Зикри нусхаи алкитоби илои Арсалони хон
ذکر نسخة الکتاب الی ارسلان خان
« бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳим . Атоли аллоҳи бқоءи алхони алأҷли алҳмим . Ҳозои китоби манӣ илайҳи брботи крўони алии сабъи мароҳили ман ғазна ,у аллоҳи ъзи зикраи фии ҷамеъи алأҳўоли Маҳмӯду алслўаҳи алӣ алнабӣ алмустафои Муҳамаду ?алаи алтибин ,у баъд : бар хон пӯшида нагардад ки эзад , ъзи зикра ,ро тқдирҳост чун шамшери баранда ки равишу буриш он натавон диду ончӣ аз он пайдо хоҳад шуд дар натавон ёфт ва азинаст ки аҷзи одамии баҳр вақте зоҳир гардад ки натавон донист дар ҳол ки аз шаби обистан чаҳ зояд . Хирадманд онаст ки хештанро дар қабзаи таслим наад ва бар ҳавлу қӯти хешу ъдтӣ ки дорад эътимод накунаду корашро боязд , ъзи зикра , бозгзорду хайру шару нусрату зафар аз вай донад ки агар як лаҳза аз қабзаи таваккул берун ояду кибру бтрро бхўиштн роҳ диҳад чизе бинад бҳичи хотирии ногузашта ва авҳом бидон норасида ,у оҷиз монда ояд . Ва мо , эзад , ъзи зикра ,ро хоҳем , брғбтии содиқу ниятии дурусту эътиқодии покиза ки моро дар ҳар ҳоли фии алсроءу алзроءу алшдаҳу алрхоءи муайян ва дастгир бошад ва як соъат балки як нафаси моро бмо нагузорад ва бар неъматӣ ки диҳаду шиддатӣ ки пеш ояд илҳом арзонӣ дорад то бандаи вори сабру шукри пеши орему дасти бтмоск вай занем то ҳам неъмат зиёдат гардад бшкр ва ҳам савоб ҳосил ояд бсбр , анаи субҳонаи хайри муваффақу муайян .
«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم. اطال اللّه بقاء الخان الأجلّ الحمیم. هذا کتاب منّی الیه برباط کروان علی سبع مراحل من غزنة، و اللّه عزّ ذکره فی جمیع الأحوال محمود و الصّلوة علی النّبیّ المصطفی محمّد و آله الطّیّبین، و بعد: بر خان پوشیده نگردد که ایزد، عزّ ذکره، را تقدیرهاست چون شمشیر برنده که روش و برش آن نتوان دید و آنچه از آن پیدا خواهد شد در نتوان یافت و ازین است که عجز آدمی بهر وقتی ظاهر گردد که نتوان دانست در حال که از شب آبستن چه زاید . خردمند آنست که خویشتن را در قبضه تسلیم نهد و بر حول و قوّت خویش و عدّتی که دارد اعتماد نکند و کارش را بایزد، عزّ ذکره، بازگذارد و خیر و شرّ و نصرت و ظفر از وی داند که اگر یک لحظه از قبضه توکل بیرون آید و کبر و بطر را بخویشتن راه دهد چیزی بیند بهیچ خاطری ناگذشته و اوهام بدان نارسیده، و عاجز مانده آید . و ما، ایزد، عزّ ذکره، را خواهیم، برغبتی صادق و نیّتی درست و اعتقادی پاکیزه که ما را در هر حال فی السّراء و الضّراء و الشّدة و الرّخاء معین و دستگیر باشد و یک ساعت بلکه یک نفس ما را بما نگذارد و بر نعمتی که دهد و شدّتی که پیش آید الهام ارزانی دارد تا بندهوار صبر و شکر پیش آریم و دست بتماسک وی زنیم تا هم نعمت زیادت گردد بشکر و هم ثواب حاصل آید بصبر، انّه سبحانه خیر موفّق و معین .
