Ва амири масъӯд , разии аллоҳи анҳу , аз гиреҳгон бирафт рӯзи панҷшанбеи ёздаҳуми моҳи раҷаб ва бншобўр расед рӯзи душанбеи ҳашт рӯзи мондаи азин моҳ ,у ббоғи шодёх фурӯд омад . Ва рӯзи якшанбеи ду рӯзи мондаи азин моҳи Аҳмади алии нўштгин гузашта шуд бншобўр , раҳмаи аллоҳи алайҳ ,у лкли аҷали китоб . Ва бигузашта шудан ӯ тавон гуфт ки саворӣу чавгону тоб - тобу дигари одоби ин кор мдрўс шуд . Ва амир чун бшҳр расед , бгрми кор лашкар месохт то бнсо фиристад . Ва тркмонон оромидаҳ буданд то худ чаҳ равад . Ва нома ҳои манеҳён бо вирду нисо бар он ҷумла буд ки аз он вақти боз ки аз гиреҳгон бирафта будем то бншобўри қарор буд , аз эшон хиёнатӣу дасти дарозӣ ӣӣ нарафтаасту бунаҳоашон бештар онаст ки шоҳи малик ғорат кардау ббрдаҳ ,у сахти шикаста диланд ,у ончӣ мондааст бо хештан доранд ва бар ҷониби биёбони бардау нек эҳтиёт мекунанд бурузу бшб ва ҳам ҷангро месозанд ва ҳам сулҳро ,у бҷўоб ки аз сӯрӣ расидааст лухтӣ сукӯн ёфтаанд влкн нек мешикваанд . Ва ҳар рӯзии салҷӯқиёну инолён бар пушт асб бошанд аз бомдод то чоштгоҳи фарох бар болои истодау пӯшида тадбир мекунанд , ки то башнавадаанд ки рояти олии сӯй ншобўр кашид , нек метарсанд . Ва ин номаҳо арза кард хоҷаи бўнсру амири даст аз шароб бикашеду сахти андеша манд мебуду пушаймони азин сафар ки ҷузи бадномӣ аз табаристони чизе бҳосл наомаду хуросонро ҳоли барин ҷумла . Ироқиро беш Зуҳра набӯд ки пеши вай сухан гуфтӣ дар тадбири малик .
و امیر مسعود، رضی اللّه عنه، از گرگان برفت روز پنجشنبه یازدهم ماه رجب و بنشابور رسید روز دوشنبه هشت روز مانده ازین ماه، و بباغ شادیاخ فرود آمد. و روز یکشنبه دو روز مانده ازین ماه احمد علی نوشتگین گذشته شد بنشابور، رحمة اللّه علیه، و لکلّ اجل کتاب . و بگذشته شدن او توان گفت که سواری و چوگان و طاب- طاب و دیگر آداب این کار مدروس شد. و امیر چون بشهر رسید، بگرم کار لشکر میساخت تا بنسا فرستد. و ترکمانان آرامیده بودند تا خود چه رود. و نامههای منهیان با ورد و نسا بر آن جمله بود که از آن وقت باز که از گرگان برفته بودیم تا بنشابور قرار بود، از ایشان خیانتی و دست درازییی نرفته است و بنههاشان بیشتر آن است که شاه ملک غارت کرده و ببرده، و سخت شکسته دلاند، و آنچه مانده است با خویشتن دارند و بر جانب بیابان برده و نیک احتیاط میکنند بروز و بشب و هم جنگ را میسازند و هم صلح را، و بجواب که از سوری رسیده است لختی سکون یافتهاند ولکن نیک میشکوهند . و هر روزی سلجوقیان و ینالیان بر پشت اسب باشند از بامداد تا چاشتگاه فراخ بر بالایی ایستاده و پوشیده تدبیر میکنند، که تا بشنودهاند که رایت عالی سوی نشابور کشید، نیک میترسند. و این نامهها عرضه کرد خواجه بونصر و امیر دست از شراب بکشید و سخت اندیشهمند میبود و پشیمان ازین سفر که جز بدنامی از طبرستان چیزی بحاصل نیامد و خراسان را حال برین جمله . عراقی را بیش زهره نبود که پیش وی سخن گفتی در تدبیر ملک.
