Дигари рӯз чун бори бигусаст , амир холӣ кард бо хоҷау марои бхўонднд ва гуфт « ҳадиси бўсҳл тамом шуду хайрят буд ки марди нмигзошт ки салоҳӣ пайдо ояд » [ ва ] гуфт : « акнӯн чаҳ бояд кард ? » [ хоҷа ] гуфт : савоб бошад ки мсъдиро фармӯда ояд то нома ӣӣ нависад ҳам акнӯн бхўорзмшоаҳ , чунонкӣ расмаст ки вакил дар нависад ,у бознмоид ки « чун муқарари гашти маҷлиси олиро ки бўсҳл хиёнатӣ кардааст ва мекунад дар малик то бидон ҷойгоҳ ки дар боби перии муҳташам чун Хоразмшоҳи чунон тхлитҳо кард бовел ки бадаргоҳ омад то ӯро мтрбдгўнаҳи бозбоисти гашт ва пас аз он Фрўноистод ва ҳам дар боби вай ва дигарон ағро мекард , раъии олӣ чунон дид ки даст ӯро аз шуғли арз кӯтоҳ кард ва ӯро нишонда омад то тзрибу фасоди вай аз малику хидматкорон давр шавад »у онгоҳи бандаи пӯшида ӯро бигӯед то бмъмо нависад ки « худованди султони ин ҳама аз баҳр он кард ки бўсҳли фурсат нигоҳ доштааст ва насахтӣ карда ва вақте ҷуста ки худовандро шароби дарёфта буд ва бар он насахт , бхти олии млтФаҳ ӣӣ шуда ва дар вақти бхўорзми фиристода ,у дигари рӯз чун худованди андари он андеша кард ва он млтФаҳи бозхост , вай гуфтау бҷону сари худованди савганди хӯрда ки ҳам ваии андар он биандешед ва донист ки хатост , онро пора кард . Ва чун муқарари гашт ки дурӯғ гуфтааст , сазоӣ ӯ бифармуд » то имрӯзи ин нома баравад ва пас аз он бики ҳафтаи бўнсри нома ӣӣ нависад ва ин ҳолро шарҳ кунаду дили вайро дарёфта ояду банда низ бинависаду Муътамидиро аз даргоҳи олӣ фиристода ояд мардии Садиди ҷилди схндону сухангӯӣ то бхўорзм шаваду номаҳоро бирасонад ва пайғомҳо бгзорд ва аҳволҳо муқарар хеш гирданд ва бозгардад . Ва ҳар чанд ин ҳамаи ҳол найрангаст ва бар он доҳиаҳи гону сӯхтагон буна шавад ва донанд ки оФрўшаҳ нонаст , бории мҷомлтӣ дар миёна бимонад ки тарк ором гирад . Ва ин писар ӯро , сетии ҳам фардо бибояд навохт ва ҳоҷибӣ доду динории панҷ ҳазор слт фармуд то дили он пер қарор гирад .
