Зикри фасоди алоҳоду тасаллути алأшрор

ذکر فساد الاحاد و تسلّط الأشرار

Лашкарии қавӣ аз он Хоразмшоҳи бҳзори асб буду солори эшон ҳоҷиби бузургаши албтгини бухорӣ ,у ҳамагони ғдру макр дар дил доштанд . Чун ин ҳадис бишуниданд , баҳона ӣӣ бузург бадаст омад , бонг бароварданд ки Маҳмӯдро наздики мо тоъат нест ; ва аз ҳазор асби баргаштанди дасти бхўни шаста то вазиру перони давлати ин амирро ки ӯро насиҳат рост карда буданду балоеи бузургро дафъ карда бҷмлаҳ бикуштанд , ва дигарон ҳама бигурехтанд ва рӯй пинҳон карданд ки огоҳ буданд аз кору санъати он бехудовандон . Ва он ноҷўонмрдон аз роҳи қасди дор аморат карданду гирд андар гирифтанду Хоразмшоҳ бар кӯшк гурехт , оташ заданд кӯшкроу бадви расиданду бкштндш , ва ин рӯзи чаҳоршанбе буд нимаи шаволи санаи сабъу арбъмоӣаҳ ,у умри ин ситами расидаи сӣ ва ду сол буд . Ва дар вақти бародар - зода ӯро абӯи алҳрси Муҳамади бен алии бен мأмўн биовараданд ва бар тахти малики бншонднд ,у ҳафдаҳи сола буд ,у албтгин муставле шуд бар кори малики бўзорти Аҳмади тғон . Ва ин кӯдакро дар гӯша ӣӣ бншонднд ки надонист ҳоли ҷаҳон , ва ҳар чаҳ хостанд мекарданд аз куштану молу неъмати стдну хон ва мон кандан ва ҳар касро ки бо касе таассуб буд бар ваии рост кардану зӯри тамом . Чаҳор моҳи ҳавои эшонро софӣ буду хонаи он маликро бадасти хеш вайрон карданд ва он рафт аз эшон ки дар коФрстони бнрФтӣ бар мусулмонон .

لشکری قوی از آن خوارزمشاه بهزار اسب‌ بود و سالار ایشان حاجب بزرگش البتگین بخاری، و همگان غدر و مکر در دل داشتند. چون این حدیث بشنیدند، بهانه‌یی بزرگ بدست آمد، بانگ برآوردند که محمود را نزدیک ما طاعت نیست‌ ؛ و از هزار اسب برگشتند دست بخون شسته‌ تا وزیر و پیران دولت این امیر را که او را نصیحت راست کرده بودند و بلایی بزرگ را دفع کرده بجمله بکشتند، و دیگران همه بگریختند و روی پنهان کردند که آگاه بودند از کار و صنعت‌ آن بی‌خداوندان‌ . و آن ناجوانمردان از راه قصد دار امارت‌ کردند و گرد اندر گرفتند و خوارزمشاه بر کوشک‌ گریخت، آتش زدند کوشک را و بدو رسیدند و بکشتندش، و این روز چهارشنبه بود نیمه شوال سنه سبع و اربعمائه‌، و عمر این ستم رسیده‌ سی و دو سال بود. و در وقت برادر- زاده او را ابو الحرث محمّد بن علی بن مأمون بیاوردند و بر تخت ملک بنشاندند، و هفده ساله بود، و البتگین مستولی شد بر کار ملک بوزارت احمد طغان. و این کودک‌ را در گوشه‌یی بنشاندند که ندانست حال جهان، و هر چه خواستند میکردند از کشتن و مال و نعمت ستدن و خان و مان کندن‌ و هر کس را که با کسی تعصّب‌ بود بر وی راست کردن و زور تمام‌ . چهار ماه هوا ایشان را صافی بود و خانه‌ آن ملک را بدست خویش ویران کردند و آن رفت از ایشان که در کافرستان بنرفتی بر مسلمانان.