Ва турфатар он омад ки бар хоҷаи бузурги Аҳмади абди алсмди амир бадгумон шуд бо он хизматҳои писандида ки ӯ карда буд ва тадбирҳои рост то ҳрўни мхзўлро бикуштанд ;у сабаби исёни ҳрўн аз абд алҷбор донист писари хоҷаи бузург ,у дигар сӯрат карданд ки ӯро бо аъдозбонӣ бӯдааст ,у муроди бойени ҳадис омадани салҷӯқиён бхросонаст . Ва аз хоҷа бўнср шунидам , раҳмаи аллоҳи алайҳ , дар хилватӣ ки бо Мансури тиФўр ва бо ман дошт гуфт : « худоӣ , ъзу ҷл , донад ки ин вазири рост ва носеҳаст ва аз чунин тӯҳматҳо давр , аммо мулӯкро хаёлҳо бандаду каси боътқоду бадали эшон чунонкӣ бояд роҳи набарду аҳволи эшонро дрнёбд . Ва ман ки бўнсрми бҳкми онкии сарв - корам аз ҷавонии бози илои иўмнои ҳозо бо эшон бӯдааст бар аҳволи эшон воқиф - терм , ҳам аз қазоӣ омадааст ки ин худованди мо бар вазир бадгумонаст то ҳар тадбири рост ки вай мекунад дар ҳар бобӣ бар зид меронад ,у азои ҷоءи алқзои ъмии албср . Ва чанд бори ин меҳтарро бёзмўд ва хизматҳои муҳим фармуд , бо лашкарҳои гарон номзад кард бар ҷониби Балху Тухористону Хатлон ва бар вай дар ниҳон муваккил дошт солории муҳташамроу хоҷаи ин ҳама майдонаст ва аз сар он мегузашт ва ҳеҷ насиҳати бознгрФт . Акнӯн чун ҳадиси салҷӯқиён афтодаасту амир ғамнок мебошаду машғӯли дили бад-ӣни сабаб ва месозад то лашкар бнсо фиристад , дарин маънӣ хилватӣ кард ва аз ҳар гӯна сухан мерафт , ҳар чаҳ вазир мегуфт , амири бтънаҳ ҷавоб медод . Чун бозгаштем , хоҷа бо ман хилватӣ кард ва гуфт « май бинии ончии марои пеш омадааст ? ё субҳони аллоҳи алъзим ! фарзандӣ аз ман чун абди алҷбор бо бисёр мардум аз пайвастагони кушта ва дар сар хоразм шуданд то ин худованд лухтӣ бидонаст ки ман дар ҳадиси хоразм бегуноҳ гӯна бӯдаам . Ман баҳр вақте ки ӯро занн уфтаду хаёли бандади писарӣу чандин мардум надорам ки ббод шаванд то ӯ бидонад ё надонад ки ман бегуноҳам . Ва аз он ин тркмонони турфа тараст ва аз ҳама бигузашта , марои бадишони майл чаро бошад то агар бузург гирданд пас аз он ки маро бисёр замину даст бӯса додаанд , вазорати хеш бмн диҳанд ? ! баҳамаи ҳолҳо ман имрӯзи вазир подшоҳӣам чун масъӯди писари Маҳмӯд , чунон донам ки бузургтар аз он бошам ки то ҷамъӣ ки маро бисёр хизмат кардаанд вазир эшон бошам . Ва чун ҳоли барин ҷумла бошад , бо ман дил куҷо монаду даст ва поем кор чун кунаду ройу тадбирам чун фароз ояд ? » гуфтам : зиндагонии худованди дарози бод , ин барин ҷумла нест . Дили бчнин ҷойҳо набояд барад , ки чун баддил ва бадгумон бошаду чандини муҳими пеш омадааст , рост наёяд . Гуфт : эй хоҷа , маро май бФрибӣ ? на кӯдаки хирадам . Надидӣ ки имрӯз чанд сухан бтънаҳ рафт ? ва дайраст то ман ин медидам ва мегузоштам , аммо акнӯн худ аз ҳад мебугзарад . Гуфтам : хоҷа раво дорад , агар ман ин ҳол ба маҷлиси олии расонам ? гуфт : суд надорад ки дили ин худованд табоҳ кардаанд . Агар вақте суханӣ равад азин абвоб , агар насиҳатии рости чунонкӣ аз ту сазаду ончӣ аз ман донеи баростии бози нмоӣӣ , раво бошаду озод мардӣ карда бошӣ . Гуфтам : нек омад .