دیگر روز چون بار بگسست، امیر خالی کرد با خواجه و مرا بخواندند و گفت «حدیث بوسهل تمام شد و خیریّت بود که مرد نمیگذاشت که صلاحی پیدا آید» [و] گفت: «اکنون چه باید کرد؟» [خواجه] گفت: صواب باشد که مسعدی را فرموده آید تا نامهیی نویسد هم اکنون بخوارزمشاه، چنانکه رسم است که وکیل در نویسد، و بازنماید که «چون مقرّر گشت مجلس عالی را که بوسهل خیانتی کرده است و میکند در ملک تا بدان جایگاه که در باب پیری محتشم چون خوارزمشاه چنان تخلیطها کرد باوّل که بدرگاه آمد تا او را متربّدگونه بازبایست گشت و پس از آن فرونایستاد و هم در باب وی و دیگران اغرا میکرد، رأی عالی چنان دید که دست او را از شغل عرض کوتاه کرد و او را نشانده آمد تا تضریب و فساد وی از ملک و خدمتکاران دور شود» و آنگاه بنده پوشیده او را بگوید تا بمعمّا نویسد که «خداوند سلطان این همه از بهر آن کرد که بوسهل فرصت نگاه داشته است و نسختی کرده و وقتی جسته که خداوند را شراب دریافته بود و بر آن نسخت، بخطّ عالی ملطّفهیی شده و در وقت بخوارزم فرستاده، و دیگر روز چون خداوند اندر آن اندیشه کرد و آن ملطّفه بازخواست، وی گفته و بجان و سر خداوند سوگند خورده که هم وی اندر آن بیندیشید و دانست که خطاست، آنرا پاره کرد. و چون مقرّر گشت که دروغ گفته است، سزای او بفرمود» تا امروز این نامه برود و پس از آن بیک هفته بونصر نامهیی نویسد و این حال را شرح کند و دل وی را دریافته آید و بنده نیز بنویسد و معتمدی را از درگاه عالی فرستاده آید مردی سدید جلد سخندان و سخنگوی تا بخوارزم شود و نامهها را برساند و پیغامها بگزارد و احوالها مقرّر خویش گرداند و بازگردد. و هر چند این همه حال نیرنگ است و بر آن داهیهگان و سوختگان بنه شود و دانند که آفروشه نان است، باری مجاملتی در میانه بماند که ترک آرام گیرد. و این پسر او را، ستی هم فردا بباید نواخت و حاجبی داد و دیناری پنج هزار صلت فرمود تا دل آن پیر قرار گیرد.
Амир гуфт : « ин ҳама савобаст , тамом бояд кард . Ва хоҷаро бибояд донист ки пас азин ҳар чаҳ карда ояд дар малику мол ва тадбирҳо ҳамаи бошорт ӯ раваду мушовират бо вай хоҳад буд . » хоҷаи замин бӯса дод ва бигирист ва гуфт : худовандро бибояд донист ки ин перии се ва чаҳор ки ӣнҷо мондаанд аз ҳазор ҷавон беҳтаранд , худоӣ , ъзу ҷл , эшонро аз баҳри таъӣди давлати худовандро мондааст , эшонро зуди зуд ббод набояд дод .
امیر گفت: «این همه صواب است، تمام باید کرد. و خواجه را بباید دانست که پس ازین هر چه کرده آید در ملک و مال و تدبیرها همه باشارت او رود و مشاورت با وی خواهد بود.» خواجه زمین بوسه داد و بگریست و گفت: خداوند را بباید دانست که این پیری سه و چهار که اینجا ماندهاند از هزار جوان بهتراند، خدای، عزّ و جلّ، ایشان را از بهر تأیید دولت خداوند را مانده است، ایشان را زود زود بباد نباید داد.
Амир ӯро бхўиштн хонд ва дар огўш гирифт ва бисёр некуӣ гуфт . Ва маро ҳамчунон бнўохт . Ва бозгаштем . Ва мсъдиро бихонад ва холӣ кард ва ман насахт кардам то ончии нбштнӣ буд бзоҳру муаммои набшат ва гусел карда омад . Ва пас аз он бики ҳафтаи бўолқосми домғониро хоҷа номзад кард то бхўорзм равад , ва ин бўолқосми мардии перу бихараду сухангӯӣ буду зи хештани нома ӣӣ набшати сахти некӯи наздики Хоразмшоҳ ва ман аз маҷлиси олии нома ӣӣ набшам барин насахт .
امیر او را بخویشتن خواند و در آگوش گرفت و بسیار نیکویی گفت. و مرا همچنان بنواخت. و بازگشتیم. و مسعدی را بخواند و خالی کرد و من نسخت کردم تا آنچه نبشتنی بود بظاهر و معمّا نبشت و گسیل کرده آمد. و پس از آن بیک هفته بوالقاسم دامغانی را خواجه نامزد کرد تا بخوارزم رود، و این بوالقاسم مردی پیر و بخرد و سخنگوی بود و ز خویشتن نامهیی نبشت سخت نیکو نزدیک خوارزمشاه و من از مجلس عالی نامهیی نبشم برین نسخت.
