Пойиз ба рағми нири аъзам
پاییز به رغم نیّر اعظم
Афрохт ба боғу бӯстони парчам
افراخت به باغ و بوستان پرچم
Ҳамчун гуҳи имтиҳони яке дижхим
همچون گه امتحان یکی دژخیم
Дар хашму лабонаши пари зи боду дам
در خشم و لبانش پر ز باد و دم
Тифлони чамани зи ҳайбаташи ларзон
طفلان چمن ز هیبتش لرزان
Рухи зарду нжндчҳру болохм
رخزرد و نژندچهر و بالاخم
Ҳркўи паии имтиҳон фароз ояд
هرکو پی امتحان فراز آید
Берун кунадаш зи бӯстон дар дам
بیرون کندش ز بوستان در دم
Бар санг занад дуот мино ро
بر سنگ زند دوات مینا را
Вази ҳам бадаради китоби аспри ғам
وز هم بدرد کتاب اسپر غم
Шероза кашад зи дафтари кавкаб
شیرازه کشد ز دفتر کوکب
Мъҷр фиканд зи оризи Марям
معجر فکند ز عارض مریم
Уфтад гули ахтар аз фарози шох
افتد گل اختر از فراز شاخ
Зини ҷавр , ба зери пои номаҳрам
زین جور، به زیر پای نامحرم
Бар бод диҳад баёзи Довӯдӣ
بر باد دهد بیاض داودی
Вази пайкар ёсамин кашад млҳм
وز پیکر یاسمین کشد ملحم
Аз сабзау гул тиҳӣ шавад гулшан
از سبزه و گل تهی شود گلشن
Чун илми зи садри хоҷаи олам
چون علم ز صدر خواجهٔ عالم
Дастури маориф онкӣ нашносад
دستور معارف آنکه نشناسد
Худ гўз аз кўзу шaлғaм аз блғм
خود گوز از کوز و شلغم از بلغم
Як чанд зи меҳр буд бо хоҷа
یکچند ز مهر بود با خواجه
Пайванди вифоқи бандаи мустаҳкам
پیوند وفاق بنده مستحکم
Гуфтам ки вазири азин гиромӣ тар
گفتم که وزیر ازین گرامیتر
Нозодаи зи пушти дӯдаи одам
نازاده ز پشت دودهٔ آدم
Дидам ҳама халқ душмананд ӯ ро
دیدم همه خلق دشمنند او را
Номаш набаранд ҷуз ба лаъну зм
نامش نبرند جز به لعن و ذم
Гуфтам ки ба илми вай ҳасад варзанд
گفتم که به علم وی حسد ورزند
Кин хоҷа буд зи дигарон аълам
کاین خواجه بود ز دیگران اعلم
Чун ёФтмш ки нест дар воқеъ
چون یافتمش که نیست در واقع
Он илм ки бо ҳасад шавад тавъам
آن علم که با حسد شود توأم
Гуфтам ки ба ҷоҳ ӯ ҳасади оранд
گفتم که به جاه او حسد آرند
Қавмӣ ки Фрўтрнди азин силам
قومی که فروترند ازین سُلّم
Дидам вузарои ҳам андрбни маънӣ
دیدم وزرا هم اندربن معنی
Ҳастанд шарики халқ беш ва кам
هستند شریک خلق بیش و کم
Гуфтам ба яқини зи халқи некӯяш
گفتم به یقین ز خلق نیکویش
Тшўир хуранд андарин олам
تشویر خورند اندرین عالم
Кин хоҷаи зи хуии хуши сабақ барда аст
کاین خواجه ز خوی خوش سبق برده است
Дар олами худ зи исои Марям
در عالم خود ز عیسی مریم
Мардонагӣу вафоу хуши аҳдӣ
مردانگی و وفا و خوشعهدی
Дар зоти шариф ӯ буд мдғм
