Фасл дар маънии дунё

فصل در معنی دنیا

Фаслӣ хонам аз дунёии фарибандаи бики дасти шукри пошндаҳу бадӣгари дасти заҳри кушанда . Гуруҳеро бмҳнти озмудау гуруҳеро пероҳани неъмати пӯшонида то хирадмандонро муқарар гардад ки дил ниҳодан бар неъмати дунё маҳоласт ва мтнбӣ гуяд , шеър :

فصلی خوانم از دنیای فریبنده بیک دست شکر پاشنده و بدیگر دست زهر کشنده‌ . گروهی را بمحنت آزموده و گروهی را پیراهن نعمت‌ پوشانیده تا خردمندان را مقرّر گردد که دل نهادن بر نعمت دنیا محال‌ است و متنبّی‌ گوید، شعر:

Ин муҷаллади ӣнҷои расонидам аз таърих , подшоҳи фаррухи зоди ҷони ширину гиромии бстонндаҳ ҷонҳо доду супурду об бар вай рехтанд ва шастанд ва бар мураккаб чубин бинишаст ва ӯ аз он чандон боғҳои хуррам ва банноҳо ва кохҳои ҷаду падару бародари бчҳори панҷ гази замин басанда карду хок бар вай анбор карданд . Дақиқӣ мегуяд дарин маънӣ , шеър :

این مجلّد اینجا رسانیدم از تاریخ، پادشاه فرخ‌زاد جان شیرین و گرامی‌ بستاننده جانها داد و سپرد و آب بر وی ریختند و شستند و بر مرکب چوبین‌ بنشست و او از آن چندان باغهای خرّم و بناها و کاخهای جدّ و پدر و برادر بچهار پنج گز زمین بسنده کرد و خاک بر وی انبار کردند. دقیقی میگوید درین معنی، شعر:

шеър

شعر

Лأбии алтиби алмсъбӣ

لأبی الطّیب المصعبی‌

Амири фаррухи зодро , раҳмаи аллоҳи алайҳ , муқаддари алأъмору холиқи аллилу алнҳори алъзизи алҷбори молики алмулук , ҷли ҷалолау тақаддусати асмоؤаҳ , рӯзгори умру муддати подшоҳии ин миқдори ниҳода буду дардӣ бузург расед бадали хосу ом аз гузашта шудан ӯ биҷӯоне ва чандон осори сутӯда ва сиратҳои писандидау адлии зоҳир ки боқатори олам расидааст , шеър :

امیر فرخ‌زاد را، رحمة اللّه علیه، مقدّر الأعمار و خالق اللیل و النّهار العزیز الجبّار مالک الملوک، جلّ جلاله و تقدّست اسماؤه‌، روزگار عمر و مدّت پادشاهی این مقدار نهاده بود و دردی بزرگ رسید بدل خاص و عام از گذشته شدن او بجوانی و چندان آثار ستوده و سیرتهای پسندیده و عدلی ظاهر که باقطار عالم رسیده است، شعر:

Чун вай гузашта шуд худоӣ , ъзу ҷл , ёдгори хусравону гузидатар подшоҳони султони муаззам вале алнъми абӯи алмзФри иброҳӣми ибни Носири дайни аллоҳро дар саодату фаррухӣ ва ҳумоюнӣ бидор алмалики расониду тахти аслофро бншстн бар онҷо биёрост , перони қадими осори мдрўс шудаи Маҳмӯдӣ ва масъӯдӣ бидиданд . Ҳамеша ин подшоҳи коми равои бод ва аз малику ҷавонии бархӯрдори бод . Рӯзи душанбеи нӯздаҳум сифри санаи аҳадӣ ва хумсину арбъмоӣаҳ ки ман таърихи ӣнҷо расонида будаму султони муаззами абӯи алмзФри иброҳӣми ибни Носири дайни аллоҳи мамлакати ин иқлӣми бузургро биёрост , замонаи бзбон ҳар чаҳ фасеҳ тар бигуфт , шеър :