Зикри мисолӣ ки аз ҳазрати шаҳоби аддавлаи абӯи Саиди масъӯд , разии аллоҳи анҳу , нбштнди болтўнтоши Хоразмшоҳ
ذکر مثالی که از حضرت شهاب الدّوله ابو سعید مسعود، رضی اللّه عنه، نبشتند بآلتونتاش خوارزمشاه
« бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳим . Ҳоҷиби фозил ъам , Хоразмшоҳ , адоами аллоҳи таъӣда , моро имрӯзи биҷой падарасту давлатро бузургтар рукнӣ вайаст ва дар ҳамаи ҳолҳо ростӣу икдлӣу худои тарсии хеш изҳор кардааст ва бе риёи миёни дилу эътиқоди хешро бинмуда ки ончии буқати вафоти падари мо , амири мозӣ , раҳмаи аллоҳи алайҳ , кард ва намӯд аз шафқату насиҳатҳо ки воҷиб дошт нўхостгонро бғзнин , онаст ки воҷиб накунад ки ҳаргиз фаромӯш шавад ва пас аз он омадании бадаргоҳ аз дил бериёу нифоқу насиҳат карданӣ дар асбоби малику таъӣди он бар он ҷумла ки торихӣ бар он тавон сохт . Ва он кас ки эътиқоди ваии барин ҷумла бошаду давлатиро ки пӯсту гӯшту устихони хешро аз он донад , чунин вафо дораду ҳақи неъмати худованди гузаштау худованди ҳолро бўоҷбии бгзорд ва ҷаҳд кунад то баҳақҳои дигар худовандон расад , тавон донист ки дар дунёу уқбои насиби худ аз саодат тамом ёфта бошад ва ҳосил карда , чунонкӣ гуфтаанд : ъоши съидоу моти ҳмидо , вуҷӯдаш ҳамеша боду Фқди ваии ҳеҷ гӯши мшнўод . Ва чун аз ҷониби ваии ҳамаи ростӣу икдлӣу эътиқоди дурусту ҳўӣ хоҳӣ бӯдааст ва аз ҷиҳати мо дар муқобила он навохтӣ бсзо ҳосил наёмадааст балки аз мтсўқону мазрабону оқибати нонгарону ҷавонони кори нодидагон низ корҳо рафтааст норафтанӣ то хаҷал мебошему эътиқоди некӯии хешро ки ҳамеша дар масолеҳ вай доштаем , маломат мекунем . Аммо бар шаҳомату тамомии ҳсоФти вай эътимод ҳаст ки босл нигараду бФръи дил машғӯл надорад ва ҳамон олтўнтоши ягонаи рост икдл мебошад . Ва агар ӯро чизеи шнўоннд ё шнўонидаҳанд ё бмъоинаҳи чизеи бадви намоянд ки аз он дили вайро машғӯл гардонанд , шахси амири мозӣ , анори аллоҳи барраона ,ро пеши дилу чашм наад ва дар неъматҳо ва навохтҳоу ҷоҳу ниҳод вай нигарад на андари ончии ҳосидону мтсўқони пеш вай ниҳанд , ки вайро он хираду тамизу басират ва рӯят ҳаст ки зуди зуди санги вайро заъиф дар равад нбтўоннд гардонид . Ва мо аз худоӣ , ъзу ҷл , тавфиқи хоҳем ки баҳақҳои вай расида ояд ва агар чизе рафтааст ки аз он ваҳнии баҷоаи вай ё кроҳитии бадали вай пайвастааст , онрои бўоҷбӣ дарёфта шавад . Ва ҳўи субҳона вале злку алмтФзлу алмўФқи бмнаҳи вусъаи раҳмата .