« ва дар қариби ду сол ки рояти мо бхросон буд аз ҳар чаҳ рафт ва пеш меомаду кому нокому нарму дурушти хонро огоҳ карда меомаду расми мушорикату мсоҳмт дар ҳар бобӣ нигоҳ дошта меояд ки масофоти бҳқиқти миён дӯстон онаст ки ҳеҷ чиз аз андак ва бисёр пӯшида дошта наёяд . Ва охирин нома ӣӣ ки фармудем бо саворӣ чун ним - расӯлӣ аз Тӯс буд бар панҷ манзил аз ншобўр ва боз намудем ки онҷои қарор гирифтаем бо лашкарҳо , ки онҷои срҳдҳости бҷўонби сарахсу бовирду нисоу Марву Ҳирот то нигарем ки ҳукми ҳол чаҳ воҷиб кунаду нави хостгон чаҳ кунанд ки ботроФи биёбонҳо афтода буданд .
«و در قریب دو سال که رایت ما بخراسان بود از هر چه رفت و پیش میآمد و کام و ناکام و نرم و درشت خان را آگاه کرده میآمد و رسم مشارکت و مساهمت در هر بابی نگاه داشته میآید که مصافات بحقیقت میان دوستان آنست که هیچ چیز از اندک و بسیار پوشیده داشته نیاید. و آخرین نامهیی که فرمودیم با سواری چون نیم- رسولی از طوس بود بر پنج منزل از نشابور و باز نمودیم که آنجا قرار گرفتهایم با لشکرها، که آنجا سرحدهاست بجوانب سرخس و باورد و نسا و مرو و هرات تا نگریم که حکم حال چه واجب کند و نو خاستگان چه کنند که باطراف بیابانها افتاده بودند.
« ва пас аз онкӣ савор рафт , шаш рӯз мақом бӯда рои чунон иқтизо кард ки ҷониб сарахс кашидем . Чун онҷо раседем ғарраи рамазон буд . Ёфтем он навоҳиро хароб аз ҳрсу насл , чизе накошта бдонҷоигоаҳи расида ки як зарраи гиёҳи бдинорӣ бмсл намеёфтанд . Нархи худ бҷоигоҳии расида буд ки перон мегуфтанд ки дарин сад сол ки гузашт монанди он ёд надоранд , манӣ орад бидиҳ дирам шуда ва ноёфту ҷӯ ва коҳ бичишам касе нмидид , то бад-ӣни сабаби ранҷии бузург бар иксўоргону ҳама лашкар расед , ки чун дар ҳашами хоси мо бо бисёр сутуру ъдт ки ҳаст халалӣ бе андозаи зоҳири гашт , тавон донист ки аз он авлиёу ҳашаму хиради мардум бар чаҳ ҷумла бошад . Ва ҳол бидон манзалат расед ки баҳр вақтеу баҳри ҳолеи миёни аснофи лашкару бир [у Нён ]у сроӣёни лҷоҷ ва мкошФт мерафт бҳдис хӯрду алафу сутур , чунонкии ин лҷоҷ аз дараҷа сухан бигузашту бдрҷаҳ шамшер расед . Ва сқоти он ҳол боз намуданду бандагон ки эшонро ин дараҷа ниҳодаем то дар муҳимот рой зананд бо моу салоҳро бози намоянд , бтъризу тасреҳ сухан мегуфтанд ки « рой дуруст онаст ки сӯй Ҳирот кашида ояд ки алафи онҷои фарох - ёфт буду баҳри ҷонибӣ аз вилояти наздику воситаи хуросон » ,у салоҳи он буд ки гуфтанд ; аммо моро лҷоҷӣу ситеза ӣӣ гирифта буд ва аз он ҷиҳат ки кор бо нави хостгон печида мемонад , хостем ки сӯй Марв рӯем то кор бргзордаҳ ояд . Ва дигар ки тақдири собиқ буд ки ноком мебоист дид он нодарра ки афтод .