چون وی گذشته شد خدای، عزّ و جلّ، یادگار خسروان و گزیده‌تر پادشاهان سلطان معظّم ولیّ النعم‌ ابو المظفّر ابراهیم ابن ناصر دین اللّه‌ را در سعادت و فرّخی و همایونی بدار الملک رسانید و تخت اسلاف‌ را بنشستن بر آنجا بیاراست، پیران قدیم آثار مدروس‌ شده محمودی و مسعودی بدیدند. همیشه این پادشاه کام‌روا باد و از ملک و جوانی برخوردار باد. روز دوشنبه نوزدهم صفر سنه احدی و خمسین و اربعمائه‌ که من تاریخ اینجا رسانیده بودم و سلطان معظّم ابو المظفّر ابراهیم ابن ناصر دین اللّه مملکت‌ این اقلیم بزرگ را بیاراست، زمانه بزبان هر چه فصیح‌تر بگفت، شعر:

Бузургии ин подшоҳи яке он буд ки аз зулмати қлътӣ , офтобии бад-ӣни равшанӣ ки бнўздаҳ дараҷа расед , ҷаҳонро равшан гардонид ; дигар чун бсроӣ аморат расед авлиёу ҳашаму кафеи мардумро бар тартибу тақрйв ва навохт барандозаи бдошт , чунонкии ҳоли сиёсату дараҷаи малики он иқтизо кард , ва дар ишорату сухани гуфтани бҷҳонёни маънӣ ҷҳондорӣ намӯд ва зоҳир гардонид ; аввали иқомати таъзият бародар фармуд ва бҳқиқт бидонед ки ин рамаро шабоне омад ки зарари гиреҳгону ддгон беш набенанд ,у лашкарӣ ки дилҳои эшон бишуда буд , бубахшаш подшоҳонаи ҳамаро зинда ва як дил ва як даст карду сухани мтзлмон ва мумтаҳанон шунид ва дод бидод ; чашми бади давр ки Нӯшервонӣ дигараст .

بزرگی این پادشاه یکی آن بود که از ظلمت قلعتی‌، آفتابی بدین روشنی که بنوزده درجه رسید، جهان را روشن گردانید؛ دیگر چون بسرای امارت رسید اولیا و حشم و کافّه مردم را بر ترتیب و تقریب و نواخت براندازه بداشت، چنانکه حال سیاست و درجه ملک آن اقتضا کرد، و در اشارت و سخن گفتن بجهانیان معنی جهانداری‌ نمود و ظاهر گردانید؛ اول اقامت تعزیت برادر فرمود و بحقیقت بدانید که این رمه را شبانی آمد که ضرر گرگان و ددگان‌ بیش‌ نبینند، و لشکری که دلهای ایشان بشده بود، ببخشش پادشاهانه همه را زنده و یک دل و یک دست کرد و سخن متظلّمان و ممتحنان‌ شنید و داد بداد؛ چشم بد دور که نوشیروانی‌ دیگر است.

Ва агар касе гуяд « бзрго ва бо рФъто ки кор аморатаст , агар бадасти подшоҳи комгору кордон муҳташам уфтад , бўҷҳии басари барад ва аз ӯҳдаи он чунон берун ояд ки дайну дунё ӯро бадаст ояд ва агар бадаст оҷизӣ уфтад , ӯ бар худ дармонду халқ бар вай » , маози аллоҳ ки харида нъмтҳоишон бошад касе ва дар подшоҳии мулӯки ин хонадони сухан ноҳамвор гуяд ; аммо перони ҷаҳондидау гарму сард рӯзгор чашида аз сари шафқат ва сӯз гӯйанд фалони корӣ шоиста карду фалонро хатое бар он дошт , ва аз одами илои иўмнои ҳозо чунин бӯдааст . Ва дар хабараст : ани рҷлои ҷоءи ило алнабӣ слии аллоҳи алайҳу ?алау силам , қоли ?лаи бӣси алшии алأмораҳ , Фқоли алайҳи ассаломи нъми алшии алأмораҳи ани ахзҳо баҳақҳо ва ҳалҳо , ва ин ҳақҳо ва ҳалҳо ? султони муаззами баҳақ ва ҳал гирифт ва он намӯд ки подшоҳони муҳташами намоянд . Ва дигари ҳадис : чун касрии парвиз гузашта шуд , хабар ба пайғамбари алайҳ ассалом расед . Гуфт : ман астхлФўо ? қолўо : абнтаҳи бўрон . Қоли алайҳи ассаломи лни ислҳи қавми асндўои амрҳми илои амрأаҳ . Ин далел бузургтараст ки мардии шаҳами кофии муҳташам бояд маликро , ки чун барин ҷумла набошад , марду зан якеаст . Ва каъб аҳбор гуфтааст : мисли султону мардумон чун хаймаи муҳками бик сутун аст бардошта ва танобҳои он бозкшидаҳу бмихҳои муҳкам нигоҳ дошта , хаймаи мусулмонӣ маликасту сутуни подшоҳу таноб ва мехҳо раият ; пас чун нигоҳ карда ояд , асл сутунаст ва хайма бидон бпоӣаст , ҳар гуҳ ки ӯ суст шуду биФтод , на хайма монад ва на таноб ва на мех . Ва Нӯшервон гуфтааст : дар шаҳрӣ мақом макунед ки подшоҳии қоҳиру қодиру ҳокимии одилу боронии доиму табибии оламу обӣ равон набошад , ва агар ҳама бошаду подшоҳ қоҳир набошад , ин чизҳо ҳамаи ночизи гашт , тдўри ҳзаҳи алأмўри болأмири кдўрони алкраҳи алии алқтбу алқтби ҳўи алмалик . Подшоҳии одилу меҳрбони пайдои гашт ки ҳамеша пайдоу пояндаи бод .