در ذات شریف او بود مدغم
Ин хуши муншӣу ҳиммати воло
این خوشمنشی و همت والا
Бо бдмншон куҷо шавад ҳамдам
با بدمنشان کجا شود همدم
Аҳрӣман ҳаст мункири ҷбрил
اهریمن هست منکر جبریل
Грсиўз ҳаст душмани рустам
گرسیوز هست دشمن رستم
Икчнди бад-ӣни хаёл ҳо будам
یکچند بدین خیالها بودم
Мустағриқи мадҳи хоҷаи аъзам
مستغرق مدح خواجهٔ اعظم
Ҳар ҷо ки ҳадис рафтӣ аз хоҷа
هر جا که حدیث رفتی از خواجه
Гуфтӣ шудаам ба мдҳтши мулҳам
گفتی شدهام به مدحتش ملهم
То навбати имтиҳон фароз омад
تا نوبت امتحان فراز آمد
Вази танги шукр падед шуд ълқм
وز تنگ شکر پدید شد علقم
Нбсўдаҳ ҳануз даст , шуд маълум
نبسوده هنوز دست، شد معلوم
Чарми Ҳамадони зи дибаҳи муаллим
چرم همدان ز دیبهٔ معلم
Маълумам шуд ки ҳеҷ бориш нест
معلومم شد که هیچ بارش نیست
Ин ҷуфтаи гузори караи бадарам
این جفته گذار کُرهٔ بدرم
Гуҳи гоҳ ба қанд муштабаҳ гардад
گه گاه به قند مشتبه گردد
Каз давр сипед мезанад шуғлам
کز دور سپید میزند شغلم
Завқаш чу ақидааш каҷи андари каҷ
ذوقش چو عقیده اش کج اندر کج
Фикраш чу салиқааш хами андари хам
فکرش چو سلیقهاش خماندر خم
Онгаҳ ки ба илми бргшоиди лаб
آنگه که به علم برگشاید لب
Онгаҳ ки ба нутқи бргшоиди Фм
آنگه که به نطق برگشاید فم
Таҳқиқотӣ кунад пароканда
تحقیقاتی کند پراکنده
Гӯйӣ ки зи дасти чрс ва май бо ҳам
گویی که ز دست چرس و می با هم
Девонагӣу сафоҳатии махлӯт
دیوانگی و سفاهتی مخلوط
Пас кибр ва ҷилофатӣ бидон мунзам
پس کبر و جلافتی بدان منضم
Ҳар шахси наҷиб аз дараш маҳрӯм
هر شخص نجیب از درش محروم
Ҳргўлу сафеҳ дар буриши муҳаррам
هرگول و سفیه در برش محرم
Шӯҳрат талабасту номҷу , лекин
شهرتطلب است و نامجو، لیکن
Бар қоидаи бародари ҳотам
بر قاعدهٔ برادر حاتم
Гар кас набӯд муроқибаши ногуҳ
گر کس نبود مراقبش ناگه
Шошд ба миёни чашмаи замзам
شاشد به میان چشمهٔ زمزم
Бо ҷомеъа муҳассилин бошад
با جامعهٔ محصلین باشد
Душман , чу бахили оҳӯони зиғм
دشمن، چو بخیل آهوان ضیغم
Хоҳад ки муҳассилин бе сирват
خواهد که محصلین بیثروت
Беилм зӣанду ахрсу абкм
بی علم زیند و اخرس و ابکم
Гуяд ки чу илм омма шуд афзӯн
گوید که چو علم عامه شد افزون
Баққол ва лбўФрўш гардад кам
بقال و لبوفروش گردد کم
Бояд ки хавос ва ағниё бошанд
باید که خواص و اغنیا باشند
Бо илми въўоми халқи лоиълм
با علم وعوام خلق لایعلم
Гар хавфи з шаҳ набошадаш як рӯз
گر خوف ز شه نباشدش یکروز
Дар хумраи кӯдакони бирезади сам
در خمرهٔ کودکان بریزد سم
