Ҳикояи амири алмؤмнини маъаи ибни алсмоку ибни абди алъзизи алзоҳдин

حکایة امیر المؤمنین مع ابن السّماک و ابن عبد العزیز الزّاهدین‌

Ҳрўни алрашеди як сол ба Маккаи рафта буд , ҳрсҳои аллоҳи таъолӣ , чун маносик гзордаҳ омад ва боз намӯда буданд ки онҷои ду тананд аз зоҳидии бузурги якеро ибн алсмок гӯйанд ва якеро [ ибн ] абди алъзизи умрӣу наздики ҳеҷ султон нарафтанд . Фазли рабиъро гуфт ё аббосӣ -у вайро чунон гуфтӣ - маро орзӯаст ки ин ду порсои мардро ки наздик салотин нараванд бубинаму сухан эшон бишинавам ва бидонам ҳолу сирату даруну беруни эшон , тадбир чист ? гуфт : фармони амири алмؤмнинро бошад ки чаҳ андешӣдааст ва чигуна хоҳад ва фармоед , то бандаи тадбир он бисозад . Гуфт : муроди ман онаст ки мтнкри наздик эшон шавем то ҳар дуро чигуна ёбем , ки мроӣёнро ба ҳтом дунё битавон донист . Фазл гуфт : савоб омад , чаҳ фармоед ? гуфт : бозгард ва ду хари мисрӣ рост кун ва ду кӣса дар ҳар яке ҳазор динори зар ,у ҷомаи бозаргонони пӯшу намоз хуфтани наздик ман бош то бигӯям ки чаҳ бояд кард . Фазли бозгашт ва ин ҳама рост карду намози дигарро наздик ҳорӯн омад , ёфт ӯро ҷомаи бозаргонони пӯшида , бархест ва ба хар барнишасту фазл бар хари дигар ,у зар ба касе дод ки сарой ҳар ду зоҳид донисту вайро пеш карданд бо ду рикоби дори хос ва омаданд мтнкр , чунонкии кас биҷой наёрад ва бо эшон машъалау шамъӣ на .

هرون الرّشید یک سال به مکه رفته بود، حرسها اللّه تعالی‌، چون مناسک‌ گزارده آمد و باز نموده بودند که آنجا دو تن‌اند از زاهدان بزرگ یکی را ابن السّماک گویند و یکی را [ابن‌] عبد العزیز عمری و نزدیک هیچ سلطان نرفتند. فضل ربیع‌ را گفت یا عبّاسی- و وی را چنان گفتی- مرا آرزوست که این دو پارسا مرد را که نزدیک سلاطین نروند ببینم و سخن ایشان بشنوم و بدانم حال و سیرت و درون و بیرون‌ ایشان، تدبیر چیست؟ گفت: فرمان امیر المؤمنین را باشد که چه اندیشیده است و چگونه خواهد و فرماید، تا بنده تدبیر آن بسازد. گفت: مراد من آن است که متنکّر نزدیک ایشان شویم تا هر دو را چگونه یابیم، که مرائیان‌ را به حطام دنیا بتوان دانست. فضل گفت: صواب آمد، چه فرماید؟ گفت: بازگرد و دو خر مصری راست کن‌ و دو کیسه در هر یکی هزار دینار زر، و جامه بازرگانان پوش و نماز خفتن‌ نزدیک من باش تا بگویم که چه باید کرد. فضل بازگشت و این همه راست کرد و نماز دیگر را نزدیک هارون آمد، یافت او را جامه بازرگانان پوشیده‌، برخاست و به خر برنشست‌ و فضل بر خر دیگر، و زر به کسی داد که سرای هر دو زاهد دانست و وی را پیش کردند با دو رکاب‌دار خاصّ‌ و آمدند متنکّر، چنانکه کس بجای نیارد و با ایشان مشعله‌ و شمعی نه.

Нахусти бадари сарои умрии расиданд , дар бзднд ба чанд дафъат то овоз омад ки кист ?

نخست بدر سرای عمری رسیدند، در بزدند به چند دفعت تا آواز آمد که کیست؟

Ҷавоб доданд ки дрбгшоиид , касеаст ки мехоҳад ки зоҳидро пӯшида ба бинад .

جواب دادند که دربگشایید، کسی است که می‌خواهد که زاهد را پوشیده به‌بیند.

Канизакӣ кам баҳо биёмад ва дар бикшод . Ҳрўну фазлу далели муътамад ҳар се дррФтнд , ёфтанд умриро дар хона ба намози истодау бӯрёе халқ афгандау чроғдонӣ бар куни сабуеи ниҳода . Ҳрўн ва фазл бинишастанд муддатӣ то мард аз намоз фориғ шуд ва салом бидод , пас рӯй бадишон кард ва гуфт : шумо кистед ва ба чаҳ шуғл омадаед ? фазл гуфт : амир - алмؤмнинаст , табаррукро ба дидори ту омадааст . Гуфт : ҷзоки аллоҳи хиро , чаро ранҷа шуд ? маро боист хонд то бёмдмӣ , ки дар тоъат ва фармон ӯем ки Халифа пайғомбараст , алайҳи ассалом ,у тоъаташ бар ҳамаи мусулмонон фаризааст . Фазл гуфт : ихтиёри Халифаи ин буд ки ӯ ояд . Гуфт : худоӣ , ъзу ҷл , ҳурмату ҳишмат ӯ бузург кунод , чунонкӣ ӯ ҳурмати банда ӯ бишнохт . Ҳрўн гуфт : моро пандии даҳу сухании гӯй то онро бишинавем ва бар он кор кунем . Гуфт : эй мард гумошта бар халқи худоӣ , ъзу ҷл , эзад , ъзу алӣ , бештар аз замин ба ту додааст то [ ба ] баъзе аз он хештанро аз оташи дӯзахи бози харӣ .

کنیزکی‌ کم بها بیامد و در بگشاد. هرون و فضل و دلیل معتمد هر سه دررفتند، یافتند عمری را در خانه به نماز ایستاده و بوریایی خَلَق‌ افگنده و چراغدانی‌ بر کون سبویی نهاده. هرون و فضل بنشستند مدّتی تا مرد از نماز فارغ شد و سلام بداد، پس روی بدیشان کرد و گفت: شما کیستید و به چه شغل آمده‌اید؟ فضل گفت: امیر- المؤمنین است، تبرّک را به دیدار تو آمده است. گفت: جزاک اللّه خیرا، چرا رنجه شد؟ مرا بایست خواند تا بیامدمی، که در طاعت و فرمان اویم که خلیفه پیغامبر است، علیه السّلام، و طاعتش بر همه مسلمانان فریضه‌ است. فضل گفت: اختیار خلیفه‌ این بود که او آید. گفت: خدای، عزّ و جلّ، حرمت و حشمت او بزرگ کناد، چنانکه او حرمت بنده‌ او بشناخت. هرون گفت: ما را پندی ده و سخنی گوی تا آن را بشنویم و بر آن کار کنیم. گفت: ای مرد گماشته بر خلق خدای‌، عزّ و جلّ، ایزد، عزّ و علی‌، بیشتر از زمین به تو داده است تا [به‌] بعضی از آن خویشتن را از آتش دوزخ باز‌خری.

Ва дигар дар ойӣна нигоҳ кун то ин рӯй некӯи хеши бинӣу доне ки чунин рӯй ба оташи дӯзах дареғ бошад . Хештанро нигар ва чизе макун ки сазовори хашми офаридагори гардӣ , ҷли ҷалола . Ҳрўн бигирист ва гуфт : дигари гӯй . Гуфт : эй амири алмؤмнин аз Бағдод то Маккаи доне ки бар бисёр гӯристони гузаштӣ , бозгашт мардум онҷост , рӯ , он сарой ободон кун , ки дарин сарои мақом андакаст . Ҳрўн бештар бигирист . Фазл гуфт : эй умрӣ , бас бошад то чанд азин дуруштӣ , доне ки бо кадоми каси сухан май гӯйӣ ? зоҳиди хомӯши гашт . Ҳрўн ишорат кард то як кӣсаи пеш ӯ ниҳод ; Халифа гуфт : хостем то туро аз ҳол танг бурҳонем ва ин фармудем . Умрӣ гуфт : соҳиби алъёли лои иФлҳ абадан , чаҳор духтар дорам ва агар ғами эшон нестӣ , нпзирФтмӣ , ки марои бад-ӣн ҳоҷат нест . Ҳрўн бархесту умрӣ бо вай то дар сарой биёмад то вай барнишаст ва бирафт . Ва дар роҳи фазлро гуфт : « мардии қавӣ сухан ёфтам умриро , влкни ҳам сӯии дунёгароӣад , събои фарибанда ки ин дирам ва динораст ! бзргои мрдо ки азин рӯй бртўонд гардонид ! то писари смокро чун ёбем .

و دیگر در آیینه نگاه کن تا این روی نیکو خویش بینی و دانی که چنین روی به آتش دوزخ دریغ باشد. خویشتن را نگر و چیزی مکن که سزاوار خشم آفریدگار گردی، جلّ جلاله‌ . هرون بگریست و گفت: دیگر گوی. گفت: ای امیر المؤمنین از بغداد تا مکّه دانی که بر بسیار گورستان گذشتی، بازگشت مردم آنجاست، رو، آن سرای آبادان کن، که درین سرای مقام‌ اندک است. هرون بیشتر بگریست. فضل گفت: ای عمری، بس باشد تا چند ازین درشتی‌، دانی که با کدام کس سخن می‌گویی؟ زاهد خاموش گشت. هرون اشارت کرد تا یک کیسه پیش او نهاد؛ خلیفه گفت: خواستیم تا ترا از حال تنگ‌ برهانیم و این فرمودیم. عمری گفت: صاحب العیال لا یفلح ابدا، چهار دختر دارم و اگر غم ایشان نیستی‌، نپذیرفتمی، که مرا بدین حاجت نیست. هرون برخاست و عمری با وی تا در سرای بیامد تا وی برنشست و برفت. و در راه فضل را گفت: «مردی قوی سخن‌ یافتم عمری را، ولکن هم سوی دنیا گرایید، صعبا فریبنده که این درم و دینار است‌! بزرگا مردا که ازین روی برتواند گردانید! تا پسر سمّاک را چون یابیم‌ .

Ва рафтанд то бадари сарой ӯ расиданд , ҳалқа бар дар бзднди сахт бисёр то овоз омад ки кист ? гуфтанд : ибни смокро май хоҳем . Ин овоз диҳанда бирафт , дайри ббўд ва бозомад ки аз ибни смок чаҳ мехоҳед ? гуфтанд ки дар бигушоӣед ки фариза шуғлӣаст . Муддатии дигари бдоштнд бар замини хушк , фазл овоз дод он канизакро ки дар кушода буд то чароғи орад . Канизак биёмад ва эшонро гуфт : то ин марди маро бхридаҳаст , ман пеш ӯ чароғ надидаам . Ҳрўн ба шигифт бимонад . Ва далелро берун фиристоданд то нек ҷаҳд кард ва чанд дар бузад ва чароғӣ овараду сарой равшан шуд . Фазли канизакро гуфт : шайх куҷост ? гуфт :

و رفتند تا بدر سرای او رسیدند، حلقه بر در بزدند سخت بسیار تا آواز آمد که کیست؟ گفتند: ابن سمّاک را می‌خواهیم. این آواز دهنده برفت، دیر ببود و بازآمد که از ابن سمّاک چه می‌خواهید؟ گفتند که در بگشایید که فریضه شغلی است. مدّتی دیگر بداشتند بر زمین خشک‌، فضل آواز داد آن کنیزک را که در گشاده بود تا چراغ آرد. کنیزک بیامد و ایشان را گفت: تا این مرد مرا بخریده است، من پیش او چراغ ندیده‌ام. هرون به شگفت بماند. و دلیل را بیرون فرستادند تا نیک جهد کرد و چند در بزد و چراغی آورد و سرای روشن شد. فضل کنیزک را گفت: شیخ کجاست؟ گفت:

Бар ин бом . Бар боми хонаи рафтанд , писари смокро диданд дар намоз , мегирист ва ин оят мехонд :

بر این بام. بر بام خانه رفتند، پسر سمّاک را دیدند در نماز، می‌گریست و این آیت می‌خواند:

أи Фҳсбтми أнмои хлқнокми ъбсо , ва бозме гардонид ва ҳамин мегуфт , пас салом бидод ки чароғи дида буду ҳис мардум шунида , рӯй бгрдонид ва гуфт : саломи алайкум . Ҳрўну фазл ҷавоб доданд ва ҳамон лафз гуфтанд . Пас писар смок гуфт : бад-ӣни вақт чаро омадаед ва шумо кистед ? фазл гуфт : амир алмؤмнинаст , ба зиёрати ту омадааст ки чунон хост ки туро ба бинад . Гуфт : аз ман дастурӣ боист ба омадан ва агар додмӣ , онгоҳ биёмадӣ , ки раво нест мардумонро аз ҳолати хеши дарҳам кардан . Фазл гуфт : чунин боистӣ , акнӯн гузашт , Халифа пайғомбараст , алайҳи ассалом ,у тоъати вай фаризааст бар ҳамаи мусулмонон , ту дарин ҷумлаи даромадӣ ки худоӣ , ъзу ҷл , мегуяд : أтиъўои аллоҳу أтиъўо алрасулу أўлии алأмри мнкм . Писар смок гуфт : ин Халифа бар роҳ шайхин меравад - ва ба ин адад хоҳам бўбкру умр , разии аллоҳи ънҳморо - то фармон ӯ баробари фармони пайғомбар , алайҳ - ассалом , доранд ? гуфт : равад . Гуфт : аҷаб донам , ки дар Макка ки ҳарамаст ин асар наме - байнам , ва чун ӣнҷо набошад , тавон донист ки ба вилояти дигар чунаст . Фазли хомӯши истод . Ҳрўн гуфт : марои пандии даҳ ки бад-ӣн омадаам то сухан ту бишинаваму маро бедорӣ афзоед . Гуфт : ё амири алмؤмнин аз худоӣ , ъзу ҷл , битарс ки якеаст ва ҳнбоз надорад ва ба ёр ҳоҷатманд нест . Ва бидон ки дар қиёмати турои пеш ӯ бихоҳанд аистониду карт аз ду берун набошад ё сӯй биҳишт баранд ё сӯии дӯзах , ва ин ду манзилро се дигар нест .

أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً، و بازمی‌گردانید و همین می‌گفت، پس سلام بداد که چراغ دیده بود و حسّ مردم شنیده‌، روی بگردانید و گفت: سلام علیکم. هرون و فضل جواب دادند و همان لفظ گفتند. پس پسر سمّاک گفت: بدین وقت چرا آمده‌اید و شما کیستید؟ فضل گفت: امیر المؤمنین است، به زیارت تو آمده است که چنان خواست که ترا به‌بیند. گفت: از من دستوری‌ بایست به آمدن و اگر دادمی، آنگاه بیامدی، که روا نیست مردمان را از حالت خویش درهم کردن‌ . فضل گفت: چنین بایستی‌، اکنون گذشت، خلیفه پیغامبر است، علیه السّلام، و طاعت وی فریضه است بر همه مسلمانان، تو درین جمله درآمدی که خدای، عزّ و جلّ، می‌گوید: أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ‌ . پسر سمّاک گفت: این خلیفه بر راه شیخین‌ می‌رود- و به این عدد خواهم بوبکر و عمر، رضی اللّه عنهما را- تا فرمان او برابر فرمان پیغامبر، علیه- السّلام، دارند؟ گفت: رود. گفت: عجب دانم، که در مکّه که حرم است این اثر نمی- بینم، و چون اینجا نباشد، توان دانست که به ولایت دیگر چون است. فضل خاموش ایستاد . هرون گفت: مرا پندی ده که بدین آمده‌ام تا سخن تو بشنوم و مرا بیداری افزاید. گفت: یا امیر المؤمنین از خدای، عزّ و جلّ، بترس که یکی است و هنباز ندارد و به یار حاجتمند نیست. و بدان که در قیامت ترا پیش او بخواهند ایستانید و کارت از دو بیرون نباشد یا سوی بهشت برند یا سوی دوزخ، و این دو منزل را سه دیگر نیست.

Ҳрўн ба дард бигирист , чунонкӣ рӯйу канораш тар шуд . Фазл гуфт : аиҳо - ашшайх , доне ки чаҳ май гӯйӣ ? шакаст дар онкии амири алмؤмнини ҷуз ббҳшт равад ?

هرون به درد بگریست، چنانکه روی و کنارش‌ تر شد. فضل گفت: ایّها- الشّیخ‌، دانی که چه می‌گویی؟ شک است در آنکه امیر المؤمنین جز ببهشت رود؟

Писари смок ӯро ҷавоби надоду азу бок надошт ва рӯй ба ҳрўн кард ва гуфт : ё амир - алмؤмнини ин фазли имшаб бо тесту фардои қиёмат бо ту набошад ва аз ту сухан нагӯяд ва агар гуяд , нашунаванд . Тани хешро нигар ва бар хештан бибахшоӣ . Фазли мутаҳайири гашту ҳрўн чандон бигирист то бар ваии бтрсиднд аз ғаш . Пас гуфт : маро обӣ диҳед .

پسر سمّاک او را جواب نداد و ازو باک نداشت و روی به هرون کرد و گفت: یا امیر- المؤمنین این فضل امشب با تست و فردای قیامت با تو نباشد و از تو سخن نگوید و اگر گوید، نشنوند. تن خویش را نگر و بر خویشتن ببخشای‌ . فضل متحیّر گشت و هرون چندان بگریست تا بر وی بترسیدند از غش‌‌. پس گفت: مرا آبی دهید.