و اگر کسی گوید «بزرگا و با رفعتا که کار امارت است، اگر بدست پادشاه کامگار و کاردان محتشم افتد، بوجهی بسر برد و از عهده آن چنان بیرون آید که دین و دنیا او را بدست آید و اگر بدست عاجزی افتد، او بر خود درماند و خلق بر وی»، معاذ اللّه‌ که خریده نعمتهایشان‌ باشد کسی و در پادشاهی ملوک این خاندان سخن ناهموار گوید؛ امّا پیران جهاندیده و گرم و سرد روزگار چشیده از سر شفقت و سوز گویند فلان کاری شایسته کرد و فلان را خطایی بر آن داشت، و از آدم الی یومنا هذا چنین بوده است. و در خبر است: انّ رجلا جاء الی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، قال له بئس الشّئ الأمارة، فقال علیه السّلام نعم الشّئ الأمارة ان اخذها بحقّها و حلّها، و این حقّها و حلّها؟ سلطان معظّم بحقّ و حلّ گرفت و آن نمود که پادشاهان محتشم نمایند. و دیگر حدیث: چون کسری پرویز گذشته شد، خبر به پیغمبر علیه السّلام رسید. گفت: من استخلفوا؟ قالوا: ابنته بوران. قال علیه السّلام لن یصلح قوم اسندوا امرهم الی امرأة . این دلیل بزرگتر است که مردی شهم‌ کافی محتشم باید ملک را، که چون برین جمله نباشد، مرد و زن یکی است. و کعب احبار گفته است: مثل سلطان و مردمان چون خیمه محکم بیک ستون است برداشته‌ و طنابهای آن بازکشیده و بمیخهای محکم نگاه داشته، خیمه مسلمانی ملک‌ است و ستون پادشاه و طناب و میخها رعیت؛ پس چون نگاه کرده آید، اصل ستون است و خیمه بدان بپای است، هر گه که او سست شد و بیفتاد، نه خیمه ماند و نه طناب و نه میخ. و نوشیروان گفته است: در شهری مقام مکنید که پادشاهی قاهر و قادر و حاکمی عادل و بارانی دائم و طبیبی عالم و آبی روان نباشد، و اگر همه باشد و پادشاه قاهر نباشد، این چیزها همه ناچیز گشت‌، تدور هذه الأمور بالأمیر کدوران الکرة علی القطب‌ و القطب هو الملک‌ . پادشاهی عادل و مهربان پیدا گشت که همیشه پیدا و پاینده باد.

Ва агар аз нажоди Маҳмӯду масъӯди подшоҳи муҳташам ва қоҳир нишаст , ҳеҷ аҷаб нест ки ёқӯби Лайси писар рӯйгарӣ буд ,у бўшҷоъи ъзди аддавлау аддӣни писари бўолҳсни буйа буд ки саркашеда пеш сомониён омад аз миёни Дайламон ва аз саркашии бнФсу ҳиммату тақдири эзадӣ , ҷлти азимата , малик ёфт , онгаҳ писараши ъзди баҳамату нафас қавӣтар омад аз падару хешовандон ва он кард ва он намӯд ки дар китоби тоҷии бўосҳқи собии брондаҳ -аст . Ва ахбори бўмслми соҳиби даъвати аббосиёну тоҳири зўи алиминину насри Аҳмад аз сомониён бисёр хонанд . Ва эзад , ҷлу ъло , гуфтаасту ҳўи асдқи алқоӣлин , дар шаъни толут :у зодаи бастаи фии алълму алҷсм - ва ҳар куҷои анояти офаридагор , ҷли ҷалола , омад , ҳамаи ҳунарҳо ва бузургӣҳо зоҳир кард ва аз хокистари оташӣ фурӯзон кард .