Чун амири Маҳмӯд , разии аллоҳи анҳу , барин ҳол воқиф шуд , хоҷаи Аҳмади ҳасанро гуфт : ҳеҷ узр намонаду хоразм бадаст омад , ночори моро ин хӯн бибояд хост то кушандаи домодро бикашем бхўн ,у малики мироси бигирем . Вазир гуфт : ҳамчунинаст ки худованд мегуяд . Агар дарин маънӣ тақсир равад , эзад , ъзи зикра , напасандад аз худованду вирои бқёмт азин бипурсад , ки алҳмди ллаҳи ҳама чизе ҳаст ҳам лашкари тамом ва ҳам ъдт .

چون امیر محمود، رضی اللّه عنه، برین حال واقف شد، خواجه احمد حسن را گفت: هیچ عذر نماند و خوارزم بدست آمد، ناچار ما را این خون بباید خواست تا کشنده داماد را بکشیم بخون‌، و ملک‌ میراث بگیریم‌ . وزیر گفت: همچنین است که خداوند میگوید. اگر درین معنی تقصیر رود، ایزد، عزّ ذکره، نپسندد از خداوند و ویرا بقیامت ازین بپرسد، که الحمد للّه همه چیزی هست هم لشکر تمام و هم عدّت‌ .

Ва ҳунари бузургтар онкии лашкар осӯдааст ва як зимистони кори нокарда , ва ин муроди сахти зуд ҳосил шавад . Аммо савоб онаст ки нахуст расӯлӣ равад ва он қавмро трсонидаҳ ояд барин далерӣ ки карданд ва гуфта шавад ки « агар май бояд ки баталаб ин хӯни нёиим ва ин хонадонро биҷой бидорем , кушндагонро бадаргоҳ бояд фиристод ва моро хутба бояд кард » ки эшон инро бғнимт гиранду танӣ чанд дили ангезиро фарози оранд ва гӯйанд инҳо бирехтанд хӯни вай ,у расӯл мо бидон ризо диҳаду хок ва намакӣ биорад то эшон пиндоранд ки раво бошад , онгоҳ аз хештан гуяд « савоб шумо онаст ки ҳураи хоҳарро бозФрстодаҳ ояд бар ҳасби хӯбӣ то ӯ он узр бихоҳад » ки аз бими гуноҳкории хеши бикунанд , ва мо дар ниҳони кори хеши мисозим , чун нома барисед ки ҳура дар змони саломат бомўӣ расед , плитаҳ бартар кунему суханӣ ки имрӯз аз баҳр бӯдани ҳураи онҷо нмитўон гуфт бигӯем ; ва он сухан онаст ки ин фасод аз мақдамон рафтааст чун албтгин ва дигарон , агар мебояд ки бидон ҷониб қасдӣ набошад , эшонро ронда ояд то қасд карда нашавад . Амир гуфт : ҳамчунин бояд кард . Ва расӯлӣ номзад карданд ва ин мисолҳоро бидоданд ва ҳилтҳо биёмухтанд ва бирафт . Ва вазир дар ниҳон кас фиристод бхтлону Қубодиёну Тирмиз то тадбирҳо бкрднд ва киштӣҳо бсохтнду бомўии алаф гирд карданд .

و هنر بزرگتر آنکه لشکر آسوده است و یک زمستان کار ناکرده‌، و این مراد سخت زود حاصل شود. امّا صواب آنست که نخست رسولی رود و آن قوم را ترسانیده آید برین دلیری که کردند و گفته شود که «اگر می‌باید که بطلب این خون نیاییم و این خاندان را بجای بداریم، کشندگان را بدرگاه باید فرستاد و ما را خطبه باید کرد» که ایشان این را بغنیمت گیرند و تنی چند دل‌انگیزی‌ را فراز آرند و گویند اینها بریختند خون وی، و رسول ما بدان رضا دهد و خاک و نمکی بیارد تا ایشان پندارند که روا باشد، آنگاه از خویشتن گوید «صواب شما آنست که حرّه‌ خواهر را بازفرستاده آید بر حسب خوبی تا او آن عذر بخواهد» که از بیم گناهکاری خویش بکنند، و ما در نهان کار خویش میسازیم، چون نامه برسید که حرّه در ضمان سلامت بآموی رسید، پلیته‌ برتر کنیم و سخنی که امروز از بهر بودن حرّه آنجا نمیتوان گفت بگوییم؛ و آن سخن آنست که این فساد از مقدّمان رفته است چون البتگین و دیگران، اگر میباید که بدان جانب قصدی نباشد، ایشان را رانده آید تا قصد کرده نشود. امیر گفت: همچنین باید کرد. و رسولی نامزد کردند و این مثالها را بدادند و حیلتها بیاموختند و برفت. و وزیر در نهان کس فرستاد بختلان و قبادیان و ترمذ تا تدبیرها بکردند و کشتیها بساختند و بآموی‌ علف‌ گرد کردند.