«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم. حاجب فاضل عمّ، خوارزمشاه، ادام اللّه تأییده، ما را امروز بجای پدر است و دولت را بزرگتر رکنی وی است و در همه حالها راستی و یکدلی و خدای ترسی خویش اظهار کرده است و بیریا میان دل و اعتقاد خویش را بنموده که آنچه بوقت وفات پدر ما، امیر ماضی، رحمة اللّه علیه، کرد و نمود از شفقت و نصیحتها که واجب داشت نوخاستگان را بغزنین، آن است که واجب نکند که هرگز فراموش شود و پس از آن آمدنی بدرگاه از دل بیریا و نفاق و نصیحت کردنی در اسباب ملک و تأیید آن بر آن جمله که تاریخی بر آن توان ساخت. و آن کس که اعتقاد وی برین جمله باشد و دولتی را که پوست و گوشت و استخوان خویش را از آن داند، چنین وفا دارد و حقّ نعمت خداوند گذشته و خداوند حال را بواجبی بگزارد و جهد کند تا بحقهای دیگر خداوندان رسد، توان دانست که در دنیا و عقبی نصیب خود از سعادت تمام یافته باشد و حاصل کرده، چنانکه گفتهاند: عاش سعیدا و مات حمیدا، وجودش همیشه باد و فقد وی هیچ گوش مشنواد . و چون از جانب وی همه راستی و یکدلی و اعتقاد درست و هوی خواهی بوده است و از جهت ما در مقابله آن نواختی بسزا حاصل نیامده است بلکه از متسوّقان و مضرّبان و عاقبت نانگران و جوانان کار نادیدگان نیز کارها رفته است نارفتنی تا خجل میباشیم و اعتقاد نیکوی خویش را که همیشه در مصالح وی داشتهایم، ملامت میکنیم . اما بر شهامت و تمامی حصافت وی اعتماد هست که باصل نگرد و بفرع دل مشغول ندارد و همان آلتونتاش یگانه راست یکدل میباشد. و اگر او را چیزی شنوانند یا شنوانیدهاند یا بمعاینه چیزی بدو نمایند که از آن دل وی را مشغول گردانند، شخص امیر ماضی، انار اللّه برهانه، را پیش دل و چشم نهد و در نعمتها و نواختها و جاه و نهاد وی نگرد نه اندر آنچه حاسدان و متسوّقان پیش وی نهند، که وی را آن خرد و تمیز و بصیرت و رویّت هست که زود زود سنگ وی را ضعیف در رود نبتوانند گردانید. و ما از خدای، عزّ و جلّ، توفیق خواهیم که بحقهای وی رسیده آید و اگر چیزی رفته است که از آن وهنی بجاه وی یا کراهیتی بدل وی پیوسته است، آنرا بواجبی دریافته شود. و هو سبحانه ولیّ ذلک و المتفضّل و الموفّق بمنّه وسعة رحمته .
« ва мо чун аз рай ҳаракат кардем то тахти малики падарро забт карда ояд ва бдомғон раседем , бўсҳли зўзнии бмои пайваст ,у ваии брўзгори моро хизмат карда буд ва дар ҳавои мо меҳнатӣ бузург кашид . Ва бқлъти ғрнини монда , бмо чунон намӯд ки ваии имрӯзи носеҳтару мушфиқтар бандагонаст ;у пеши мо кас набӯд аз перони давлат ки кориро бргзордӣ ё тадбирӣ рост кардӣ , ва рӯй бакорӣ бузург доштемӣ , ночор чун ваии мақдамтар буд , он рӯз дар ҳар бобии сухан вай мегуфт ва мо онрои бостсўоб ороста медоштему марди манзуртар гашту мардумони умедҳо ҳам дар ваии бастанд , чунонкӣ расмасту танӣ чанд дигар буданд чун тоҳиру ъбдўсу ҷузи эшон , ӯро мнқоди гаштанд .
«و ما چون از ری حرکت کردیم تا تخت ملک پدر را ضبط کرده آید و بدامغان رسیدیم، بوسهل زوزنی بما پیوست، و وی بروزگار ما را خدمت کرده بود و در هوای ما محنتی بزرگ کشید. و بقلعت غرنین مانده، بما چنان نمود که وی امروز ناصحتر و مشفقتر بندگان است؛ و پیش ما کس نبود از پیران دولت که کاری را برگزاردی یا تدبیری راست کردی، و روی بکاری بزرگ داشتیمی، ناچار چون وی مقدّمتر بود، آن روز در هر بابی سخن وی میگفت و ما آنرا باستصواب آراسته میداشتیم و مرد منظورتر گشت و مردمان امیدها هم در وی بستند، چنانکه رسم است و تنی چند دیگر بودند چون طاهر و عبدوس و جز ایشان، او را منقاد گشتند.