و اگر از نژاد محمود و مسعود پادشاه محتشم و قاهر نشست، هیچ عجب نیست که یعقوب لیث پسر روی‌گری‌ بود، و بوشجاع عضد الدّولة و الدّین‌ پسر بوالحسن بویه بود که سرکشیده‌ پیش سامانیان آمد از میان دیلمان و از سرکشی بنفس و همّت و تقدیر ایزدی، جلّت عظمته‌، ملک یافت، آنگه پسرش عضد بهمّت و نفس قویتر آمد از پدر و خویشاوندان و آن کرد و آن نمود که در کتاب تاجی‌ بواسحق صابی برانده- است. و اخبار بومسلم‌ صاحب دعوت عباسیان و طاهر ذو الیمینین‌ و نصر احمد از سامانیان بسیار خوانند. و ایزد، جلّ و علا، گفته است و هو اصدق القائلین‌، در شأن طالوت‌ : و زاده بسطة فی العلم و الجسم‌ - و هر کجا عنایت آفریدگار، جلّ جلاله، آمد، همه هنرها و بزرگیها ظاهر کرد و از خاکستر آتشی فروزان کرد.

[ қасидае аз бӯи Ҳанифаи аскоФӣ ]

[قصیده‌ای از بو حنیفه اسکافی‌]

Ва ман дар мтолъти ин китоби таърих аз фақиҳи бўҳниФаҳи аскоФии дархостам то қасида ӣӣ гуфт бҷҳти гузашта шудани султони Маҳмӯд ва омадани амири Муҳамад бар тахту мамлакат гирифтани масъӯд ,у бғоит некӯ гуфт ; ва фолӣ зада будам ки чун беслту мшоҳраҳи ин чунин қасида гуяд , агар подшоҳии буи иқбол кунад , бўҳниФаҳи сухани бачаи ҷойгоҳи расонад ! алФоли ҳақ , ончӣ бар дили гузашта буд , бар он қалами рафта буд . Чун [ пеш то ] тахти малики бхдоўнди султони муаззам иброҳӣм расед бхти фақиҳи бўҳниФаҳ чанд китоби дида буду хату лафз ӯро бпсндидаҳу фоли халоси гирифта , чун бтхт малик расед , аз бўҳниФаҳ пурседу шеъри хост , ваии қасида ӣӣ гуфт васлат ёфт ва бар асари он қасида ӣӣ дигари дархост ,у шоирони дигари пас аз онкии ҳафт сол бетарбияту бозҷсту слт монда буданд , слт ёфтанд . БўҳниФаҳи манзури гашт ,у қасидаҳои ғро гуфт , яке аз он инаст :

و من در مطالعت این کتاب تاریخ از فقیه بوحنیفه اسکافی‌ درخواستم تا قصیده‌یی گفت بجهت گذشته شدن سلطان محمود و آمدن امیر محمّد بر تخت و مملکت گرفتن مسعود، و بغایت نیکو گفت؛ و فالی زده بودم که چون بی‌صلت و مشاهره این چنین قصیده گوید، اگر پادشاهی بوی اقبال کند، بوحنیفه سخن بچه جایگاه رساند! الفال حقّ‌، آنچه بر دل گذشته بود، بر آن قلم رفته بود . چون [پیش تا] تخت ملک بخداوند سلطان معظّم ابراهیم رسید بخطّ فقیه بوحنیفه چند کتاب دیده بود و خطّ و لفظ او را بپسندیده و فال خلاص گرفته‌، چون بتخت ملک رسید، از بوحنیفه پرسید و شعر خواست، وی قصیده‌یی گفت وصلت یافت و بر اثر آن قصیده‌یی دیگر درخواست، و شاعران دیگر پس از آنکه هفت سال بی‌تربیت و بازجست‌ و صلت مانده بودند، صلت یافتند. بوحنیفه منظور گشت، و قصیده‌های غرّا گفت، یکی از آن این است: