Ва бӯдааст дар ҷаҳон монанди ин , ки чун абди аллоҳи зубайр , разии аллоҳи ънҳмо , бхлоФт бинишаст бимика ,у ҳиҷозу Ироқ ӯро софӣ шуду мсъби бародараши бхлиФтии ваии Басрау Кӯфа ва савод бигирифт , абди алмалики Марвон бо лашкар бисёр аз шоми қасд мсъб кард ки мардуму олату ъдт ӯ дошт ,у миёни эшон ҷангӣ бузург афтоду мсъб кушта шуд , абди алмалики сӯии шоми бозгашту ҳуҷҷоҷи Юсуфро бо лашкарии анбӯҳ ва сохта бимика фиристод , чунонкии он ақосиси бшрҳ дар таворих мазкӯраст . Ҳуҷҷоҷ бо лашкар биёмад ва бо абди аллоҳи ҷанги пайваст ,у Макка ҳисор шуду абди аллоҳи масҷиди Маккаро ҳисор гирифту ҷанг сахт шуд ,у манҷаниқи сӯии хона равон шуд ва санг меандохтанд то як рукнро фурӯд овараданд . Ва абди аллоҳ чун кораши сахт танг шуд , аз ҷанги боистод .

و بوده است در جهان مانند این، که چون عبد اللّه زبیر، رضی اللّه عنهما، بخلافت بنشست بمکّه، و حجاز و عراق او را صافی شد و مصعب برادرش بخلیفتی‌ وی بصره و کوفه و سواد بگرفت، عبد الملک مروان‌ با لشکر بسیار از شام قصد مصعب کرد که مردم و آلت و عدّت‌ او داشت، و میان ایشان جنگی بزرگ افتاد و مصعب کشته شد، عبد الملک سوی شام بازگشت و حجّاج یوسف‌ را با لشکری انبوه و ساخته بمکّه فرستاد، چنانکه آن اقاصیص‌ بشرح در تواریخ مذکور است. حجّاج با لشکر بیامد و با عبد اللّه جنگ پیوست، و مکّه حصار شد و عبد اللّه مسجد مکّه را حصار گرفت‌ و جنگ سخت شد، و منجنیق‌ سوی خانه‌ روان شد و سنگ می‌انداختند تا یک رکن‌ را فرود آوردند. و عبد اللّه چون کارش سخت تنگ شد، از جنگ بایستاد.

Ва ҳуҷҷоҷ пайғом фиристод сӯй ӯ ки аз ту то гирифтор шудан як ду рӯз мондааст , ва донам ки барамоне ки ман даҳум , беруни ниёе , бар ҳукми абди алмалики беруни ой то туро бшом фиристам бебанд , ъзизои мкрмо , онгоҳ ӯ донад ки чаҳ бояд кард , то дар ҳарам беш вайронӣ науфтад ва хӯнҳо рехта нашавад . Абд аллоҳ гуфт : то дарин биандешам . Он шаб бо қавми хеш ки монда буданд раъй зад . Бештари ишорат он карданд ки берун бояд рафт то фитна биншинаду алмӣ бтў нарасад .

و حجّاج پیغام فرستاد سوی او که از تو تا گرفتار شدن یک دو روز مانده است، و دانم که بر امانی که من دهم، بیرون نیایی، بر حکم عبد الملک بیرون آی تا ترا بشام فرستم بی‌بند، عزیزا مکرّما، آنگاه او داند که چه باید کرد، تا در حرم بیش‌ ویرانی نیفتد و خونها ریخته نشود. عبد اللّه گفت: تا درین بیندیشم. آن شب با قوم خویش که مانده بودند رأی زد. بیشتر اشارت آن‌ کردند که بیرون باید رفت تا فتنه بنشیند و المی بتو نرسد.

Ваии наздик модар омад , асмоء -у духтари абӯи бикри алсдиқ буд , разии аллоҳи анҳу - ,у ҳамаи ҳолҳо бо вай бигуфт . Асмоء замонӣ андешед . Пас гуфт « эй фарзанд , ин хурӯҷ ки ту бар банӣ Умия кардӣ дайнро буд ё дунёро ? гуфт : бхдоӣ ки аз баҳри дайнро буд ,у далел онкӣ нагирифтам як дирам аз дунё , ва ин туро маълумаст . Гуфт : пас сабр кун бар маргу куштан ва мислаи кардан , чунонкии бародарат мсъб кард , ки падарати зубайр авом бӯдаасту ҷадат аз сӯии ман бӯи бикри садиқ , разии аллоҳи анҳу . Ва нигоҳ кун ки ҳусайни алӣ , разии аллоҳи ънҳмо , чаҳ кард . ӯ Карим буд ва бар ҳукми писари зиёд , убайди аллоҳи тани дрндод . » гуфт :

وی نزدیک مادر آمد، اسماء - و دختر ابو بکر الصّدّیق‌ بود، رضی اللّه عنه-، و همه حالها با وی بگفت. اسماء زمانی اندیشید. پس گفت «ای فرزند، این خروج‌ که تو بر بنی امیّه کردی دین را بود یا دنیا را؟ گفت: بخدای که از بهر دین را بود، و دلیل آنکه نگرفتم یک درم از دنیا، و این ترا معلوم است. گفت: پس صبر کن بر مرگ و کشتن و مثله‌ کردن، چنانکه برادرت مصعب کرد، که پدرت زبیر عوّام‌ بوده است و جّدت از سوی من بو بکر صدّیق، رضی اللّه عنه. و نگاه کن که حسین علی‌، رضی اللّه عنهما، چه کرد. او کریم بود و بر حکم پسر زیاد، عبید اللّه‌ تن‌درنداد.» گفت:

эй модар , ман ҳам бар инам ки ту мегӯйӣ , аммо раъйу дили ту хостам ки бидонам дарин кор . Акнӯн бдонстму марг бо шаҳодати пеши ман хуши гашт . Аммо май андешам ки чун кушта шавам , мисла кунанд . Модараш гуфт : чун гўспндро бикашанд аз мислаи кардану пӯсти боз кардан дардаш наёяд .

ای مادر، من هم بر اینم‌ که تو میگویی، اما رأی و دل‌ تو خواستم که بدانم درین کار. اکنون بدانستم و مرگ با شهادت‌ پیش من خوش گشت. امّا می‌اندیشم که چون کشته شوم، مثله کنند. مادرش گفت: چون گوسپند را بکشند از مثله کردن و پوست باز کردن‌ دردش نیاید.

Абди аллоҳи ҳамаи шаб намоз кард ва қирон хонд , вақти саҳар ғусл карду намози бомдоди бҷмоъти бгзорд ва сӯра навену алқлму сӯраи ҳилли ?утии алии алонсон дар ду ракаат бихонад ва зира бапушед ва силаҳ бибаст - ва дар араби ҳеҷ каси ҷанги пиёда чун вай накардааст - ва дар рафту модарро дар канор гирифт ва бадрӯд кард ,у модараши зира бар вай рост мекард ва бағалгоҳ медӯхт ва мегуфт « дандони Афшор бо ин фосиқон то биҳишти ёбӣ » , чунонкӣ гуфтӣ ӯро бполўдаҳ хӯрдан мефиристад , ва албата ҷазаъӣ накард , чунонкӣ занон кунанд . Ва абди аллоҳ берун омад , лашкари хешро бёФти парогандау баргаштау вайро фурӯд гузошта , магари қавмӣ ки аз аҳлу хеш ӯ буданд ки бо вай сабот хостанд кард , дар ҷавшану зирау мғФру силаҳ ғарқ буданд , овоз дод ки рӯйҳо бмн намоед , ҳамагони рӯйҳо буи намуданд , абди аллоҳи ин байт бигуфт , шеър :