«و پس از آنکه سوار رفت، شش روز مقام بوده رای چنان اقتضا کرد که جانب سرخس کشیدیم . چون آنجا رسیدیم غرّه رمضان بود. یافتیم آن نواحی را خراب از حرث و نسل، چیزی نکاشته بدانجایگاه رسیده که یک ذرّه گیاه بدیناری بمثل نمییافتند. نرخ خود بجایگاهی رسیده بود که پیران میگفتند که درین صد سال که گذشت مانند آن یاد ندارند، منی آرد بده درم شده و نایافت و جو و کاه بچشم کسی نمیدید، تا بدین سبب رنجی بزرگ بر یکسوارگان و همه لشکر رسید، که چون در حشم خاصّ ما با بسیار ستور و عدّت که هست خللی بیاندازه ظاهر گشت، توان دانست که از آن اولیا و حشم و خرد مردم بر چه جمله باشد. و حال بدان منزلت رسید که بهر وقتی و بهر حالی میان اصناف لشکر و بیر [و نیان] و سرائیان لجاج و مکاشفت میرفت بحدیث خورد و علف و ستور، چنانکه این لجاج از درجه سخن بگذشت و بدرجه شمشیر رسید. و ثقات آن حال باز نمودند و بندگان که ایشان را این درجه نهادهایم تا در مهمّات رای زنند با ما و صلاح را باز نمایند، بتعریض و تصریح سخن میگفتند که «رای درست آنست که سوی هرات کشیده آید که علف آنجا فراخ- یافت بود و بهر جانبی از ولایت نزدیک و واسطه خراسان »، و صلاح آن بود که گفتند؛ امّا ما را لجاجی و ستیزهیی گرفته بود و از آن جهت که کار با نو خاستگان پیچیده میماند، خواستیم که سوی مرو رویم تا کار برگزارده آید. و دیگر که تقدیر سابق بود که ناکام میبایست دید آن نادره که افتاد.
Сӯй Марв рафтем ва дилҳо гувоҳӣ медод ки ?хитой маҳзаст . Роҳ на чунон буд ки мебоист аз беалафӣ ва беобӣу гармоу реги биёбон . Ва дар се чаҳор марҳала ки бурӣда омад доварӣҳои фоҳиш рафт миёни ҳамаи аснофи лашкар дар манозил бардоштану алафу сутуру хӯрданӣу дигари чизҳо . Ва он доварӣҳоро аъёни ҳашам ки мураттаб буданд дар қалб ва дар майманау майсарау дигари мавозиъ таскин медоданд , ва чунонкӣ боист он болои гирифта буд фурӯ на нишаст ва ҳар рӯзӣ балки ҳар соъатии қавӣ тар мебуд ; то фалони рӯз ки намози дигар аз фалон манзил бардоштем то фалони ҷой фурӯд ойем , фавҷӣ аз мухолифон бар атрофи регҳои биёбон пайдо омаданд ва дар париданду нек шухӣ карданд ва хостанд ки чизе рубойанд , ҳашами эшонро нек боз молидаанд то бмродӣ нарасиданд . Ва он дасти овез то намози шоми бдошт ки лашкар бтъбиаҳ мерафту мқорът ва кӯшиш мебуд аммо ҷангии қавии бпои нмишд , чунонкӣ боист , басар синон менаомаданду мақотила наме буд ки агар мардумони кории бҷдтр пеш мегирифтанд , муборизони лашкар , баҳри ҷонибии мухолифон медар рамеданд . Ва шабро фалони ҷои фурӯди омадеми халалии ноафтодау номадорӣ кам ношуда ,у ончии ббоист , сохта шуд аз дроҷаҳу талиъа то дар шабу торикии нодарра ӣӣ науфтод . Ва дигари рӯзи ҳам барин ҷумла рафту бмрў наздик раседем .
سوی مرو رفتیم و دلها گواهی میداد که خطای محض است. راه نه چنان بود که میبایست از بیعلفی و بیآبی و گرما و ریگ بیابان. و در سه چهار مرحله که بریده آمد داوریهای فاحش رفت میان همه اصناف لشکر در منازل برداشتن و علف و ستور و خوردنی و دیگر چیزها. و آن داوریها را اعیان حشم که مرتّب بودند در قلب و در میمنه و میسره و دیگر مواضع تسکین میدادند، و چنانکه بایست آن بالا گرفته بود فرو نه نشست و هر روزی بلکه هر ساعتی قویتر میبود؛ تا فلان روز که نماز دیگر از فلان منزل برداشتیم تا فلان جای فرود آییم، فوجی از مخالفان بر اطراف ریگهای بیابان پیدا آمدند و در پریدند و نیک شوخی کردند و خواستند که چیزی ربایند، حشم ایشان را نیک باز مالیدند تا بمرادی نرسیدند. و آن دست آویز تا نماز شام بداشت که لشکر بتعبیه میرفت و مقارعت و کوشش میبود امّا جنگی قوی بپای نمیشد، چنانکه بایست، بسر سنان مینیامدند و مقاتله نمیبود که اگر مردمان کاری بجدّتر پیش میگرفتند، مبارزان لشکر، بهر جانبی مخالفان میدر رمیدند. و شب را فلان جای فرود آمدیم خللی ناافتاده و نامداری کم ناشده، و آنچه ببایست، ساخته شد از درّاجه و طلیعه تا در شب و تاریکی نادرهیی نیفتاد. و دیگر روز هم برین جمله رفت و بمرو نزدیک رسیدیم.
« рӯзи сеюм бо лашкари сохтатару таъбияи тамоми алии алрсми фии мислҳо ҳаракат карда омад . Ва роҳбарон гуфта буданд ки чун аз қалъа дндонқон бигузашта шавад , бар як фарсанг ки рафтандии об равонаст . Ва ҳаракат карда омад . Ва чун бҳсор дндонқон раседем вақти чоштгоҳи фарох , чоҳҳо ки бар дар ҳисор буд мухолифон бинбоштаҳ буданд ва кӯр карда то мумкин нагардад онҷои фурӯд омадан . Мардумони дндонқони андари ҳисор овоз доданд ки дар ҳисори панҷ чоҳаст ки лашкарро об тамом диҳад , ва агар онҷо фурӯд ойем , чоҳҳо ки берун ҳисораст низ сар боз кунанду об тамом бошад ва халалӣ науфтад . Ва рӯзи сахти гарми истода буд , савоби ҷузи фурӯд омадан набӯд , аммо мебоист ки тақдири фарози омадаи кори хеши бикунад , аз онҷои брондим . Як фарсангии гаронтар , ҷӯйҳои хушку ғФҷ пеш омаду роҳбарони мутаҳайири гаштанд ки пиндоштанд ки онҷо обаст , ки бҳичи рӯзгори он ҷӯйҳоро касе беоб ёд надошт .
«روز سوم با لشکر ساختهتر و تعبیه تمام علی الرّسم فی مثلها حرکت کرده آمد. و راهبران گفته بودند که چون از قلعه دندانقان بگذشته شود، بر یک فرسنگ که رفتندی آب روان است. و حرکت کرده آمد. و چون بحصار دندانقان رسیدیم وقت چاشتگاه فراخ، چاهها که بر در حصار بود مخالفان بینباشته بودند و کور کرده تا ممکن نگردد آنجا فرود آمدن. مردمان دندانقان اندر حصار آواز دادند که در حصار پنج چاه است که لشکر را آب تمام دهد، و اگر آنجا فرود آییم، چاهها که بیرون حصار است نیز سر باز کنند و آب تمام باشد و خللی نیفتد. و روز سخت گرم ایستاده بود، صواب جز فرود آمدن نبود، امّا میبایست که تقدیر فراز آمده کار خویش بکند، از آنجا براندیم. یک فرسنگی گرانتر، جویهای خشک و غفج پیش آمد و راهبران متحیّر گشتند که پنداشتند که آنجا آب است، که بهیچ روزگار آن جویها را کسی بی آب یاد نداشت.
Чун об набӯд , мардум тарсиданду низоми рости ниҳодаи бигусаст ва аз чаҳор ҷониби мухолифон неру карданд сахти қавӣ , чунонкӣ ҳоҷат омад ки мо бетони хеш аз қалби пеш кор рафтем . Ҳамлаҳо бнирў рафт аз ҷониби моу андешаи чунон буд ки крдўсҳои майманау майсара бар ҷой хешаст , ва хабар набӯд ки фавҷӣ аз ғуломони сарое ки бар уштурон буданд бзир омаданду сутур ҳар кас ки меёфтанд мерабуданд то брншиннду пеш кор оянд . Лҷоҷи он сутури стдну якдигарро пиёда кардан бҷоигоҳӣ расед ки дар якдигари афтоданду марокизи хеши холии монданду хасмони он фурсатро бғнимт гирифтанду ҳолеи саъби биФтод ки аз дарёфт он чаҳ рои мо ва чаҳ рои номдорони оҷизи монданду бхсмони ночори олатӣу таҷаммулӣ ки буд мебоист гузошт ва бирафт , ва мухолифон бидон машғӯли гаштанд .