و طرفهتر آن آمد که بر خواجه بزرگ احمد عبد الصّمد امیر بدگمان شد با آن خدمتهای پسندیده که او کرده بود و تدبیرهای راست تا هرون مخذول را بکشتند؛ و سبب عصیان هرون از عبد الجبّار دانست پسر خواجه بزرگ، و دیگر صورت کردند که او را با اعدازبانی بوده است، و مراد باین حدیث آمدن سلجوقیان بخراسان است. و از خواجه بونصر شنیدم، رحمة اللّه علیه، در خلوتی که با منصور طیفور و با من داشت گفت: «خدای، عزّ و جلّ، داند که این وزیر راست و ناصح است و از چنین تهمتها دور، امّا ملوک را خیالها بندد و کس باعتقاد و بدل ایشان چنانکه باید راه نبرد و احوال ایشان را درنیابد. و من که بونصرم بحکم آنکه سرو- کارم از جوانی باز الی یومنا هذا با ایشان بوده است بر احوال ایشان واقف- ترم، هم از قضای آمده است که این خداوند ما بر وزیر بدگمان است تا هر تدبیر راست که وی میکند در هر بابی بر ضد میراند، و اذا جاء القضا عمی البصر . و چند بار این مهتر را بیازمود و خدمتهای مهم فرمود، با لشکرهای گران نامزد کرد بر جانب بلخ و تخارستان و ختلان و بر وی در نهان موکّل داشت سالاری محتشم را و خواجه این همه میدانست و از سر آن میگذشت و هیچ نصیحت بازنگرفت. اکنون چون حدیث سلجوقیان افتاده است و امیر غمناک میباشد و مشغول دل بدین سبب و میسازد تا لشکر بنسا فرستد، درین معنی خلوتی کرد و از هر گونه سخن میرفت، هر چه وزیر میگفت، امیر بطعنه جواب میداد. چون بازگشتیم، خواجه با من خلوتی کرد و گفت «میبینی آنچه مرا پیش آمده است؟ یا سبحان اللّه العظیم! فرزندی از من چون عبد الجبّار با بسیار مردم از پیوستگان کشته و در سر خوارزم شدند تا این خداوند لختی بدانست که من در حدیث خوارزم بیگناه گونه بودهام. من بهر وقتی که او را ظنّ افتد و خیال بندد پسری و چندین مردم ندارم که بباد شوند تا او بداند یا نداند که من بیگناهم. و از آن این ترکمانان طرفهتر است و از همه بگذشته، مرا بدیشان میل چرا باشد تا اگر بزرگ گردند پس از آن که مرا بسیار زمین و دست بوسه دادهاند، وزارت خویش بمن دهند؟! بهمه حالها من امروز وزیر پادشاهیام چون مسعود پسر محمود، چنان دانم که بزرگتر از آن باشم که تا جمعی که مرا بسیار خدمت کردهاند وزیر ایشان باشم. و چون حال برین جمله باشد، با من دل کجا ماند و دست و پایم کار چون کند و رای و تدبیرم چون فراز آید؟ » گفتم: زندگانی خداوند دراز باد، این برین جمله نیست. دل بچنین جایها نباید برد، که چون بددل و بدگمان باشد و چندین مهم پیش آمده است، راست نیاید . گفت: ای خواجه، مرا میبفریبی؟ نه کودک خردم. ندیدی که امروز چند سخن بطعنه رفت؟ و دیر است تا من این میدیدم و میگذاشتم، امّا اکنون خود از حد میبگذرد . گفتم: خواجه روا دارد، اگر من این حال به مجلس عالی رسانم؟ گفت: سود ندارد که دل این خداوند تباه کردهاند . اگر وقتی سخنی رود ازین ابواب، اگر نصیحتی راست چنانکه از تو سزد و آنچه از من دانی براستی باز نمائی، روا باشد و آزاد مردی کرده باشی. گفتم: نیک آمد.