عبد اللّه همه شب نماز کرد و قران خواند، وقت سحر غسل کرد و نماز بامداد بجماعت بگزارد و سوره نون و القلم‌ و سوره هل اتی علی الانسان‌ در دو رکعت بخواند و زره بپوشید و سلاح ببست- و در عرب هیچ کس جنگ پیاده چون وی نکرده است- و در رفت و مادر را در کنار گرفت و بدرود کرد، و مادرش زره بر وی راست میکرد و بغلگاه‌ می‌دوخت و می‌گفت «دندان افشار با این فاسقان‌ تا بهشت یابی»، چنانکه گفتی او را بپالوده خوردن می‌فرستد، و البتّه جزعی نکرد، چنانکه زنان کنند. و عبد اللّه بیرون آمد، لشکر خویش را بیافت پراگنده‌ و برگشته و وی را فرود گذاشته‌، مگر قومی که از اهل و خویش او بودند که با وی ثبات خواستند کرد، در جوشن و زره و مغفر و سلاح غرق بودند، آواز داد که رویها بمن نمایید، همگان رویها بوی نمودند، عبد اللّه این بیت بگفت، شعر:

Чун баҷанг ҷои расиданд , боистоднд - рӯзи се шанбе буд ҳафдаҳуми ҷамодии алаввалии санаи сулс ва сабъин ман алҳҷраҳ -у ҳуҷҷоҷи Юсуф аз он рӯй даромад бо лашкар бисёр , ва эшонро мураттаб кард , аҳли ҳмсро баробар дар каъбаи бдошту мардуми димишқро баробар дар бнўшибаҳу мардуми Урдунро баробар дар сафоу Марвау мардуми Фаластинро баробар дар бнўҷмҳу мардуми қнсринро баробар дар бнўсҳм . Ва ҳуҷҷоҷу ториқи бен Амр бо муаззами лашкар бар Марваи боистоду илми бузурги онҷои бдоштнд .

چون بجنگ جای‌ رسیدند، بایستادند- روز سه‌شنبه بود هفدهم جمادی الاولی سنه ثلث و سبعین من الهجرة - و حجّاج یوسف از آن روی درآمد با لشکر بسیار، و ایشان را مرتّب کرد، اهل حمص‌ را برابر در کعبه بداشت و مردم دمشق را برابر در بنوشیبه‌ و مردم اردن‌ را برابر در صفا و مروه‌ و مردم فلسطین را برابر در بنوجمح و مردم قنّسرین‌ را برابر در بنوسهم. و حجّاج و طارق بن عمرو با معظم لشکر بر مروه بایستاد و علم بزرگ‌ آنجا بداشتند.

Абди аллоҳи зубайр чун дид лашкарӣ беандоза аз ҳар ҷонибӣ рӯй бадв ниҳоданд , рӯй бқўм хеш кард ва гуфт : ё оли алзбир , луи тбтм лӣ наФасо ани анФскми кнои аҳли байти ман алъараби астлмно ( фии аллоҳ ) ани охрно ва мо сҳбнои ъоро . Аммо баъд ё оли алзбири Флои иръкми вақъи алсиўФи фонии лами аҳзри мўтнои қти алои артссти фӣаи байни алқтлӣ ва мо аҷди ман дўоءи ҷарроҳҳоашад ммои аҷди ман ?илами вақъҳо , сўнўои сиўФкми комаи тсўнўни вҷўҳкм , лои аълами амрءои мнкми касри сайфау астбқӣ нафса , ?фони алрҷли азои зҳби силаҳаи Фҳўи колмрأаҳи аъзл .

عبد اللّه زبیر چون دید لشکری بی‌اندازه از هر جانبی روی بدو نهادند، روی بقوم خویش کرد و گفت: یا آل الزّبیر، لو طبتم لی نفسا عن انفسکم کنّا اهل بیت من العرب اصطلمنا (فی اللّه) عن آخرنا و ما صحبنا عارا. امّا بعد یا آل الزّبیر فلا یرعکم وقع السّیوف فانّی لم احضر موطنا قطّ الّا ارتثثت فیه بین القتلی و ما اجد من دواء جراحها اشّد ممّا اجد من الم وقعها، صونوا سیوفکم کما تصونون وجوهکم، لا اعلم امرءا منکم کسر سیفه و استبقی نفسه، فانّ الرّجل اذا ذهب سلاحه فهو کالمرأة اعزل.