چون آب نبود، مردم ترسیدند و نظام راست نهاده بگسست و از چهار جانب مخالفان نیرو کردند سخت قوی، چنانکه حاجت آمد که ما بتن خویش از قلب پیش کار رفتیم. حملهها بنیرو رفت از جانب ما و اندیشه چنان بود که کردوسهای میمنه و میسره بر جای خویش است، و خبر نبود که فوجی از غلامان سرایی که بر اشتران بودند بزیر آمدند و ستور هر کس که مییافتند میربودند تا برنشینند و پیش کار آیند. لجاج آن ستور ستدن و یکدیگر را پیاده کردن بجایگاهی رسید که در یکدیگر افتادند و مراکز خویش خالی ماندند و خصمان آن فرصت را بغنیمت گرفتند و حالی صعب بیفتاد که از دریافت آن چه رای ما و چه رای نامداران عاجز ماندند و بخصمان ناچار آلتی و تجمّلی که بود میبایست گذاشت و برفت، و مخالفان بدان مشغول گشتند.
Ва мо брондими як фарсангӣ то бҳўзии бузурги об истода раседему ҷумлаи авлиёу ҳашам аз бародарону фарзандону номдорону фармонбардорони онҷои расиданд дар змони саломат , чунонкии ҳеҷ номадориро халалӣ науфтод . Ва бар мо ишорат карданд ки бибояд рафт ки ин ҳолро дар натавон ёфт , моро ин рой ки диданд носавоб наомад , брондим . Ва рӯзи ҳаштуми бқсбаҳи ғрҷстони омадему онҷои ду рӯз мақом кардем то ғуломони сароеу ҷумлаи лашкари дррсиднд , чунонкии ҳеҷ мазкӯр вопас намонад ,у касонеи монданд аз пиёдагони даргоҳу хурдаи мардум ки эшонро номӣ нест . Ва аз ғрҷстон бар роҳ работ бизӣу ҷиболи Ҳироту ҷониби ғӯри бҳсори бӯи алъбоси бӯи алҳсни халафи омадем ки вай якеаст аз бандагони давлату мақдамони ғӯр ,у онҷои осоиш буд се рӯз , ва аз онҷои бад-ӣни работи омадем ки бар шаш ва ҳафт манзилӣ ғазнӣнаст .
و ما براندیم یک فرسنگی تا بحوضی بزرگ آب ایستاده رسیدیم و جمله اولیا و حشم از برادران و فرزندان و نامداران و فرمانبرداران آنجا رسیدند در ضمان سلامت، چنانکه هیچ نامداری را خللی نیفتاد. و بر ما اشارت کردند که بباید رفت که این حال را در نتوان یافت، ما را این رای که دیدند ناصواب نیامد، براندیم. و روز هشتم بقصبه غرجستان آمدیم و آنجا دو روز مقام کردیم تا غلامان سرایی و جمله لشکر دررسیدند، چنانکه هیچ مذکور واپس نماند، و کسانی ماندند از پیادگان درگاه و خرده مردم که ایشان را نامی نیست. و از غرجستان بر راه رباط بزی و جبال هرات و جانب غور بحصار بو العبّاس بو الحسن خلف آمدیم که وی یکی است از بندگان دولت و مقدّمان غور، و آنجا آسایش بود سه روز، و از آنجا بدین رباط آمدیم که بر شش و هفت منزلی غزنین است.