« аз иттифоқро амир хилватӣ карду ҳадиси Балху писарони алии тагину хоразм ва салҷӯқиён мерафт . Гуфтам : зиндагонии худованди дарози бод , муҳимотро набояд гузошт ки анбор шавад ,у хор гирифтан корҳо ин дил машғӯлӣ овардааст . Як чанде даст аз тараби кӯтоҳ бояд карду тан бакор дод ва бо вазир рой зад . Амир гуфт : « чаҳ мегӯйӣ ? ин ҳама аз вазири хезад ки бо мо рост нест »у дроистод ва аз хоҷаи бузурги гилаҳо кардан гирифт ки дар боби хоразми чунин ва чунин рафту писараш чунин кард ва инак салҷӯқиёнро оварад . Гуфтам : зиндагонии худованди дарози бод , хоҷа бо ман дарин боби даии маҷлисӣ дароз кардаасту сухан бисёр гуфта ва аз андозаи гузашта навмидӣҳо намӯда . Ман гуфтам ӯро ки раво бошад ки ин суханонро бмҷлси олии расонам ? гуфт : агар ҳадисӣ равад , раво бошад , агар аз худ бозгуе . Акнӯн агар фармон бошад то бозгуем . Гуфт : нек омад .
«از اتّفاق را امیر خلوتی کرد و حدیث بلخ و پسران علی تگین و خوارزم و سلجوقیان میرفت. گفتم: زندگانی خداوند دراز باد، مهمّات را نباید گذاشت که انبار شود، و خوار گرفتن کارها این دل مشغولی آورده است. یک چندی دست از طرب کوتاه باید کرد و تن بکار داد و با وزیر رای زد. امیر گفت: «چه میگویی؟ این همه از وزیر خیزد که با ما راست نیست» و درایستاد و از خواجه بزرگ گلهها کردن گرفت که در باب خوارزم چنین و چنین رفت و پسرش چنین کرد و اینک سلجوقیان را آورد. گفتم: زندگانی خداوند دراز باد، خواجه با من درین باب دی مجلسی دراز کرده است و سخن بسیار گفته و از اندازه گذشته نومیدیها نموده. من گفتم او را که روا باشد که این سخنان را بمجلس عالی رسانم؟ گفت: اگر حدیثی رود، روا باشد، اگر از خود بازگویی. اکنون اگر فرمان باشد تا بازگویم. گفت: نیک آمد.
Дроистодм ва ҳар чаҳ вазир гуфта буд бтмомӣ бозгуфтам . Замонӣ нек андешед , пас гуфт :
درایستادم و هر چه وزیر گفته بود بتمامی بازگفتم. زمانی نیک اندیشید، پس گفت:
Алҳақ рост мегуяд ки хону мону писару мардумаши ҳама дар сар хоразм шуду тадбир -ҳои рост кард аз дил то он мағрур барофтод . Гуфтам : чун худованд медонад ки чунинаст ва ин мард вазираст ва чанд хизмат ки вайро фармӯда омад некӯи басари бараду ҷону мол пеш дошт , бар ваии бадгумон бӯдану вайро муттаҳами доштан фоида чист ? ки халали он бакорҳои худованд бозгардад ки вазири бадгумони тадбири рост чун донад кард ? ки ҳар чаҳ бияндешад ва хоҳад ки бигӯед , бадалаш ояд ки дигргўнаҳ хоҳанд шунӯд , ҷуз бар муроди вақт сухан нагӯяду савобу салоҳ дар миён гум шавад . Амир , разии аллоҳи анҳу , гуфт : ҳамчунинаст ки гуфтӣ , ва моро то ин ғояти азин марди хиёнатӣ пайдо наёмадааст . Аммо гӯши мо аз вай пар кардаанд ва ҳануз мекунанд . Гуфтам : худовандро имрӯзи муҳимот бисёр пеш омадааст , агар рой олӣ бинад , дили ин мардро дарёфта ояд , ва агар пас азин дар боби вай суханӣ гӯйанд беваҷҳ , бонг бар он кас зада ояд , то ҳушу дили бад-ӣн мард бозояд ва корҳои худованд напечаду некӯ пеш равад . Гуфт : чаҳ бояд кард дарин боб ? гуфтам :
