ дӯст надорад ки айши хушро бар эшон тира бигардонад .

و گفت: درست‌تر نشان اولیا آنست که از اصول علم سخن گوید قائلی گفت: آن چگونه بود گفت: علم ابتدا بود و علم مقادیر و علم عهد و میثاق و علم حروف این اصول حکمت است و حکمت علما این است و این علم بر بزرگان اولیاء ظاهر شود و کسی از ایشان قبول تواند کرد که ابلیس را از ولایت او حظی نبود گفتند اولیاء از سوء خاتمت ترسند گفت: بلی ولیکن آن خوف خطرات بود و روزی نبود که حق تعالی دوست ندارد که عیش خوش را بر ایشان تیره بگرداند.

Ва гуфт : машғӯл ба зикри аўчнон буд ки азуи саволи натавонад ва ин мақоми бузургтар аз он мақомаст ки балъамӣон фаҳм кунанд гуфтанд балъамӣон кадом қавманд гуфт : онкии эшон оёти илоҳиро аҳл наанд .

و گفت: مشغول به ذکر اوچنان بود که ازو سؤال نتواند و این مقام بزرگتر از آن مقام است که بلعمیان فهم کنند گفتند بلعمیان کدام قومند گفت: آنکه ایشان آیات الهی را اهل نه اند.

Пурседанд аз тақво ва ҷавонмардӣ гуфт : тақво онаст ки дар қиёмати ҳеҷ кас доманат нагирад вҷўонмрдии онкии ту домани ҳеҷ кас нагирӣ .

پرسیدند از تقوی و جوانمردی گفت: تقوی آنست که در قیامت هیچ کس دامنت نگیرد وجوانمردی آنکه تو دامن هیچ کس نگیری.

Ва гуфт : азиз касеаст ки маъсият ӯро хор накардаасту озод касеаст ки тамаъ ӯро банда накардаасту хоҷа касеаст ки шайтон ӯро банда накардаасту оқил касеаст ки парҳезгорӣ барои худои таъолӣу ҳисоби нафас хеш кунад .

و گفت: عزیز کسی است که معصیت او را خوار نکرده است و آزاد کسی است که طمع او را بنده نکرده است و خواجه کسی است که شیطان او را بنده نکرده است و عاقل کسی است که پرهیزگاری برای خدای تعالی و حساب نفس خویش کند.

Ва гуфт : ҳар ки дар тариқат афтод ӯро бо аҳли маъсияти ҳеҷ инкор бинмоед .

و گفت: هر که در طریقت افتاد او را با اهل معصیت هیچ انکار بنماید.

Ва гуфт : ҳар ки аз чизе битарсад азу бигурезад ва ҳар ки аз худои тарсад дар ваии гурезад .

و گفت: هر که از چیزی بترسد ازو بگریزد و هر که از خدای ترسد در وی گریزد.

Ва гуфт : асли мусулмонии ду чизаст яке дидмнту дувуми хавфи қтиът .

و گفت: اصل مسلمانی دو چیز است یکی دیدمنت و دوم خوف قطیعت.

Ва гуфт : бар ҳеҷ гум карда он ғам набояд хӯрд ки бар гум карда ният ки ҳеҷ кори хайр беният дуруст наёяд .

و گفت: بر هیچ گم کردهٔ آن غم نباید خورد که بر گم کردهٔ نیت که هیچ کار خیر بی‌نیت درست نیاید.

Ва гуфт : ҳар крои ҳиммат аўдинӣ гардад ҳамаи корҳо днёӣӣ ӯ динӣ гардад ва ҳар крои ҳиммат ӯ днёӣӣ гардад ҳамаи корҳо динӣ ӯ бшўмии ҳиммати вай днёӣӣ гардад .

و گفت: هر کرا همت اودینی گردد همه کارها دنیائی او دینی گردد و هر کرا همت او دنیائی گردد همه کارها دینی او بشومی همت وی دنیائی گردد.

Ва гуфт : ҳар ки басанда кунад аз илм ба сухан безуҳд дар зндқаҳ уфтад ва ҳар ки басанда кунад ба нафақа бевараъ дар фисқ гирифтор шавад ва ҳар ки боўсоФи убудийяти ҷоҳил буд боўсоФи рубубияти ҷоҳилтар буд .

و گفت: هر که بسنده کند از علم به سخن بی‌زهد در زندقه افتد و هر که بسنده کند به نفقه بی‌ورع در فسق گرفتار شود و هر کهٔ باوصاف عبودیت جاهل بود باوصاف ربوبیت جاهل‌تر بود.

Ва гуфт : ту май хоҳӣ ки бо бақои нафаси худ ҳақро бишносӣ внФси ту худро наме шиносад ва наметавонад шинохт чигуна ҳақро тавонад шинохт .

و گفت: تو می‌خواهی که با بقای نفس خود حق را بشناسی ونفس تو خود را نمی‌شناسد و نمی‌تواند شناخت چگونه حق را تواند شناخت.

Ва гуфт : бадтарӣни хисоли марди дӯстии кбросту ихтиёр дар корҳо зеро ки кибр аз касе лоиқ буд ки зот ӯ беайб буду ихтиёр аз касе дуруст буд ки илм ӯ беҷаҳл буд .

و گفت: بدترین خصال مرد دوستی کبراست و اختیار در کارها زیرا که کبر از کسی لایق بود که ذات او بی‌عیب بود و اختیار از کسی درست بود که علم او بی‌جهل بود.

Ва гуфт : сад шери гуруснаи рамаи гӯсфанди чандон табоҳӣ накунад ки як соъат шайтон кунад ва сад шайтони он табоҳӣ накунад ки як соъати нафас одамӣ кунад бовай .

و گفت: صد شیر گرسنه رمهٔ گوسفند چندان تباهی نکند که یک ساعت شیطان کند و صد شیطان آن تباهی نکند که یک ساعت نفس آدمی کند باوی.

Ва гуфт : басандааст мардро ин айб ки шод мекунад ӯро ончии зиён кор ӯст .

و گفت: بسنده است مرد را این عیب که شاد می‌کند او را آنچه زیان کار اوست.

Ва гуфт : ҳақи таъолии змони ризқ бандагон кардааст бандагони розӣони таваккул бояд кард .

و گفت: حق تعالی ضمان رزق بندگان کرده است بندگان راضیان توکل باید کرد.

Ва гуфт : муроқибати онро бояд кард ки ҳеҷ назар ӯ азтў ғоиб несту шукр касеро бояд кард ки неъмат ӯ аз ту мунқатиъ несту хузўъ касеро бояд кард ки қадам аз малику салтанат ӯ ҳаргиз берун натавон ниҳод .

و گفت: مراقبت آنرا باید کرد که هیچ نظر او ازتو غایب نیست و شکر کسی را باید کرد که نعمت او از تو منقطع نیست و خضوع کسی را باید کرد که قدم از ملک و سلطنت او هرگز بیرون نتوان نهاد.

Вагуфт : ҷавонмардии он буд ки роҳи гузарии вмқими пеши тўиксон буд .

وگفت: جوانمردی آن بود که راه گذری ومقیم پیش تویکسان بود.

Ва гуфт : ҳақиқати муҳаббати ҳақи таъолии давом инсаст ба зикр ӯ .

و گفت: حقیقت محبت حق تعالی دوام انس است به ذکر او.

Вагуфт : инки мегӯйанд ки дил номутаноҳӣаст рост нест зеро ки ҳар дилиро камолӣ маълумаст ки чун онҷо бирасад боистад амомънӣ онаст ки роҳ номутаноҳӣаст ва чунон донам ки бад-ӣни сухани сӯрати дил хостааст ки дил ба маънӣ номутаноҳӣаст чунонкӣ дар шарҳи алқлб баён кардаем .

وگفت: اینکه می‌گویند که دل نامتناهی است راست نیست زیرا که هر دلی را کمالی معلوم است که چون آنجا برسد بایستد امامعنی آن است که راه نامتناهی است و چنان دانم که بدین سخن صورت دل خواسته است که دل به معنی نامتناهی است چنانکه در شرح القلب بیان کرده‌ایم.

Ва гуфт : исми аъзами ҳаргиз мутаҷаллӣ нашуд ало дар аҳди пайғомбари мо слии аллоҳи алайҳу алии илоҳу силам : раҳмаи аллоҳи алайҳ .

و گفت: اسم اعظم هرگز متجلی نشد الا در عهد پیغامبر ما صلی الله علیه و علی اله و سلم: رحمة الله علیه.