Ва расӯл онҷо расед ва пайғомҳо бар ваҷҳи бгзорду латоифи олҳил бакор оварад то қавмро бҷўоли Фрўкрд ва аз бими амири Маҳмӯди бъоҷли улҳоли ҳураро кори бсохтнд бар сиблати хӯбӣ бо бадарға тамом раседу тании панҷ ва шашро бигирифтанд ва гуфтанд « инҳо хӯни он подшоҳ рехтанд » ва бзндон боздоштанд ва гуфтанд , чун расӯли мо боз расаду мавозиъат ниҳода шавад , инҳоро бадаргоҳ фиристода ояд . Ва расӯлиро номзад карданд то бо расӯл ояд ва змон карданд ки чун қасд хоразм карда наёяду амир аз дил кӣна бишӯяду аҳд ва ақд бошад , дивист ҳазор динор ва чаҳор ҳазор асб хизмат кунанд . Амир чун нома бидид , сӯй ғазнӣн рафт ,у расӯлон низ биёмаданд ва ҳолҳо боз гуфтанд . Амир ҷавобҳо доду албтгину дигари мақдамонро хост то қисос карда ояд . Эшон бдонстнд ки чаҳ пеш омад , кори ҷанг сохтан гирифтанду мардум фароз овараданд панҷоҳ ҳазор савори нек ва ҳуҷҷат гирифтанд бо якдигар ки ҷонро бибояд зад ки ин лашкар меояд ки аз ҳамагон интиқом кашад , ва гуфтанд доман дар домани бандему ончии ҷаҳд одамӣаст биҷои орем .

و رسول آنجا رسید و پیغامها بر وجه‌ بگزارد و لطایف الحیل‌ بکار آورد تا قوم را بجوال‌ فروکرد و از بیم امیر محمود بعاجل الحال‌ حرّه را کار بساختند بر سبیل‌ خوبی با بدرقه‌ تمام رسید و تنی پنج و شش را بگرفتند و گفتند «اینها خون آن پادشاه ریختند» و بزندان بازداشتند و گفتند، چون رسول ما باز رسد و مواضعت نهاده شود، اینها را بدرگاه فرستاده آید. و رسولی را نامزد کردند تا با رسول آید و ضمان‌ کردند که چون قصد خوارزم کرده نیاید و امیر از دل کینه بشوید و عهد و عقد باشد، دویست هزار دینار و چهار هزار اسب خدمت کنند . امیر چون نامه بدید، سوی غزنین رفت، و رسولان نیز بیامدند و حالها باز گفتند. امیر جوابها داد و البتگین و دیگر مقدّمان را خواست تا قصاص‌ کرده آید. ایشان بدانستند که چه پیش آمد، کار جنگ ساختن گرفتند و مردم فراز آوردند پنجاه هزار سوار نیک و حجّت گرفتند با یکدیگر که جان را بباید زد که این لشکر میآید که از همگان انتقام کشد، و گفتند دامن در دامن بندیم و آنچه جهد آدمی است بجای آریم.