Ғзўои абсоркми ани алборқаҳу лишғли кули амрии қарнау лои илҳинкми алсؤоли анӣу лои иқўлни аҳади ин абди аллоҳи бен алзбири алои ман кони соӣлои анӣ , фонии фии алръили алаввал . Сами қол , шеър :

غضّوا ابصارکم عن البارقة و لیشغل کلّ امرئ قرنه و لا یلهینّکم السّؤال عنّی و لا یقولنّ‌ احد این عبد اللّه بن الزّبیر الا من کان سائلا عنّی، فانّی فی الرّعیل الاوّل‌ . ثمّ قال، شعر:

Пас гуфт « бисмии аллоҳ , ҳон эй озодамардон , ҳамла бурид » ва даромад чун ширии дмон бар ҳар ҷониб . Ва ҳеҷ ҷонибӣ набӯд ки вай берун омад бо кам аз даҳ тан ки на аз пеши ваии дррмиднд , чунонкии рӯбаҳон аз пеш шерон гурезанд . Ва ҷонро мезаданд ,у ҷанг сахт шуду душманон бисёр буданд . Абди аллоҳ неру кард то ҷумлаи мардуми баробари дарҳоро пеши ҳуҷҷоҷи афканду наздик буд ки ҳазимат шуданд , ҳуҷҷоҷ фармуд то илми пештари бурданду мардуми осӯдау муборизони номдор аз қалб берун шуданд ва бо якдигари дроўихтнд . Дарин овихтани абди аллоҳи зубайрро сангии сахт бар рӯй омаду хӯн бар рӯй Фрўдўид , овоз дод ва гуфт :

پس گفت «بسم اللّه‌، هان ای آزادمردان، حمله برید» و درآمد چون شیری دمان‌ بر هر جانب. و هیچ جانبی نبود که وی بیرون آمد با کم از ده تن که نه از پیش وی دررمیدند، چنانکه روبهان از پیش شیران گریزند. و جان را میزدند، و جنگ سخت شد و دشمنان بسیار بودند. عبد اللّه نیرو کرد تا جمله مردم برابر درها را پیش حجّاج افکند و نزدیک بود که هزیمت شدند، حجّاج فرمود تا علم پیشتر بردند و مردم آسوده‌ و مبارزان نامدار از قلب بیرون شدند و با یکدیگر درآویختند . درین آویختن عبد اللّه زبیر را سنگی سخت بر روی آمد و خون بر روی فرودوید، آواز داد و گفت:

Ва сангӣ дигар омад қавӣтар бар синааш ки дастҳояш аз он билразед , яке аз мўолии абди аллоҳ хӯн дид , бонг кард ки « амири алмؤмнинро бикуштанд . »у душманони вайро намешинохтанд , ки рӯй пӯшида дошт , чун аз мавло бишуниданд ва биҷой овараданд ки ӯ абд аллоҳаст , бисёр мардуми бадви шитофту бкштндш , разии аллоҳи анҳу ,у сараш бар доштанду пеши ҳуҷҷоҷи бурданд . ӯ саҷда кард . Ва бонги баромад ки абди аллоҳи зубайрро бикуштанд , зубайрён сабр карданд то ҳама кушта шуданд ,у фитнаи бёромид . Ва ҳуҷҷоҷ дар Макка омад ва бифармуд то он рукнро ки бснги манҷаниқ вайрон карда буданд , некӯ кунанд ва иморатҳои дигар кунанд . Ва сари абди аллоҳи зубайр , разии аллоҳи ънҳмо ,ро бнздики абди алмалик Марвон фиристод ва фармуд то ҷусса ӯро бар дор карданд . Хабари куштан бмодрш овараданд , ҳеҷ ҷазаъӣ накард ва гуфт : анои ллаҳу анои илайҳи роҷъўн , агар писарам на чунин кардӣ , на писари зубайру нбсаҳи бӯи бикри садиқ , разии аллоҳи ънҳмо , будӣ . Ва муддатии баромад , ҳуҷҷоҷ пурсед ки ин ъаҷуза чаҳ мекунад ? гуфтору сабурӣ вай бознамуданд . Гуфт : « субҳони аллоҳи алъзим ! агар Оиша ,ам алмؤмнин ва ин хоҳари ду мард будандӣ , ҳаргизи ин хилофат ба банӣ Умия нараседӣ , инаст ҷигару сабр , ҳиялат бояд кард то магари вайро бар писараш битавонед гузаронид то худ чаҳ гуяд » пас гуруҳеи занонро барин кор багумоштанд ва эшон дроистоднд ва ҳиялат сохтанд то асмоءро бар он ҷониби бурданд . Чун дор бидид , биҷой оварад ки писарашаст , рӯй бизанӣ кард аз шарифтарин занон ва гуфт : гоҳ он наомад ки ин саворро азин асб фурӯд оваранд ? » ва барин ниФзўд ва бирафт , ва ин хабари бҳҷоҷи бурданд , бшгФт бимонад ва фармуд то абди аллоҳро ФрўгрФтнд ва дафн карданд .

و سنگی دیگر آمد قویتر بر سینه‌اش که دستهایش از آن بلرزید، یکی از موالی‌ عبد اللّه خون دید، بانگ کرد که «امیر المؤمنین‌ را بکشتند.» و دشمنان وی را نمی‌شناختند، که روی پوشیده داشت، چون از مولی بشنیدند و بجای آوردند که او عبد اللّه است، بسیار مردم بدو شتافت‌ و بکشتندش، رضی اللّه عنه، و سرش بر داشتند و پیش حجّاج بردند. او سجده کرد. و بانگ برآمد که عبد اللّه زبیر را بکشتند، زبیریان صبر کردند تا همه کشته شدند، و فتنه بیارامید. و حجّاج در مکه آمد و بفرمود تا آن رکن را که بسنگ منجنیق ویران کرده بودند، نیکو کنند و عمارتهای دیگر کنند . و سر عبد اللّه زبیر، رضی اللّه عنهما، را بنزدیک عبد الملک مروان فرستاد و فرمود تا جثّه‌ او را بر دار کردند. خبر کشتن بمادرش آوردند، هیچ جزعی نکرد و گفت: انّا للّه و انّا الیه راجعون‌، اگر پسرم نه چنین کردی، نه پسر زبیر و نبسه‌ بو بکر صدّیق، رضی اللّه عنهما، بودی. و مدّتی برآمد، حجّاج پرسید که این عجوزه‌ چه میکند؟ گفتار و صبوری وی بازنمودند. گفت: «سبحان اللّه العظیم‌! اگر عایشه، امّ المؤمنین‌ و این خواهر دو مرد بودندی، هرگز این خلافت به بنی امیّه نرسیدی، این است جگر و صبر، حیلت باید کرد تا مگر وی را بر پسرش بتوانید گذرانید تا خود چه گوید» پس گروهی زنان را برین کار بگماشتند و ایشان درایستادند و حیلت ساختند تا اسماء را بر آن جانب بردند. چون دار بدید، بجای آورد که پسرش است، روی بزنی کرد از شریف‌ترین زنان و گفت: گاه آن نیامد که این سوار را ازین اسب‌ فرود آورند؟» و برین نیفزود و برفت، و این خبر بحجّاج بردند، بشگفت بماند و فرمود تا عبد اللّه را فروگرفتند و دفن کردند.

Ва ин қисса ҳарчанд дарозаст , дарави фоидаҳост ,у дигари ду ҳолро биоварадам ки то муқарар гардад ки ҳснкро дар ҷаҳон ёрон буданд бузургтар аз вай ; агар буи чизе расед ки бадишони расида буд , бас шигифт дошта наёяд . Ва дигар агар модараш ҷазаъ накард ва чунон сухан бигуфт , тоънӣ нагӯяд ки ин натавонад буд , ки миёни мардону занони тафовут бисёраст ,у рбки ихлқи мо ишоءу ихтор .

و این قصّه هرچند دراز است، درو فایده‌هاست، و دیگر دو حال را بیاوردم که تا مقرّر گردد که حسنک را در جهان یاران‌ بودند بزرگتر از وی؛ اگر بوی چیزی رسید که بدیشان رسیده بود، بس شگفت داشته نیاید . و دیگر اگر مادرش جزع نکرد و چنان سخن بگفت، طاعنی‌ نگوید که این نتواند بود، که میان مردان و زنان تفاوت بسیار است، و ربّک یخلق ما یشاء و یختار .