الحق راست میگوید که خان و مان و پسر و مردمش همه در سر خوارزم شد و تدبیر- های راست کرد از دل تا آن مغرور برافتاد. گفتم: چون خداوند میداند که چنین است و این مرد وزیر است و چند خدمت که وی را فرموده آمد نیکو بسر برد و جان و مال پیش داشت، بر وی بدگمان بودن و وی را متّهم داشتن فایده چیست؟ که خلل آن بکارهای خداوند بازگردد که وزیر بدگمان تدبیر راست چون داند کرد؟ که هر چه بیندیشد و خواهد که بگوید، بدلش آید که دیگرگونه خواهند شنود، جز بر مراد وقت سخن نگوید و صواب و صلاح در میان گم شود. امیر، رضی اللّه عنه، گفت: همچنین است که گفتی، و ما را تا این غایت ازین مرد خیانتی پیدا نیامده است. امّا گوش ما از وی پر کردهاند و هنوز میکنند. گفتم: خداوند را امروز مهمّات بسیار پیش آمده است، اگر رای عالی بیند، دل این مرد را دریافته آید، و اگر پس ازین در باب وی سخنی گویند بیوجه، بانگ بر آن کس زده آید، تا هوش و دل بدین مرد بازآید و کارهای خداوند نپیچد و نیکو پیش رود . گفت: چه باید کرد درین باب؟ گفتم:
Худованд агар бинад , ӯро бихонад ва хилватӣ бошаду дил ӯ гарм карда ояд . Гуфт : моро шарм ояд - худоӣ , ъзу ҷл , он подшоҳи бузургро биёмурзод , тавон гуфт ки аз ваии Каримтару ҳалимтар подшоҳи натавонад буд - гуфтам : пас худованд чаҳ бинад ? гуфт : турои намози дигари наздики вай бояд рафт ба пайғоми мо ва ҳар чаҳ доне ки савоб бошаду бФроғти дил ӯ бозгардад бигуфт , ва мо низ фардои бмшоФҳаҳи бигӯем , чунонкӣ ӯро ҳеҷ бадгумонӣ намонад , ва чун бозгардӣ моро бибояд дид то ҳар чаҳ рафта бошад , бо ман бозгуе . Гуфтам : агар рой олӣ бинад , ъбдўс ё касе дигар аз наздикони худованд ки савоб дида ояд бо банда ояд , ду тан на чун як тан бошад . Гуфт : « донам ки чаҳ андешӣдае , моро бар ту мушарраф бакор несту ҳоли шафқату ростии ту сахт муқарараст » ва бисёр некуӣ гуфт , чунонкӣ шарм гирифтам ва хизмат кардаму бозгаштам .
خداوند اگر بیند، او را بخواند و خلوتی باشد و دل او گرم کرده آید. گفت: ما را شرم آید- خدای، عزّ و جلّ، آن پادشاه بزرگ را بیامرزاد، توان گفت که از وی کریمتر و حلیمتر پادشاه نتواند بود- گفتم: پس خداوند چه بیند؟ گفت: ترا نماز دیگر نزدیک وی باید رفت به پیغام ما و هر چه دانی که صواب باشد و بفراغت دل او بازگردد بگفت، و ما نیز فردا بمشافهه بگوییم، چنانکه او را هیچ بدگمانی نماند، و چون بازگردی ما را بباید دید تا هر چه رفته باشد، با من بازگویی. گفتم: اگر رای عالی بیند، عبدوس یا کسی دیگر از نزدیکان خداوند که صواب دیده آید با بنده آید، دو تن نه چون یک تن باشد. گفت: «دانم که چه اندیشیدهای، ما را بر تو مشرف بکار نیست و حال شفقت و راستی تو سخت مقرّر است» و بسیار نیکویی گفت، چنانکه شرم گرفتم و خدمت کردم و بازگشتم.