Ва ҳоли вай бар он манзалат бимонад то мо баҳрот раседему бародари моро ҷое бозншонднду авлиёу ҳашаму ҷумлаи лашкари бхдмти даргоҳ мо пайвастанд , ва корҳо ин мард май баргузораду падарён мнхзл буданду мунҳариф то кор вай бидон дараҷа расед ки аз вазорат трФъ менамӯд .
و حال وی بر آن منزلت بماند تا ما بهرات رسیدیم و برادر ما را جایی بازنشاندند و اولیا و حشم و جمله لشکر بخدمت درگاه ما پیوستند، و کارها این مرد میبرگزارد و پدریان منخزل بودند و منحرف تا کار وی بدان درجه رسید که از وزارت ترفّع مینمود.
« ва мо чун корҳоро некӯтар бозҷстим ва пасу пеши онрои бнгристим ва ин мардро дониста будему озмуда ; савоб он намӯд ки хоҷаи фозили абӯи алқосми Аҳмади бен алҳснро , адоами аллоҳи таъӣда , аз Ҳиндӯстон фармудем то биовараданду дасти он меҳнати дарозро аз вай кӯтоҳ кардему вазоратро бкФоити вай ороста кардем ва ин бўсҳлро низ бшғли арз машғӯл кардем то бар як кор боистаду маҷлиси мо аз тсҳбу тбсти ваии бросоид [ амоўӣ ] роҳи рушди хешро бандед ва он бод ки дар сарвӣ шуда буд . Аз онҷо давр нашуд ва аз тсҳбу тбсти бозноистод , то бидон ҷойгоҳ ки ҳамаи аъёни даргоҳи мо бсбби ваии длришу дурушти гаштанд ва аз шуғлҳое ки бадишони мФўз буд ки ҷузи бадишон рост наомадӣу кас дигар набӯд ки истиқлол он доштӣ , истеъфо хостанд ва дилҳо аз мо ва корҳои мо бардоштанду халали он бмлки пайваст . Ва бо ин ҳамаи забон дар худовандони шамшер дароз мекард ва дар боби эшон талбисҳо месохт , чунонкӣ инак дар боби ҳоҷиб сохтаасту дили вирои машғӯли гардонидау қоиди млнҷўқро таъбия карда ва аз ваии бозории сохта ва моро бар он дошта ки раъии некӯро дар боби ҳоҷиб ки мари моро биҷои падар ва ъамаст бибояд гардонид .
«و ما چون کارها را نیکوتر بازجستیم و پس و پیش آنرا بنگریستیم و این مرد را دانسته بودیم و آزموده؛ صواب آن نمود که خواجه فاضل ابو القاسم احمد بن الحسن را، ادام اللّه تأییده، از هندوستان فرمودیم تا بیاوردند و دست آن محنت دراز را از وی کوتاه کردیم و وزارت را بکفایت وی آراسته کردیم و این بوسهل را نیز بشغل عرض مشغول کردیم تا بر یک کار بایستد و مجلس ما از تسحّب و تبسّط وی برآساید [اماوی] راه رشد خویش را بندید و آن باد که در سروی شده بود. از آنجا دور نشد و از تسحّب و تبسّط بازنایستاد، تا بدان جایگاه که همه اعیان درگاه ما بسبب وی دلریش و درشت گشتند و از شغلهایی که بدیشان مفوّض بود که جز بدیشان راست نیامدی و کس دیگر نبود که استقلال آن داشتی، استعفا خواستند و دلها از ما و کارهای ما برداشتند و خلل آن بملک پیوست. و با این همه زبان در خداوندان شمشیر دراز میکرد و در باب ایشان تلبیسها میساخت، چنانکه اینک در باب حاجب ساخته است و دل ویرا مشغول گردانیده و قائد ملنجوق را تعبیه کرده و از وی بازاری ساخته و ما را بر آن داشته که رأی نیکو را در باب حاجب که مر ما را بجای پدر و عمّ است بباید گردانید.