Имсол дар имтиҳони шогирдон
امسال در امتحان شاگردان
Бикшод ъиноди Фитряши парчам
بگشاد عناد فطریش پرچم
Аз шиддати хбс , ҷумларо рдкрд
از شدت خبث، جمله را ردکرد
Бнўохт ба илми зарбатии муҳкам
بنواخت به علم ضربتی محکم
Ҳргўшаҳ ки бади муъаллимии доно
هرگوشه که بد معلمی دانا
Зад неш бар ӯ чу афъии арқм
زد نیش بر او چو افعی ارقم
Ҳарҷоӣ ки дид лўтиӣии нодон
هرجای که دید لوطیئی نادان
Бар ҷамъ аФозлш намӯд ақдм
بر جمع افاضلش نمود اقدم
Аз қӯти муъаллимӣни фозили кост
از قوت معلمین فاضل کاست
Биниҳод ба сарфаи маблағии барҳам
بنهاد به صرفه مبلغی برهم
Бахшед сипас ҳазорагони динор
بخشید سپس هزارگان دینار
Он рака набӯд қадари як дарҳам
آن راکه نبود قدر یک درهم
Дар роҳи китобҳои бе масраф
در راه کتابهای بیمصرف
Тақсим шуд ончии бади дарин мқсм
تقسیم شد آنچه بد درین مقسم
Гӯйӣ ки дар интихоб ҳар чизе
گویی که در انتخاب هر چیزی
Будаст ба каҷи салиқагии мулзам
بودست به کجسلیقگی ملزم
Шахс арабӣ гумошт то созад
شخص عربی گماشت تا سازد
Дар сирати шиъёни яке мӯъҷам
در سیرت شیعیان یکی معجم
Асрори табиӣу мқолидш
اسرار طبیعی و مقالیدش
Пуркарда ҷаҳон ва назд то мубҳам
پرکرده جهان و نزد تا مبهم
ӯ зар ба шифоӣ буъалӣ бахшад
او زر به شفای بوعلی بخشد
Тобнҳд аз он ба захми мо марҳам
تابنهد از آن به زخم ما مرهم
Аз тарҷумаи шифо чаҳ суди имрӯз
از ترجمهٔ شفا چه سود امروز
Кӣ қатра кунад баробарӣ бо ӣам
کی قطره کند برابری با یم
Онҷо ки бар осмони пурди мардум
آنجا که بر آسمان پرد مردم
Нозаш насазад бар ашҳбу адҳам
نازش نسزد بر اشهب و ادهم
Ин нухбаи кор ӯаст худ бингар
این نخبهٔ کار او است خود بنگر
То чист бақиятааши зи Киев ва кам
تا چیست بقیتش ز کیف و کم
эй хоҷаи дареғи лутфи шоҳаншаҳ
ای خواجه دریغ لطف شاهنشه
Бар чун ту сафеҳи пари зи боду дам
بر چون تو سفیه پر ز باد و دم
Ғбно ки дарози муддатии дил ро
غبنا که دراز مدتی دل را
Дар дӯстии ту доштами хуррам
در دوستی تو داشتم خرم
Пиндоштам ар маро ғамӣ зояд
پنداشتم ار مرا غمی زاید
Дар чашми ту азғм ман ояд нам
در چشم تو ازغم من آید نم
Оўх ки зи ҷубну ғифлати афзудӣ
آوخ که ز جبن و غفلت افزودی
Ҳангомаи бастагии ғамам бар ғам
هنگامهٔ بستگی غمم بر غم
Хоҳам ки ҳимоят аз ту баргирад
خواهم که حمایت از تو برگیرد
Он осифи боргоҳи малики ҷам
آن آصف بارگاه ملک جم
То бо дўсаҳ ҳҷўон кунам бо ту
تا با دوسه هجوآن کنم با تو
Кат хона шавад ҳзираҳи мотам
کت خانه شود حظیرهٔ ماتم