Писар смок бархесту кӯза об оварад ва ба ҳрўн дод , чун хост ки бихӯрад , ӯро гуфт : бидон , эй Халифа , савганди даҳум бар ту ба ҳақи қаробати расӯл , алайҳи ассалом , ки агар турои боздорнд аз хӯрдан ин об , ба чанд бихарӣ ? гуфт : ба як нима аз мамлакат . Гуфт :

پسر سمّاک برخاست و کوزه آب آورد و به هرون داد، چون خواست که بخورد، او را گفت: بدان، ای خلیفه، سوگند دهم بر تو به حقّ قرابت‌ رسول، علیه السّلام، که اگر ترا بازدارند از خوردن این آب، به چند بخری؟ گفت: به یک نیمه از مملکت. گفت:

Бихӯр , гўорндаҳи бод , пас чун бихӯрад , гуфт : агар ин чаҳ хӯрдӣ , бар ту бибандад , чанд диҳӣ то бигушоед ? гуфт : як нимаи мамлакат . Гуфт : ё амири алмؤмнин , мамлакатӣ ки баҳоии он як шарбатаст , сазовораст ки бидон бас нозшӣ набошад ; ва чун дарин кор афтодӣ , борӣ дод даҳ ва бо халқи худоӣ , ъзу ҷл , некуӣ кун . Ҳрўн гуфт : пазируфтам .

بخور، گوارنده باد، پس چون بخورد، گفت: اگر این چه خوردی، بر تو ببندد، چند دهی تا بگشاید؟ گفت: یک نیمه مملکت. گفت: یا امیر المؤمنین، مملکتی که بهای آن یک شربت‌ است، سزاوار است که بدان بس نازشی‌ نباشد؛ و چون درین کار افتادی، باری‌ داد ده و با خلق خدای، عزّ و جلّ، نیکویی کن. هرون گفت: پذیرفتم.

Ва ишорат кард то кӣса пеш овараданд . Фазл гуфт : аиҳо ашшайх , амири алмؤмнини шунӯда буд ки ҳоли ту тангаст ,у имшаби муқарари гашт ; ин слт ҳалол фармуд , бустон . Писари смок табассум кард ва гуфт : субҳони аллоҳи алъзим ! ман амири алмؤмнинро панди даҳум то хештанро сиёнат кунад аз оташи дӯзах ва ин мард бидон омадааст то маро ба оташ дӯзах андозад , ҳайҳоти ҳайҳот ! бурдоред ин оташ аз пешам ки ҳам акнӯн моу саройу маҳалат сӯхта шавем . Ва бархест ва ба бом берун шуд . Ва биёмад канизак ва бадвед ва гуфт : бозгардед , эй озоди мардон , ки ин пери бечораро имшаб бисёр ба дарди бдоштид . Ҳрўн ва фазл бозгаштанду далели зари бардошт ва барнишастанд ва бирафтанд ҳрўни ҳама роҳ мегуфт : « мард инаст » ва пас аз он ҳадиси писари смок бисёр ёд кардӣ .

و اشارت کرد تا کیسه پیش آوردند. فضل گفت: ایّها الشّیخ، امیر المؤمنین شنوده بود که حال تو تنگ است‌، و امشب مقرّر گشت؛ این صلت حلال فرمود، بستان. پسر سمّاک تبسّم کرد و گفت: سبحان اللّه العظیم‌! من امیر المؤمنین را پند دهم تا خویشتن را صیانت‌ کند از آتش دوزخ و این مرد بدان آمده است تا مرا به آتش دوزخ اندازد، هیهات هیهات‌! بردارید این آتش از پیشم که هم اکنون ما و سرای و محلّت سوخته شویم. و برخاست و به بام بیرون شد. و بیامد کنیزک و بدوید و گفت: بازگردید، ای آزاد مردان، که این پیر بیچاره را امشب بسیار به درد بداشتید. هرون و فضل بازگشتند و دلیل زر برداشت و برنشستند و برفتند هرون همه راه می‌گفت: «مرد این است» و پس از آن حدیث پسر سمّاک بسیار یاد کردی.

Ва чунин ҳикоёт аз он орм то хонандагонро бошад ки судӣ дорад ва бар дил асарӣ кунад . Ва ба сари таърихи бозшдм .

و چنین حکایات از آن آرم تا خوانندگان را باشد که سودی دارد و بر دل اثری کند. و به‌سر تاریخ بازشدم.