« ва чун кори ин мард аз ҳад бигузашт ва хиёнатҳои бузурги ваии моро зоҳири гашт , фармудем то дасти вай аз арз кӯтоҳ карданду вайро ҷое нишонданду неъматӣ ки дошт поки бстднд то дигари мутаҳаввирон бадв молидаа гирданд ва ибрат гиранд , ва шак нест ки муътамадони ҳоҷиби ин ҳолро тақрир карда бошанду вуҷӯҳи онрои бознамӯда . Ва акнӯн бъоҷли улҳоли фарзанди ҳоҷибро , сетӣ , валадӣу Муътамидӣ , навохтӣ тамом арзонӣ доштем ва ҳоҷибӣ ёфту пеши мо азиз бошад чун фарзандӣ , ки кадоми кас буд ин корро сазовортар аз ваии бҳкми писари падарӣу ниҷобату шойистагӣ , ва ин дар ҷанби ҳақҳои ҳоҷиби сахт андакаст . Ва агар то ин ғоят навохтӣ бўоҷбӣ аз маҷлиси мо бҳоҷб нарасидааст , акнӯн пайваста бихоҳад буд то ҳамаи нафратҳоу бдгмониҳо ки ин мхлт афкандааст , зоӣл гардад . Ва хоҷаи фозили бФрмони мо Муътамидиро фиристод ва дарин маъонии кушодатар набшат ва пайғомҳо дод , чунонкӣ аз лафз мо шунидааст . Бояд ки бар он эътимод кунаду дилро софитар аз он дорад ки пеш аз он дошт ва он муътамадро базӯдӣ бозгардонеда ояд бъинаҳу ончӣ дархостасту бФроғи дил вай бозгардад , бтмомӣ дархоҳад , чаҳ бидон иҷобат бошад бозни аллоҳ .
«و چون کار این مرد از حد بگذشت و خیانتهای بزرگ وی ما را ظاهر گشت، فرمودیم تا دست وی از عرض کوتاه کردند و وی را جایی نشاندند و نعمتی که داشت پاک بستدند تا دیگر متهوّران بدو مالیده گردند و عبرت گیرند، و شک نیست که معتمدان حاجب این حال را تقریر کرده باشند و وجوه آنرا بازنموده. و اکنون بعاجل الحال فرزند حاجب را، ستی، ولدی و معتمدی، نواختی تمام ارزانی داشتیم و حاجبی یافت و پیش ما عزیز باشد چون فرزندی، که کدام کس بود این کار را سزاوارتر از وی بحکم پسر پدری و نجابت و شایستگی، و این در جنب حقهای حاجب سخت اندک است. و اگر تا این غایت نواختی بواجبی از مجلس ما بحاجب نرسیده است، اکنون پیوسته بخواهد بود تا همه نفرتها و بدگمانیها که این مخلّط افکنده است، زائل گردد. و خواجه فاضل بفرمان ما معتمدی را فرستاد و درین معانی گشادهتر نبشت و پیغامها داد، چنانکه از لفظ ما شنیده است. باید که بر آن اعتماد کند و دل را صافیتر از آن دارد که پیش از آن داشت و آن معتمد را بزودی بازگردانیده آید بعینه و آنچه درخواست است و بفراغ دل وی بازگردد، بتمامی درخواهد، چه بدان اجابت باشد باذن اللّه.
« ин нома набишта омаду муътамади девон вазорат рафт ва бозомаду сукӯнии зоҳир пайдо омаду фасодии бузург дар вақт таваллуд накард . »
«این نامه نبشته آمد و معتمد دیوان وزارت رفت و بازآمد و سکونی ظاهر پیدا آمد و فسادی بزرگ در وقت تولّد نکرد .»