Ва дар унвони куштани Хоразмшоҳи амири фармӯда буд то номаҳо набишта буданд боилгу хони туркистон бар дасти ркобдорони мсръу зиштӣу мункирии ин ҳол ки рафт баён карда ва мусарраҳ бигуфта ки « хӯни домодро талаб хоҳад кард ва он вилоятро бихоҳад гирифт то дардисари ҳам ӯро ва ҳам эшонро бурӣда гардад . » ва эшонро ҳар чанд ин боб мақбул наомад ва донистанд ки чун хоразм ӯро бошад , хории қавӣ дар дил эшон нишинад , ҷавоби нбштнд ки « савоб андешӣдааст ва аз ҳукми муруввату сиёсату диёнати ҳамин воҷиб кунад ки хоҳад кард , то пас азин касро аз атбоъу азноб Зуҳра набошад ки хӯни арбоби малики резад . »

و در عنوان کشتن خوارزمشاه امیر فرموده بود تا نامه‌ها نبشته بودند بایلگ و خان ترکستان بر دست رکابداران مسرع و زشتی و منکری‌ این حال که رفت بیان کرده و مصرّح‌ بگفته که «خون داماد را طلب خواهد کرد و آن ولایت را بخواهد گرفت تا دردسر هم او را و هم ایشان‌ را بریده گردد .» و ایشان را هر چند این باب مقبول نیامد و دانستند که چون خوارزم او را باشد، خاری قوی در دل ایشان نشیند، جواب نبشتند که «صواب اندیشیده است و از حکم مروّت و سیاست و دیانت همین واجب کند که خواهد کرد، تا پس ازین کس را از اتباع‌ و اذناب‌ زهره نباشد که خون ارباب ملک‌ ریزد.»

Ва чун корҳо бтмомӣ сохта буданд , ҳар чанд ҳавои гарми истода буд , амири қасд хоразм кард аз роҳи Омуӣ ва боҳтёт бирафт . Ва дар муқаддамаи Муҳамади аъробӣ буд , ӯро халалӣ бузург афтод ва амир бирафт ва он халалро дарёфт . Ва дигари рӯз баробар шуд бо он боғёни худованди кушндагон , лашкарӣ дид сахти бузург ки бмонндаҳи эшон ҷаҳонии забт тавон кард ва бисёр хасмро битавон зад ; аммо схти офаридагор , ҷли ҷалола , эшонро ба печида буду хӯни он подшоҳ бигрифта , неру карданд бар қалби амири Маҳмӯд ва ҳазимат шуданд эшон , чунонкии ҳамагонро бар ҳам дарбастанд ; ва он қисса дарозасту машҳур , шарҳ накунаму басари таърих боз шавам ки аз ағрози даври монам , ин қадар кифоят бошад . Ва қасида ӣӣ ғрости дарин боби унсуриро , таъаммул бояд кард то ҳол муқарар гардад , ва инаст матлаъи он қасида :

و چون کارها بتمامی ساخته بودند، هر چند هوا گرم ایستاده بود، امیر قصد خوارزم کرد از راه آموی و باحتیاط برفت. و در مقدّمه محمّد اعرابی بود، او را خللی‌ بزرگ افتاد و امیر برفت و آن خلل را دریافت‌ . و دیگر روز برابر شد با آن باغیان خداوند کشندگان‌، لشکری دید سخت بزرگ که بماننده ایشان‌ جهانی ضبط توان کرد و بسیار خصم را بتوان زد؛ اما سخط آفریدگار، جلّ جلاله‌، ایشان را به پیچیده بود و خون آن پادشاه بگرفته، نیرو کردند بر قلب امیر محمود و هزیمت شدند ایشان، چنانکه همگان را بر هم‌ دربستند؛ و آن قصّه دراز است و مشهور، شرح نکنم و بسر تاریخ باز شوم که از اغراض دور مانم، این قدر کفایت باشد. و قصیده‌یی غرّاست‌ درین باب عنصری را، تأمّل باید کرد تا حال مقرّر گردد، و این است مطلع آن قصیده:

Ва чунин қасида нест ӯро ки ҳар чаҳ мумкин буд аз устодӣу борӣк андешӣ кардаасту ҷои он буд , чунон фатҳ ва чунин мамдуҳ . Ва пас аз шикастани лашкари муборизони нек асбон бидам рафтанд бо сипоҳи солори амири наср , раҳмаи аллоҳи алайҳ , ва дар он мхзўлони расиданд ва бисёр асирон баргардонеданд ,у охири албтгини бухорӣу хмортоши шаробӣу соўтгини хониро ки солорон буданду фасод эшон ангехтанд бигирифтанд бо чанд тан аз ҳнбозони хӯнёну ҳамагонро сари бараҳнаи пеш амир овараданд . Амири сахт шод шуд азин гирифтани хӯнён ва фармуд то эшонро бҳрси бурданд ва боздоштанд . Ва амир бхўорзм омад ва он вилоятро бигирифту хазона ҳо бардоштанду амири нави нишондаро бо ҳамаи олу табори мأмўнёни фурӯ - гирифтанд . Чун азин фориғ шуданд , фармуд то се дори бзднд ва ин се танро пеш пелон андохтанд то бикуштанд пас бар дандонҳои пелон ниҳоданд то бгрдониднд ва мунодӣ карданд ки ҳар кас ки худованди хешро бикашади вирои сазо инаст , пас бар он дорҳо кашиданд ва бар син устувор бибастанд ва рӯй дорҳоро бахшати пухтау гач муҳкам карда буданд чун се пулу номи эшон бар он нбштнд . Ва бисёр мардумро аз он хӯнёни миёни бадв ним карданду даст ва пой буриданду ҳишматии сахти бузурги биФтод . Ва он ноҳитро бҳоҷби олтўнтоши супурди базӯдӣ ва фармуд то асб Хоразмшоҳ хостанд ,у Арсалони ҷозибро бо вай онҷо монад то муддатӣ бимонад , чандон ки он ноҳит қарор гирад пас бозгардад . Ва амир , разии аллоҳи анҳу , бозгашти Музаффару Мансуру басӯи ғазнӣн рафт . Ва қатори асирон аз Балх буд то Лоҳуру миллатон . Ва мأмўнёнро бқлътҳои бурданд ва мавқуф карданд .

و چنین قصیده نیست او را که هر چه ممکن بود از استادی و باریک اندیشی کرده است و جای آن بود، چنان فتح و چنین ممدوح. و پس از شکستن لشکر مبارزان نیک اسبان‌ بدم رفتند با سپاه سالار امیر نصر، رحمة اللّه علیه، و در آن مخذولان‌ رسیدند و بسیار اسیران برگردانیدند، و آخر البتگین بخاری و خمارتاش شرابی و ساوتگین خانی را که سالاران بودند و فساد ایشان انگیختند بگرفتند با چند تن از هنبازان خونیان‌ و همگان را سر برهنه پیش امیر آوردند . امیر سخت شاد شد ازین گرفتن خونیان و فرمود تا ایشان را بحرس بردند و بازداشتند. و امیر بخوارزم آمد و آن ولایت را بگرفت و خزانه‌ها برداشتند و امیر نو نشانده را با همه آل و تبار مأمونیان فرو- گرفتند. چون ازین فارغ شدند، فرمود تا سه دار بزدند و این سه تن را پیش پیلان انداختند تا بکشتند پس بر دندانهای پیلان نهادند تا بگردانیدند و منادی‌ کردند که هر کس که خداوند خویش را بکشد ویرا سزا این است، پس بر آن دارها کشیدند و بر سن استوار ببستند و روی دارها را بخشت پخته و گچ محکم کرده بودند چون سه پل و نام ایشان بر آن نبشتند. و بسیار مردم را از آن خونیان میان بدو نیم کردند و دست و پای بریدند و حشمتی سخت بزرگ بیفتاد. و آن ناحیت را بحاجب آلتونتاش سپرد بزودی و فرمود تا اسب خوارزمشاه خواستند، و ارسلان جاذب را با وی آنجا ماند تا مدّتی بماند، چندان که آن ناحیت قرار گیرد پس بازگردد. و امیر، رضی اللّه‌ عنه، بازگشت مظفّر و منصور و بسوی غزنین رفت. و قطار اسیران از بلخ بود تا لاهور و ملتان. و مأمونیان را بقلعتها بردند و موقوف کردند.