Ва рои чунон иқтизо кард ки сӯии хон , ҳар чанд дил машғӯл гардад , ин нома фармӯда ояд , ки чигунагии ҳол аз мо бихонад некӯтар аз он бошад ки бхбр башнавад , ки шак нест ки мухолифон лофҳо зананд ва ин корро азмӣ ниҳанд , ки ин халал аз лашкар мо афтод ( ) то чунон нодарра боист дид . Ва агар дар аҷал таъхираст , бФзли эзад , ъзи зикра ,у некӯи сунъу тавфиқи ваии ин ҳолҳо дарёфта ояд . [ хон ] бҳкми хираду таҷориби рӯзгор ки андари он ягона аст донад ки то ҷаҳон бӯдааст мулӯк ва лашкарҳоро чунин ҳоли пеш омадааст ;у Муҳамади Мустафоро слии аллоҳи алайҳ , аз кофарони Қурайши рӯзи аҳади он нокомӣ пеш омаду набувват ӯро зӣоне надошт ва пас аз он бмродӣ тамом расед . Ва ҳақ ҳамеша ҳақ бошад ва бо хасмон [ дар ] ҳол агар бодии ҷаҳд , рӯзӣ чанд дайртар нишинад , чун мо ки қутбем бҳмди аллоҳ дар садр маликем ва бар иқбол ,у фарзандону ҷумлаи авлиёу ҳашам , нсрҳми аллоҳ , бсломтанд , ин халалҳоро зуд дар тавон ёфт , ки чандон олат ва ъдт ҳаст ки ҳеҷ ҳрзкунанда бишумор ва ъад он натавонад расед , хосса ки дӯстӣ ва мшоркӣ дорем чун хон ва муқарараст ки ҳеҷ чиз аз лашкару мард аз мо дареғ надорад ва агар илтимос кунем ки бнФси хеш ранҷа бошад , аз мо дареғ надорад то ин ғзозт аз рӯзгори мо давр кунад ва ранҷ нашимурд . Эзад , ъзи зикра , моро бдўстӣу икдлии вай бархӯрдор кунод бмнаҳу фазла .
و رای چنان اقتضا کرد که سوی خان، هر چند دل مشغول گردد، این نامه فرموده آید، که چگونگی حال از ما بخواند نیکوتر از آن باشد که بخبر بشنود، که شک نیست که مخالفان لافها زنند و این کار را عظمی نهند، که این خلل از لشکر ما افتاد () تا چنان نادره بایست دید. و اگر در اجل تأخیر است، بفضل ایزد، عزّ ذکره، و نیکو صنع و توفیق وی این حالها دریافته آید. [خان] بحکم خرد و تجارب روزگار که اندر آن یگانه است داند که تا جهان بوده است ملوک و لشکرها را چنین حال پیش آمده است؛ و محمّد مصطفی را صلّی اللّه علیه، از کافران قریش روز احد آن ناکامی پیش آمد و نبوّت او را زیانی نداشت و پس از آن بمرادی تمام رسید. و حق همیشه حق باشد و با خصمان [در] حال اگر بادی جهد، روزی چند دیرتر نشیند، چون ما که قطبیم بحمد اللّه در صدر ملکیم و بر اقبال، و فرزندان و جمله اولیا و حشم، نصرهم اللّه، بسلامتاند، این خللها را زود در توان یافت، که چندان آلت و عدّت هست که هیچ حرز کننده بشمار و عدّ آن نتواند رسید، خاصّه که دوستی و مشارکی داریم چون خان و مقرّر است که هیچ چیز از لشکر و مرد از ما دریغ ندارد و اگر التماس کنیم که بنفس خویش رنجه باشد، از ما دریغ ندارد تا این غضاضت از روزگار ما دور کند و رنج نشمرد. ایزد، عزّ ذکره، ما را بدوستی و یکدلی وی برخوردار کناد بمنّه و فضله .
Ва ин нома бо ин рикобдори мсръ фиристода омад , ва чун дар змони саломат бғзнин расем , аз онҷои расӯлӣ номзад кунем аз муътамадони маҷлис ва дарин маъонии кушодатар суханӣ гӯйему ончӣ ниҳоданӣаст ниҳода ояд ва гуфтанӣ гуфта шавад . Ва мунтазирем ҷавоби ин номаро ки базӯдӣ боз расад то ройу эътиқоди хонро дарин корҳо бидонем то дӯстӣ тоза гардаду либос шодӣ пӯшему мари онро аз аъзам мавоҳиб шимурем бозни аллоҳи ъзу ҷл . »
و این نامه با این رکابدار مسرع فرستاده آمد، و چون در ضمان سلامت بغزنین رسیم، از آنجا رسولی نامزد کنیم از معتمدان مجلس و درین معانی گشادهتر سخنی گوییم و آنچه نهادنی است نهاده آید و گفتنی گفته شود. و منتظریم جواب این نامه را که بزودی باز رسد تا رای و اعتقاد خان را درین کارها بدانیم تا دوستی تازه گردد و لباس شادی پوشیم و مر آنرا از اعظم مواهب شمریم باذن اللّه عزّ و جلّ.»