«у намози дигари наздик хоҷа рафтам ва ҳар чаҳ рафта буд бо ӯ бигуфтаму пайғомии сартосар ҳама навохт ва дилгармӣ бидодам , чун тамом шуд , хоҷа бархесту замин бӯса дод ва бинишаст ва бигирист ва гуфт : ман ҳаргизи ҳақи худовандии ин подшоҳ фаромӯш накунам бад-ӣни дараҷаи бузург ки марои ниҳод , то зиндаам аз хизмату насиҳату шафқати чизеи боқии нмонм . Аммо чашм дорам ки сухани ҳосидону душманони маро бар ман шунӯда наёяд ва агар аз ман хатое равад , марои андари он бедор карда ояд ва худ гӯшмол дода шаваду онро дар дил нигоҳ дошта наёяд . Ва бидонча бар ман бадгумон мебошад ва ман тарсони хотиру даст аз кор бишуда , зарари он бакорҳои малик бозгардад ва чигуна дар муҳимот сухан тавонад гуфт .
«و نماز دیگر نزدیک خواجه رفتم و هر چه رفته بود با او بگفتم و پیغامی سرتاسر همه نواخت و دلگرمی بدادم، چون تمام شد، خواجه برخاست و زمین بوسه داد و بنشست و بگریست و گفت: من هرگز حقّ خداوندی این پادشاه فراموش نکنم بدین درجه بزرگ که مرا نهاد، تا زندهام از خدمت و نصیحت و شفقت چیزی باقی نمانم. امّا چشم دارم که سخن حاسدان و دشمنان مرا بر من شنوده نیاید و اگر از من خطایی رود، مرا اندر آن بیدار کرده آید و خود گوشمال داده شود و آنرا در دل نگاه داشته نیاید. و بدانچه بر من بدگمان میباشد و من ترسان خاطر و دست از کار بشده، ضرر آن بکارهای ملک بازگردد و چگونه در مهمّات سخن تواند گفت.
Гуфтам : худованди хоҷаи бузурги бтмомии дили хеш қавӣ кунад ва фориғ гирданд , ки агар пас азин нифоқӣ равад , бидон бўнсрро бояд гирифт . Ва дили вайро хуш кардаму бозгаштаму ончии рафта буд бтмомӣ бо амир бигуфтам ва гуфтам : агар рой олӣ бинад , фардо дар хилвати хоҷаи бузургро никўӣӣ гуфта шавад , ки ончӣ аз лафз олӣ мешунӯд , дигар бошад . Гуфт : чунин кунам . Дигари рӯзи пас аз бор хилватӣ кард бо хоҷа , ки қавм бозгаштанд , ва маро бихонаду фаслӣ чанд сухан гуфт бо вазири сахти некӯ , чунонкии вазирро ҳеҷ бадгумонӣ намонад . Ва ин сухани фариза буд то ин корҳо магар бигушоед , ки бевазир рост наёяд . » мо гуфтем : ҳамчунинаст ,у вайро дуои гуфтем ки чунин масолеҳ нигоҳ медорад .
گفتم: خداوند خواجه بزرگ بتمامی دل خویش قوی کند و فارغ گرداند، که اگر پس ازین نفاقی رود، بدان بونصر را باید گرفت . و دل وی را خوش کردم و بازگشتم و آنچه رفته بود بتمامی با امیر بگفتم و گفتم: اگر رای عالی بیند، فردا در خلوت خواجه بزرگ را نیکوئی گفته شود، که آنچه از لفظ عالی میشنود، دیگر باشد. گفت: چنین کنم. دیگر روز پس از بار خلوتی کرد با خواجه، که قوم بازگشتند، و مرا بخواند و فصلی چند سخن گفت با وزیر سخت نیکو، چنانکه وزیر را هیچ بدگمانی نماند. و این سخن فریضه بود تا این کارها مگر بگشاید، که بیوزیر راست نیاید .» ما گفتیم: همچنین است، و وی را دعا گفتیم که چنین مصالح نگاه میدارد.