Ва моҳи рамазон фароз омад ва рӯза гирифтанд . Ва аз он манеҳён ки буданд пӯшидаи бнсои номаҳои эшон расед , ва набишта буданд ки чандон олату неъмату сутуру зару симу ҷомау силаҳу таҷаммули бадаст тркмонон афтод ки дар он мутаҳайир шуданд ва гуфтӣ боварашон менаёяд ки чунин ҳол рафтааст . Ва чун эмин шуданд , маҷлисӣ карданду аъён вау мақдамону перон дар харгоҳӣ бинишастанд ва рой заданд ва гуфтанд ки ноандешӣдау нобиўсони чунин ҳоле рафт ,у пеши хеш бар истодан маҳол бошад ва ин лашкари бузургро на мо задем , аммо беш аз он набӯд ки хештанро нигоҳ медоштем . Ва аз бетадбирӣ эшон бӯдаасту хости эзад , ъзи зикра , ки чунин ҳол бирафт то мо бикборгӣ ночиз нашудему ноандешӣдаи чандини неъмату олати бадаст мо омаду дарвеш будем , тавонгари шудем ;у султони масъӯди подшоҳӣ бузургаст ва дар ислом чанд ӯ дигар нест ва ин лашкар ӯро аз бетадбирӣ ва бе солории чунин ҳол афтод ; солорону лашкар бисёр дорад , моро бидонча афтод , ғарра набояд шуду расӯлӣ бояд фиристоду сухани банда вор гуфту узри хост ки сухани мо ҳамонаст ки пеши азин буд ва чаҳ чора буд моро аз кӯшиш , чун қасди хонҳо ва ҷонҳо карданд , то чаҳ ҷавоб расад ки роҳи бакор хеш тавонем барад .
و ماه رمضان فراز آمد و روزه گرفتند. و از آن منهیان که بودند پوشیده بنسا نامههای ایشان رسید، و نبشته بودند که چندان آلت و نعمت و ستور و زر و سیم و جامه و سلاح و تجمّل بدست ترکمانان افتاد که در آن متحیّر شدند و گفتی باورشان مینیاید که چنین حال رفته است. و چون ایمن شدند، مجلسی کردند و اعیان و و مقدّمان و پیران در خرگاهی بنشستند و رای زدند و گفتند که نااندیشیده و نابیوسان چنین حالی رفت، و پیش خویش بر ایستادن محال باشد و این لشکر بزرگ را نه ما زدیم، امّا بیش از آن نبود که خویشتن را نگاه میداشتیم. و از بیتدبیری ایشان بوده است و خواست ایزد، عزّ ذکره، که چنین حال برفت تا ما بیکبارگی ناچیز نشدیم و نااندیشیده چندین نعمت و آلت بدست ما آمد و درویش بودیم، توانگر شدیم؛ و سلطان مسعود پادشاهی بزرگ است و در اسلام چند او دیگر نیست و این لشکر او را از بیتدبیری و بیسالاری چنین حال افتاد؛ سالاران و لشکر بسیار دارد، ما را بدانچه افتاد، غرّه نباید شد و رسولی باید فرستاد و سخن بندهوار گفت و عذر خواست که سخن ما همان است که پیش ازین بود و چه چاره بود ما را از کوشش، چون قصد خانها و جانها کردند، تا چه جواب رسد که راه بکار خویش توانیم برد .
Чун азин номаҳо воқифи гашт , амири лухтии бёромид ва дар хилват бо вазир бигуфт .
چون ازین نامهها واقف گشت، امیر لختی بیارامید و در خلوت با وزیر بگفت.
Вазир гуфт : ин тадбир нест то чаҳ кунанд ки бҳичи ҳол раво нест моро бо эшон сухани ҷузи бшмшири гуфтан . Ва носавоб буд лашкар фиристодан . Ва дарин абвоби бўнсри гувоҳ манаст ки бо вай гуфта будам , аммо чун худованд зҷр шуд ва ҳар касе суханӣ ноандешӣда мегуфт , ҷузи хомӯшӣ рӯй набӯд , то пас аз ин чаҳ тоза гардад ?
وزیر گفت : این تدبیر نیست تا چه کنند که بهیچ حال روا نیست ما را با ایشان سخن جز بشمشیر گفتن. و ناصواب بود لشکر فرستادن. و درین ابواب بونصر گواه من است که با وی گفته بودم، امّا چون خداوند ضجر شد و هر کسی سخنی نااندیشیده میگفت، جز خاموشی روی نبود، تا پس از این چه تازه گردد؟
[ номаи тркмонон дар боби сулҳ ]
[نامه ترکمانان در باب صلح]
Ва дамодами ин млтФаҳ ҳои манеҳён , расӯл бадаргоҳ омад аз он тркмонони салҷӯқии мардии пери бухории донишманду сухани гӯй . Нома ӣӣ дошт бхўоҷаҳи бузурги сахти бтўозъи набишта ва гуфта ки мо хато кардем дар мутавасситу шафиъу поимрди сӯриро кардан , ки вай мутаҳаввирасту салоҳу оқибати хуб нигоҳ надошт . Лоҷарами худованди султонро бар он дошт ки лашкар фиристоду маози аллоҳ ки моро Зуҳраи он буд ки шамшери кшидимӣ бар рӯй лашкари Мансур , аммо чун дарафтоданд чун гург дар рама , ва зинҳорён будем , [ ва ] қасди хонаҳоу зану фарзанд мо карданд , чаҳ чора буд аз дафъ кардан ки ҷон хушаст . Акнӯн мо бар сухан хешем ки дар аввал гуфта будем , ва ин чашми захмӣ буд ки афтод бе муроди мо . Агар бинад хоҷаи бузурги бҳкми онкии моро бхўорзм навбат доштааст брўзгори Хоразмшоҳи олтўнтошу ҳақи нону намак буд , Бамёни ин кори даройад ва поимрд бошаду дили худованди султонро хуш кунад то узри мо пазируфта ояд ва ин каси моро бо ҷавоб нома бозгардонеда шавад бар қоида ӣӣ ки дили мо бар он қарор гирад то накӯҳиш кӯтоҳ гардад . Ва агар Муътамидӣ бо ин кас мо фиристад хоҷаи бузург аз он хеши ҳам некӯтар бошад то сухан мо башнавад ва муқарар гардад ки мо бандагонему ҷуз салоҳ намеҷӯйем .
و دمادم این ملطّفههای منهیان، رسول بدرگاه آمد از آن ترکمانان سلجوقی مردی پیر بخاری دانشمند و سخنگوی. نامهیی داشت بخواجه بزرگ سخت بتواضع نبشته و گفته که ما خطا کردیم در متوسّط و شفیع و پایمرد سوری را کردن، که وی متهّور است و صلاح و عاقبت خوب نگاه نداشت. لاجرم خداوند سلطان را بر آن داشت که لشکر فرستاد و معاذ اللّه که ما را زهره آن بود که شمشیر کشیدیمی بر روی لشکر منصور، امّا چون درافتادند چون گرگ در رمه، و زینهاریان بودیم، [و] قصد خانهها و زن و فرزند ما کردند، چه چاره بود از دفع کردن که جان خوش است . اکنون ما بر سخن خویشیم که در اوّل گفته بودیم، و این چشم زخمی بود که افتاد بیمراد ما . اگر بیند خواجه بزرگ بحکم آنکه ما را بخوارزم نوبت داشته است بروزگار خوارزمشاه آلتونتاش و حقّ نان و نمک بود، بمیان این کار درآید و پایمرد باشد و دل خداوند سلطان را خوش کند تا عذر ما پذیرفته آید و این کس ما را با جواب نامه بازگردانیده شود بر قاعدهیی که دل ما بر آن قرار گیرد تا نکوهش کوتاه گردد. و اگر معتمدی با این کس ما فرستد خواجه بزرگ از آن خویش هم نیکوتر باشد تا سخن ما بشنود و مقرّر گردد که ما بندگانیم و جز صلاح نمیجوییم.
Хоҷаи бузурги ин нома бихонаду сухан расӯл бишунид ҳам фарохури нома балки тамомтар . Мисол дод то расӯлро фурӯд овараданд ва ин ҳоли бтмомӣ бо амир бигуфт дар хилватӣ ки карданду аъён ҳозир омаданду амирро ин тақарруб нохуш наомад ва бар он қарор доданд ки қозии бўнсри синиро фиристода ояд бо ин донишманди бухорӣ то бараваду сухани аъён тркмонон башнавад ва агар зарқӣ несту роҳи бадеҳӣ май барад ончӣ гуфтаанд , дархоҳад то бо вай расӯлон фиристанду сухан кушода бигӯянду қоида ӣӣ рост ниҳода шавад , чунонкии дилҳо қарор гирад . Ва аз пеш амир бозгаштанд барин ҷумла . Вазиру соҳиби девони рисолат холӣ бинишастанд ва чунон намуданд ки бисёр ҷаҳд карда омад то дили худованди султон нарм карда шуд то ин узри бпзирФт ва ин расӯл аз муътамадони он даргоҳаст бояд ки вайро пухтаи боз - гардонида ояд то ин корҳои табоҳ шуда бслоҳ бозояд .
خواجه بزرگ این نامه بخواند و سخن رسول بشنید هم فراخور نامه بلکه تمامتر. مثال داد تا رسول را فرود آوردند و این حال بتمامی با امیر بگفت در خلوتی که کردند و اعیان حاضر آمدند و امیر را این تقرّب ناخوش نیامد و بر آن قرار دادند که قاضی بونصر صینی را فرستاده آید با این دانشمند بخاری تا برود و سخن اعیان ترکمانان بشنود و اگر زرقی نیست و راه بدیهی میبرد آنچه گفتهاند، درخواهد تا با وی رسولان فرستند و سخن گشاده بگویند و قاعدهیی راست نهاده شود، چنانکه دلها قرار گیرد. و از پیش امیر بازگشتند برین جمله. وزیر و صاحب دیوان رسالت خالی بنشستند و چنان نمودند که بسیار جهد کرده آمد تا دل خداوند سلطان نرم کرده شد تا این عذر بپذیرفت و این رسول از معتمدان آن درگاه است باید که وی را پخته باز- گردانیده آید تا این کارهای تباه شده بصلاح بازآید .
Ва ночори ҳоли ин синии бознмоим то шарти таърих биҷой оварда бошам : ин мардӣ буд аз дҳоаҳи алрҷол бо фазлӣ на бисёр ва на ишвау зарқ бо вай . Ва падараши амири Маҳмӯдро , разии аллоҳи анҳу , мؤдбӣ карда буд бгоҳ кӯдакии қуръонроу амири одил , раҳмаи аллоҳ ,ро пишнмоз бӯдау онгоҳ аз бдхўиии хашми гирифтау бтркстони рафтау онҷо боваз кунад қарори гирифтау наздики аилги мозии ҷоҳи гӯна ӣӣ ёфтау амири Маҳмӯд дар ниҳони вайро манеҳӣ сохта ва аз ҷиҳати вай бисёр Фоӣдаҳи ҳосил шуда . Бўнсри синии бад-ӣни ду сабаби ҳолатӣ қавӣ дошт . Бохри рӯзгори амири Маҳмӯди ашрофи даргоҳи бадв мФўз шуд всинии шуғлро қоида ӣӣ қавии ниҳод ,у амири масъӯди бобтдои кори ин шуғл бар ваии бдошт ва аз тбсту тсҳб ӯ дил бар вай гарон карду шуғли ббўсъид мушарраф дод всиниро заомати толиқон ва Марв фармуд ;у ваии писари хешро онҷо фиристод ба ниёбат ва бо мо мегашт дар ҳамаи сафарҳо . Ва охири кораши он буд ки брўзгори мўдўдии бўсҳли зўзнии бҳкми онкӣ бо ӯ бад буд ӯро дар қлътии афканди бҳндўстон басӯратӣ ки дар боби ваии Фрокрд то аз ваии бсохтнду онҷо гузашта шуду ҳадиси марг ӯ аз ҳар лавнӣ гуфтанд аз ҳадиси Фқоъу шаробу кабобу хоя ,у ҳақиқати он эзад , ъзи зикра , тавонад донист ва аз ин қавм кас намондааст ва қиёматӣ хоҳад буду ҳисобӣ бемуҳобоу доварии одилу доно , ва бисёр Фзиҳтҳо ки азин зерзамин бархоҳад омад ! эзад , ъзи зикра , салоҳи боризонеи дороади баҳақи Муҳамаду ?алаи аҷмъин .
و ناچار حال این صینی بازنمایم تا شرط تاریخ بجای آورده باشم: این مردی بود از دهاة الرّجال با فضلی نه بسیار و نه عشوه و زرق با وی. و پدرش امیر محمود را، رضی اللّه عنه، مؤدّبی کرده بود بگاه کودکی قرآن را و امیر عادل، رحمة اللّه، را پیشنماز بوده و آنگاه از بدخویی خشم گرفته و بترکستان رفته و آنجا باوز کند قرار گرفته و نزدیک ایلگ ماضی جاهگونهیی یافته و امیر محمود در نهان وی را منهی ساخته و از جهت وی بسیار فائده حاصل شده. بونصر صینی بدین دو سبب حالتی قوی داشت. بآخر روزگار امیر محمود اشراف درگاه بدو مفوّض شد وصینی شغل را قاعدهیی قوی نهاد، و امیر مسعود بابتدای کار این شغل بر وی بداشت و از تبسّط و تسّحب او دل بر وی گران کرد و شغل ببوسعید مشرف داد وصینی را زعامت طالقان و مرو فرمود؛ و وی پسر خویش را آنجا فرستاد به نیابت و با ما میگشت در همه سفرها. و آخر کارش آن بود که بروزگار مودودی بوسهل زوزنی بحکم آنکه با او بد بود او را در قلعتی افکند بهندوستان بصورتی که در باب وی فراکرد تا از وی بساختند و آنجا گذشته شد و حدیث مرگ او از هر لونی گفتند از حدیث فقاع و شراب و کباب و خایه، و حقیقت آن ایزد، عزّ ذکره، تواند دانست و از این قوم کس نمانده است و قیامتی خواهد بود و حسابی بیمحابا و داوری عادل و دانا، و بسیار فضیحتها که ازین زیرزمین برخواهد آمد! ایزد، عزّ ذکره، صلاح بارزانی داراد بحقّ محمّد و آله اجمعین .
Ва қозии синиро слтӣ некӯ фармуд амиру вайро пеш хонду бмшоФҳаҳ пайғом дод дарин маъонии бмшҳди вазиру соҳиби девони рисолат . Ва бозгашту кори бсохт . Ва пери бухориро слтӣ доданду вазир ӯро бихонаду ончии гуфтанӣ буд ҷавоби пайғомҳо бо ӯ бигуфт ва аз ншобўр бирафтанд рӯзи панҷшанбеи дувуми моҳи рамазон ,у онҷо муддатӣ бимонад . Ва бо синии қосидони фиристода будем биёмаданду нома ҳо овараданд бмнозраҳ дар ҳар бобӣ ки рафт , ва ҷавобҳо рафт то бар чизе қарор гирифт . Всинӣ бншобўр омад рӯзи чаҳоршанбеи даҳ рӯзи монда аз шавол . Ва бо ваии се расӯл буд аз тркмонони яке аз он ибғў ва яке аз он туғрул ва яке аз он Довӯд ,у донишманди бухорӣ бо эшон . Ва дигари рӯзи эшонро бдиўон вазорат фиристоданд ва бисёр сухан рафт ва то намози дигар рӯзгор шуд , ва бо амири сухан ба пайғом буд , охир қарор гирифт бдонкаҳи вилояти нисоу Фроўаҳу диҳистони бад-ӣни се мақдам дода ояд ва эшонро халъату маншуру ливо фиристода шавад всинӣ баравад то халъати бадишони расонад ва эшонро савганд диҳад ки султонро мутӣъ ва фармон бурдор бошанду бад-ӣни се вилоят ақтсор кунанд ва чун султон бблх ояд ва эшон эмин шаванд , як тани азин се мақдами онҷо бадаргоҳ ояду бхдмти ббошд . Ва расӯлдори расӯлонро бахӯбӣ фурӯд оварад . Ва устодам маншурҳо насахт карду таҳрири он ман кардам , диҳистони баноми Довӯду нисои баноми туғрулу Фроўаҳи баноми ибғў ,у амири онро тўқиъ кард . Ва номаҳо нбштнд аз султон ва ин мақдамонро деҳқон мухотаба карданд .
و قاضی صینی را صلتی نیکو فرمود امیر و وی را پیش خواند و بمشافهه پیغام داد درین معانی بمشهد وزیر و صاحب دیوان رسالت. و بازگشت و کار بساخت. و پیر بخاری را صلتی دادند و وزیر او را بخواند و آنچه گفتنی بود جواب پیغامها با او بگفت و از نشابور برفتند روز پنجشنبه دوم ماه رمضان، و آنجا مدّتی بماند. و با صینی قاصدان فرستاده بودیم بیامدند و نامهها آوردند بمناظره در هر بابی که رفت، و جوابها رفت تا بر چیزی قرار گرفت . وصینی بنشابور آمد روز چهارشنبه ده روز مانده از شوّال. و با وی سه رسول بود از ترکمانان یکی از آن یبغو و یکی از آن طغرل و یکی از آن داود، و دانشمند بخاری با ایشان. و دیگر روز ایشان را بدیوان وزارت فرستادند و بسیار سخن رفت و تا نماز دیگر روزگار شد، و با امیر سخن به پیغام بود، آخر قرار گرفت بدانکه ولایت نسا و فراوه و دهستان بدین سه مقدّم داده آید و ایشان را خلعت و منشور و لوا فرستاده شود وصینی برود تا خلعت بدیشان رساند و ایشان را سوگند دهد که سلطان را مطیع و فرمانبردار باشند و بدین سه ولایت اقتصار کنند و چون سلطان ببلخ آید و ایشان ایمن شوند، یک تن ازین سه مقدّم آنجا بدرگاه آید و بخدمت بباشد . و رسولدار رسولان را بخوبی فرود آورد. و استادم منشورها نسخت کرد و تحریر آن من کردم، دهستان بنام داود و نسا بنام طغرل و فراوه بنام یبغو، و امیر آن را توقیع کرد. و نامهها نبشتند از سلطان و این مقدّمان را دهقان مخاطبه کردند.
Ва се халъати бсохтнд , чунонкии расм волён бошад : кулоҳи ду шоху ливоу ҷома дӯхта барисам мо ,у асбу астому камари бзр ҳам барисам таркон ,у ҷомаҳои нобурӣда аз ҳар дастӣ ҳар якеро сӣ то . Дигари рӯзи расӯлонро бихонад ва халъат доданд васлат . Ва рӯзи одинаи пас аз намоз , ҳашт рӯзи монда аз шавол , синӣ ва ин расӯлон аз ншобўр бирафтанд сӯии нисо . Ва амири лухтии сокин тар шуду дасти бншоту шароби барад ки муддатии дароз буд то нахурда буд .
و سه خلعت بساختند، چنانکه رسم والیان باشد: کلاه دو شاخ و لوا و جامه دوخته برسم ما، و اسب و استام و کمر بزر هم برسم ترکان، و جامههای نابریده از هر دستی هر یکی را سی تا. دیگر روز رسولان را بخواند و خلعت دادند وصلت. و روز آدینه پس از نماز، هشت روز مانده از شوّال، صینی و این رسولان از نشابور برفتند سوی نسا. و امیر لختی ساکنتر شد و دست بنشاط و شراب برد که مدّتی دراز بود تا نخورده بود.